ئەم پەڕەیە چاپ بکە

ئایا كلتور لە مانایەكی سنوردارتر و كۆنتر بە كاردەهێنرێت؟

دانـا شوانی - هه‌ولێر

 

لە نووسیینەكانی پییه‌ر بۆردیۆ، وشەی (كلتور) لە مانایەكی سنوردارتر و كۆنتر بە كاردەهێنرێت كە بۆ (بەرهەمە كولتوورییەكان) دەگەڕێتەوە، واتە بەو بەرەهەمهێنانە رەمزییانەی كە لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە بە بەهان و بە سنوری هونەر و ئەدەبیاتەوە پەیوەست دەبن. ئەگەر بۆردیۆ وەك یەكێ لە گرنگترین سیماكانی كۆمەڵناسی كولتوور ناسراوە بەم هۆیەیە كە ئەو پەیوەستە بە ڕوونكردنەوەی ئەو میكانیزمە كۆمەڵایەتییانەی كە بنەچەی داهێنانی هونەریین و ئەو میكانیزمانەی كە شێوەگەلێكی جیاوازی مەسرەفكردنی كولتووری (لە مانایەكی سنورداردا) هەماهەنگ بە گروپە كۆمەڵایەتییەكان نیشان دەدەن. بە گوێرەی شیكردنەوەكانی ئەو، نەریتی كولتووری، پەیوەندییەكی تەنگاتەنگی بە پێگە كۆمەڵایەتییەكانەوە هەیە.

بۆردیۆ ئەو كاتەی كە دەخوازێ كلتور لە مانا مرۆڤناسییەكەی شی بكاتەوە، سوود لە چەمكێكی تر وەردەگرێ، ئەویش چەمكی (هابیتۆس)ە. ئەو لە ڕاستیدا داهێنەری وشەكە نییە. وەلێ ئەو كەسێكە باشترین سوودی لەم وشەیە وەرگرتووە. ئەو لە بەرهەمێكی خۆی بە ناوی زیهنی پراتیكی (Le sens pratique) وێناكردنی تایبەتی خۆی لە هابیتۆس بە تێروتەسەلی ڕوون دەكاتەوە: ئەو لەبارەی پێناسەی هابیتۆس دەڵێ:
هابیتۆس بریتییە لە سیستمگەلێ لە ڕێسا پایەدار و گواستراوەكان، بینای بیناكراو و لە پێش ئامادەكراوەكان بۆ ئەوەی كە هاوشێوەی بینای بونیاددەر كار بكەن، واتە هاوشێوەی ئەو پرەنسیپەی كە داهێنەر و رێكخەری نەریت و خوو و ئەو وێناكردنانەن كە دەتوانن بێ لەبەرچاوگرتنی ئاگایانەی ئامانجەكان و زاڵبوونی خێرا بەسەر هەنگاوە پێویستەكان بۆ دەستگەیشتن پێیان، بە شێوەیەكی ئۆبجەكتیف لەگەڵ ئامانجەكانیان تەبا و هەماهەنگ دەبێتەوە. (1980،1، لا 88)
ئەو ڕێسایەی كە لێرەدا خراوەتە ڕوو لە ڕێگەی زنجیرەیەك لەو مەرجسازییانەی كە تایبەتن بە شێوەگەلێكی ژیانی تایبەت، بە دەست دەهێنن. بەم چەشنە، هابیتۆس ئەو شتانەن كە چینێ یان گروپێكی كۆمەڵایەتی لە گروپەكانی دیكە كە هەڵگری هەلومەرجی كۆمەڵایەتی هاوشێوە نین، جیا دەكەنەوە، هەلومەرجگەلێكی جیاواز لە ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی دیاریكراو، لەگەڵ شێوەگەلێ لە ژیان پەیوەستە كە لێكدانەوەی رەمزی ئەو جیاوازیانەن كە لەگەڵ هەلومەرجی ژیان بە شێوەی ئۆبجەكتیف تێكەڵاو بوونە. دووبارەش بۆردیۆ دەڵێت، هابیتۆس (هاوشێوەی به‌مادیكردنی یادەوەری بەكۆمەڵ كار دەكات كە دەستكەوتەكانی پێشینانیان لە جێنشینەكانیان دووبارە بەرهەم دەهێننەوە.) (1980، یادداشتی ژمارە 4، لا91). بەم چەشنە، هابیتۆس رێگە بەم گروپە دەدات كە (سوورە لەسەر ئامادەبوونی خۆی). هابیتۆس، ئەو كاتەی كە بەقوڵی زاتی بكردرێ و بۆ كاریگەری بەواقیعبوون پاپەندی خودئاگایی نەبێ (لە ڕووبەڕووبونەوەی هەلومەرجە تازەكان دەتوانێ ئامرازگەلێكی تازە دابهێنێ كە دەرخەری كارەكانی ئامرازگەلی پێشووتر بە ئەستۆ بگرێ.) (هەمان سەرچاوەی پێشوو). ئەو ڕوونی دەكاتەوە كە بۆچی ئەندامانی چینێكی دیاریكراو، زۆرجار بێ ئەوەی كە پێویستیان بە هەماهەنگی هەبێ، بە شێوەیەكی هاوشێوە كار دەكەن.
بەم چەشنە، هابیتۆس ئەو شتەیە كە ڕێگە بە تاكەكان دەدات، ڕوو بكەنە ئەو ژینگە كۆمەڵایەتییەی كە پەیوەستن پێیەوە و ئەو خوو و عادەتانە وەربگرن كە لەگەڵ پەیوەستییە كۆمەڵایەتیەكەیان هەماهەنگ و گونجاوە. ئەگەر چی هابیتۆس، تێهەڵكێشانی ڕەوتە بیرلێكراوەكان بۆ تاك ئامادە دەكات، وێڕای ئەوەش، ئەم ڕەوتانە لە لایەن ناخودئاگاوە ڕێنمونی دەكرێن: (پرۆژەكانی وەرگرتن، بیركردنەوە و كردە) (هەمان سەرچاوە لا 91) كە لە كاری پەروەردە و خوێندن و بە كۆمەڵگابوون كە تاك شوێنكەوتوویانە و لە (ئەزموونە بەراییەكان) كە لەگەڵ ئەم كارە لە پەیوەندیدایە و لە بەراورد بە ئەزموونەكانی دواتر (كێشێكی قورستر)ی هەیە، بەرهەم دەهێنرێت. (هەمان لا 90)
هەروەها هابیتۆس شێوەیەكی ناوەكیكراوی یادەوەری بەكۆمەڵە لە مانا واقیعییەكەی. ئەو ڕێسا جێگیر و پتەوانەی كە هابیتۆس دەستنیشان دەكەن، ڕێساگەلێكی ئۆرگانیكین كە (هابیتۆسی ئۆرگانیكی) پێك دەهێنن (وشەی لاتینی abitus وەرگێرانی ووشەی Hexisـە كە هەڵگری هەمان مانایە). ئەم ڕێسایانە، پەیوەندییەك لەگەڵ ئۆرگانیك دروست دەكەن كە شێوازێكی تایبەت بە هەر گروپێ دەدەن، بەڵام بۆردیۆ، ئەوە وەبیر دەهێنێتەوە كە لە واقیعدا لەمەش زیاترە. هابیتۆسی ئۆرگانیكی بە پلە زیاترە لە شێوازێكی تایبەت. ئەم هابیتۆسە، وێناكردنێكی (ناوەكیكراو)ە لە جیهانی كۆمەڵایەتی و ئاكاری ناوەكیكراو. هەموو كەسێ بە جووڵە و دۆخەكانی خۆی، بێ ئەوەی كە خۆی ئاگادار بێ و بێ ئەوەی ئەوانی تریش لەبارەیەوە ئاگادار بن، ئەو هابیتۆسە قوڵەی كە لەگەڵیان دەژێت، ئاشكرا دەكات. بەم چەشنە، لە ڕێگەی هابیتۆسی ئۆرگانی، تایبەتمەندییە كۆمەڵایەتییەكان چەشنێ (دۆخی سروشتی بە خۆیانەوە دەگرن): ئەوەی وەك (سروشتی) دێتە بەرچاو، لە ڕاستیدا لەگەڵ هابیتۆس لە پەیوەندیدایە. ئەم (سروشتیبوونە)ی لایەنی كۆمەڵایەتی، یەكێ لەو میكانیزمانەیە كە بە شێوەیەكی زۆر چالاك، بەردەوامی هابیتۆس دابین دەكات.
هاوجۆری هابیتۆسی گروپ یان چین كە هاوجۆرسازی سەلیقەكان (taste) دابین دەكات، هەمان ئەو شتەیە كە زاڵكردن و خوو و نەریت (كە بنجبڕ و سروشتی دێنە بەر وێناكردنەوە) (1980 لا 97) یەكسەر شایەنی تێگەیشتن و پێشبینیكردنن. وێرای ئەوەش، دووبارە ناسینەوەی هاوجۆری هابیتۆسی چین، پاپەندی ڕەتكردنەوەی هەمەچەشنی (شێوازە تاكەكەسییەكان) نییە. بە هەر شێوەیەك، بە بڕوای بۆردیۆ، ئەم جیاوازییە كەسییانە پێویستە هاوشێوەی (جیاوازییە بونیادییەكان) لەبەر چاو بگیردرێن كە لە ڕێگەیانەوە، (تایبەتمەندی هەلومەرجەكە لە ناخی چین و لە ڕەوتی جوڵان، ئاشكرا دەبێت.) (هەمان سەرچاوە، لا 101)
سەرچاوە: دنی كۆش، مفهوم فرهنگ در علوم اجتماعی/ ترجمە فریدون وحیدا، ص137-141


دانا شوانی