نیسان 15, 2021

زوبێر بیلال ئیسماعیل و مێژووی كورد

و: هاوار محە‌ممە‌د - هه‌ولێر

 

د. زەینەب چەلەبی

مێژوونووسی كورد "زوبێر بیلال ئیسماعیل" (1938-1998) بە یەكێك لە گرنگترین و دیاریترن مێژوونووسانی كورد لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا دادەنرێت. بە درێژایی سی ساڵ بەشێوەیەكی چالاك بەشداریی كردووە لە تۆماركردنی مێژووی كورد و كورستاندا و بەرهەمە مێژووییەكانی تاڕادەیەكی زۆر بابەتگەرایی و بیڵایەنیی زانستییان پێوە دیارە.

لە ماوەی ژیانە زانستییەكەیدا زیاتر لە بیست كتێبی بەهاداری نووسیوە كە هەندێكیان چاپكراون و هەندێكیان وەك دەستنووس ماونەتەوە؛ نزیكەی 250 توێژینەوەی دەربارەی مێژووی دوور و نزیكی كوردستان و پەرەسەندنی پرسی كورد بڵاو كردۆتەوە و وەرگێڕانی بۆ دیارترین بەرهەمی مێژوونووسانی كورد كردووە.
ئەو یەكەمین كوردی پسپۆڕە كە لە مێژووی كۆندا شارەزایی هەیە و لای وایە مێژووی دێرینی كورد و كوردستان هێشتا نەنووسراونەتەوە؛ لەبەرئەوە هەموو تەمەنی خۆی تەرخان دەكات بۆ وەئەستۆگرتنی ئەم ئەركە گەورەیە. لە ماوەی خەریكبوونیدا بە توێژینەوەكانییەوە دەربارەی مێژووی كۆن، سەرنجی ئەوە دەدات كە شاری هەولێر "ئەربیل"ی دێرین شانۆی ڕوودانی گەلێك زریان و بەریان بووە كە ئراستەی مێژوویان لە ناوچەكەدا گۆڕیوە، بەڵام ئەم شارەیە لەلایەن مێژوونووسە موسوڵمانەكان و ڕۆژهەڵاتناسە بیانییەكانەوە وەك پێویست بایەخی پێنەدراوە و كتێبێكی تایبەت بە مێژووەكەی نەنووسراوە، ئەگەرچی بەرهەمی هەندێك مێژوونووس هەن كە لە ناونیشانەكانیاندا ناوی هەولێریان هەڵگرتووە، وەكو "مێژووی ئەربل"ـی ئیبن مستەوفی، كە بەرهەمێكی بە پێزە، بەڵام كتێبێك نییە دەربارەی مێژوو، وەك ئەوەی لە ناونیشانەكەیەوە بە هۆشماندا دێت، بەڵكو تەرخانكراوە بۆ تۆماری ئەو زانا و ئەدیب و شاعیرانەی كە لە سەردەمی ئەتابەكیدا سەردانی هەولێران كردووە. كتێبەكەی ئەو بە ناونیشانی "هەولێر لە سەردەمە مێژووییەكانیدا" (نەجەف: 1971) بووە مایەی مشتومڕێكی گەرم لە ناوەندە عێراقییەكاندا. ڕۆژنامەی "برایەتی/ التێخی"ی بەغداد نووسیبووی: "ئەم بەرهەمە ئینسایكلۆپیدیایەكی مێژووییە دەربارەی هەولێر و دەوروبەری كە دەبێت ڕۆژشنبیرانی عێرقی بیخوێننەوە".
مێژوونووسی كۆچكردوو گەلێك توێژینەوەی قووڵی دەربارەی چەندین مێژوونووس و زانای گەورەی كورد كردووە. ویستوویەتی بەم توێژینەوانەی خۆی، پۆلێنیان بكات و بە ئەمەك بێت بۆیان تاوەكو نەوەكانی كورد بیانكەن بە سەرمەشق و نموونەی باش بۆ ژیانی خۆیان. لەو بەرهەمانە: ئیبن خەلەكان (بەغداد: 1979)، ئەمە یەكەمین كتێبی ئەم مێژوونووسەیە دەربارەی مێژوونووسێكی دێرینی بەناوبانگ و لەوێدا سەلماندوویەتی كە ئیبن خەلەكان لە هەولێر لەدایكبووە و هەر لەوێ پێگەیشتووە و خێزانەكەی خەڵكی گوندێكن لە ناوچەی هەولێر.
كتێبی "زانایان و قوتابخانەكان لە هەولێر" (موسڵ: 1984)، تەرخانی كردووە بۆ ڕۆڵی زانست لە هەولێر و گرنگترین زانایانی ئەو شارە؛ لەو بەدوا بوو بە سەرچاوەیەكی گرنگ و سەرەكیی بۆ ئەو توێژینەوانەی دواتر كە دەربارەی ڕۆڵی زانست و عیبادەت لە هەولێردا كران.
كتێبێكیشی تەرخانكردووە بۆ یەكێك لە دیارترین شێخانی سۆفیگەری لە كوردستان: "شێخی چۆلی" (هەولێر: 1989). سەرچاوە دەربارەی شێخی چۆلی كەم و پەرتەوازەن، بۆیە زوبێر بیلال ئیسماعیلی مێژوونووس بەشێوەی مەیدانی و لەڕێگەی دەستنووسی مزگەوتەكان و گفتوگۆ لەگەڵ خزمانی بەساڵداچووی شێخ و ئەو دیكۆمێنت و دەستنووسانەی كە پاراستوویانە و پەیوەندییان بە شێخەوە هەیە، و لە ڕێگەی سەرچاوە و كاریگەریی ئاراستە سۆفیگەرییەكەیەوە لەسەر ڕەوتە ئایینیەكانی ناوچەكە، زانیارییەكانی كۆدەكاتەوە و ئەم زانیارییانەیش دەبن بە ماتریاڵ و تەوەری كتێبەكەی دەربارەی شێخی چۆلی و ئەمەیش تاكە سەرچاوەیە كە لە كوردستاندا دەربارەی شێخی چۆلی هەبێت...
هەروەها ئەم مێژوونووسە توێژینەوەیەكی گرنگی دەربارەی زانای كورد "ئیبن ئادەم" لە گۆڤاری كۆڕی زانایانی كورددا بڵاوكردۆتەوە كە لە حەفتا و هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا لە بەغداد دەردەچوو.
زانایانی مێژووی هەولێر لە كتێبەكانی ئەم مێژوونووسەدا پێگەیەكی گرنگیان هەیە و ئەو مێژوونووس و نووسەرانی ژیاننامەی زوبێر بیلال ئیسماعیلیان نووسیوەتەوە باس لەوە دەكەن كە بەرهەمێكی گەورەی سێ بەرگیی هەیە -هێشتا دەستنووسە- كە لە ژیاننامەی سەدان زانا و بیرمەند و ئەدیب و شاعیر و مۆسیقاری هەولێر دەكۆلێتەوە و ڕەنگە یەكێك بێت لە گەورەترین و گرنگترین كتێبەكانی ئەم مێژوونووسە كە چاوەڕوانی بڵاوكردنەوە بن.

© 2017 Hawler