ئەیلول 19, 2021

فەرهاد مستەفا: زۆرینەی تێكستە باڵاكان لەسەر ڕووداوی گەورە بونیاد نەنراون

*لە جێیەکدا "ئۆرهان پاموک" دەڵێت هەندێکجار شەرم لەوە دەکەم کە هەندێک لە خوێنەرەکانم خۆم و پاڵەوانەكانم وەکو یەک سەیر دەکەن، یان لە ڕێی ڕۆمانەکانمەوە لە کاراکتەری خۆم دەڕوانن، بەتایبەت کە لە وڵاتێکی ئیسلامیدام؟ گەر بگەڕێمەوە بۆ ڕۆمانەكەی ئێوە (سپیكردنەوەی خوێن) ئاخؤ لە فەزایەکی لەو جۆرە، هەستتان چۆنە؟ لە کاتێکدا زمانی رۆمانەکەتان تاڕادەیەکی زۆر بێ پەردە و بوێرانەیە؟

-لێكچواندنی كارەكتەری ناو تێكست بە نووسەری تێكست، زۆرتر لە كاری ڕەخنەی ئەو توێژەر و ڕەخنەگرانەدا دەبینرایەوە، كە خوێندنەوەو شیتەڵكارییەكی دەروونیيان بەسەر تێكستەكاندا دەچەسپاند. لە خوێندنەوەی نوێدا وەرگر مامەڵە و گرێبەست لەگەڵ دەق دەكات نەك خودی نووسەر. بەتایبەت لە ڕۆلان بارتەوە نووسەری دەق لەدوای بڵاوبوونەوەی دەقەكەی خرایە دەرەوەی دەق. بەمە كۆی ئەو ڕوانیانە بەتاڵ دەكەنەوە، كە كام كارەكتەر وێنایەكی ڕوونی خوودی نووسەرە.
لەلایەكی دیكەشەوە هیچ ڕاستییەك لەو بنەمایەدا نییە.. مادامێ نووسەر لە تێكستەكەیدا باسی كارەكتەرێكی لادەر یان چەشنە لادانێكی سێكسی لەلای كارەكتەری تێكستەكەیدا هەبوو، كەواتە نووسەرەكە بۆ خۆی هەڵگری ئەو خەسڵەتەیە.
خوێنەری هۆشیار ئەو دوو بابەتە لەیەكتری جیادەكاتەوە و دەزانێت واقیعی ناو تێكست جیاوازە لە واقیعی دەرەوەی تێكست. واقیعی ناو تێكست گەر ئەدەبێكی تەواو ڕیالیزمیش بێت، هێشتا ئەو واقیعە زادەی خەیاڵی نووسەرە.
ئیدی زمانیش چەندێ ماكی نووسەر بێ، بەڵام دەرهاویشتەی ئەو واقیعەیە كە لەناو تێكستەكەدا بوونی هەیە. واقیعی ناو تێكستیش كاتێك بەواقیع وەردەگیرێت كە بەگۆشت و خوێنەوە ئامادەیی هەبێت. بەڕاست ئەوەی لە واقیعدا جێگەی دەبێتەوە، بۆ لەواقیعی تێكستدا بوونی نەبێت؟
هەموو ئەو ڕستانەی ناو(سپیكردنەوەی خوێن) گەر بەزبر و بێپەردە وەربگیرێ، مەگەر لە واقیعی كۆمەڵایەتیش بوونی نییە؟

لە "سپیكردنەوەی خوێن"دا هەوڵم ئەوەبوو كارەكتەرەكان خاوەن بە تۆن و دەنگی خۆیان بن.
كەواتە بابهێڵین زۆردارێك و جەللادێك و سۆزانییەك لەناو تێكستەكاندا وەك خۆیان قسە بكەن. نووسەر كە ئەو هێڵەسوور و چاودێریكەرەی بۆ خۆی دانا، زیان لە تێكستەكەی ئەدا. ژان ژینییە ئەیگوت: "ئەو جنێوانەم لە خۆتانەوە وەرگرتووە."
ئەركی نووسەرە.. كە پاساوی بۆ ڕستە زبرەكانی هەبێت. یان حیوار و گرتە و دیمەنی ناو تێكستەكە ئەوە بخوازێت.

*پەیوەندی ڕووداو و کارەساتەکان (ئەنفال و هەڵەبجە بە نموونە) و کردنیان بە ڕۆمان لە دیدی ئێوەوە چۆنە؟ مەرجە ڕووداوی گەورە بتوانیت رۆمانی نەمر بخولقێنێت، یان ڕووداوی گەورە مەرجی خولقاندنی تێکستی مەزن نییە؟
-زۆرینەی تێكستە باڵاكان لەسەر ڕووداوی گەورە بونیاد نەنراون! بەشێكی زۆری تێكستی (دۆیستۆیڤسكی) یان (كافكا) یاخود (خوان ڕۆڵفۆ) و (سالنجەر) و دەیان و دەیان تێكستی دیكە لەسەر ڕووداوی گەورە نەچنراوە. لەبەرانبەریشدا چەندین شاكار هەن، كە لەسەر ڕووداوی گەورە و مێژوویی بونیادنراوە.
با كارەساتی (هۆڵۆكۆست) بەنموونە وەربگرین، چەندین تێكست و چەندەها فیلم لەسەر ئەو لەناوبردن و كوشتارە بەرهەم هاتووە، خۆشبەختانە چەند تێكستێكیان كراون بەكوردی. گەر سەرنجی ئەو كارانە بدەین كە بەرچاوانمان كەوتوون، تێبینی ئەوەدەكەین هەریەكەیان لە ڕەهەندێكەوە تەماشای ئەو كارەساتەیان كردووە، گۆشەیەكی ئەو كارەساتەیان وەرگرتووە و لەو گۆشەیەوە دەمانخەنە ناو قوڵایی سەختی و كارەساتباری ناو كارەساتەكە.
لەوە بگەڕێ توانای نووسین و ڕوانین و ئیمكانیات و تەقەنییاتیان چەندە و چلۆنە، ئەوان ڕوانین و ئەدەبێكی شەرمنیان نییە و شەرمیان لەو گواستنەوەیە نەكردووە، كە بەسەر هەر قوربانییەكی ناو ئەو كارەساتە هاتبێت. بەڕاست چۆن دڕندەیی ناو ئەو كارەساتانە بەیان دەكرێ؟ جەللادێك شك دەبەیت گوڵ ببەخشێ بە قوربانییەكەی؟!
وەنەبێت نووسەری كورد ئاوڕی لەو كارەساتانە نەدابێتەوە، چەندین تێكستمان هەیە كە ڕاستەوخۆ ئەو كارەساتانە بوونەتە تێمەی تێكستەكانیان، بەڵام بای حەجمی ئەو كارەساتانە بێت؟ نا.. ئەمە دەبێتە مەحاڵ، وەرگریش چاوەڕێی ئەمەی هەیە.
خەوشی تێكستی ئێمە ئەوەیە هەمیشە بەدوای پاڵەوانی نەبەز و خۆڕاگر و سۆپەرماندا دەگەڕێین! ئێمە لاواندنەوەمان زیاترە، تا نیشاندانی حەقیقەت. دەگمەنە نووسەرێكی كورد هەبێت سانسۆرێك لەبەردەم خەیاڵی ناو پرۆسەی نووسینی خۆی دانەنابێ.
ئێمە لەبیرمان دەچێت ئەو حەقیقەتەی لەناو ئەدەبدایە، جیاوازە لەو حەقیقەتەی لەناو ڕشتەكانی دیكەدا هەیە. گەر سەرنجبدەیت لە ئەدەبی گێڕانەوەی ئێمە، تا ئێستاش لە ناونان و نیشاندانی خەسڵەتی كارەكتەرە ئەندێشەیەكانیش سڵ دەكرێتەوە، نەك وابزانن لە فڵانی دەچێ. تەنانەت لەدەستنیشانكردنی شوێنیش حەزەر هەیە. نەك ئەو دەڤەرە بڕەنجێ.
مەگەر بەرپەرچدانەوەكەی (سەگوەڕ)ـەكەی (موكری)ڕەوانشاد و (ملازم تەحسین)ـەكەی (دكتۆر فەرهاد پیرباڵ)، لە دەفتەری یادەوەری خوێندنەوەماندا ئەوەندە مێژووییەكی دووری هەیە؟
ئەوە بۆ لەدوای كارەساتی شەنگاڵ، كە مێژووییەكی زۆر نزیكتری هەیە، هەریەك لە سەلیم بەرەكات و واسینی ئەعرەج و نوزت شمدین و وارد بەدر سالم و كێ و كێ... دەتوانن لەمەڕ ئەو كارەساتە تێكستی ڕۆمان پێشكەش بكەن؟
ئەمە پەیوەندی بەتوانای نووسینی ئەو نووسەرانەوە هەیە؟ یان ئەوان لە نووسینیاندا سانسۆر بۆ خۆیان دانانێن و خەیاڵی نووسینیان چەند بڕ بكات وەدوای دەكەوێ؟ یان چۆنێتی وەرگریش لە مەودایەكدا بۆتە گرفت؟

*لە رۆمانەکەتدا هەست بە دەوڵەمەندی لە حیکایەت و تەکنیک و گێڕانەوەکەدا دەکرێت، بەڵام زۆرجار هەست بە لاوازی تێمەکە دەکرێت و وەکو تێمەیەکی دووبارە دێتە بەرچاو، کە پەیوەندی بە مەسەلەی شۆڕش و بە پاڵەوانبوونە لەپێناو لەبیرنەچوونەوەدا، ئایا ئێوە وەکو نووسەر مەبەستی شاراوەی ترتان هەیە لەپشت دروستکردنی ئەم چیرۆکانەوە؟
-كاك ئارام گیان ئاشكرایە خاڵی جیاكاری و گرنگی هەموو تێكستێكی ئەدەبی گێڕانەوە جیا لە زمان (زمانێكی هونەری و زمانێك لە دەرەوەی زمانی باو) تەكنیك و چۆنێتی گێڕانەوەكە، پاسادانی سەركەوتوویی تێكستەكە دەكات. مەگەر ئەو پەیامەی ڕۆمان لە ٥٠٠ لاپەڕەدا دەیڵێت، لە پەرەگرافێكی فەلسەفەدا جێگەی نابێتەوە؟ (بارك ستراند) گوتوویە: "ئەو پەیامەی نۆڤڵێك لە ٢٠٠ لاپەڕەدا ئەیڵێت كورتیلە چیرۆك لە یەك لاپەڕەدا دەیگەیەنێت." كەواتە چۆن گێڕانەوە لە هەمبەر چی گێڕانەوە، جیاكارییەكەی دروستكردووە.
فەزای (سپیكردنەوەی خوێن) ئەو مەودا كراوەیەی هەبوو، كە دەتوانرا زیاتر لە تەكنیكێكی گێڕانەوەی تیایدا بەكاربهێنرێ و لە خزمەتی هێڵە گشتییەكەشیدا بێت. بەڵام وەك تێمەكەی، كە ئاماژەت پێداوە.. شۆڕش و شۆڕشگێڕییە. بەدووپاتبووەی نازانم.
بێگومان تێمەیەك نییە پێشتر كاری لەسەر نەكرابێت، "هیچ شتێك لەژێر تیشكی خۆردا نوێ نییە" ئەمە ئایەتێكی ئینجیلە، كەوابێ ئەوەی دەتوانێ تێمەكە بەشێوازێكی دیكە بخاتە ڕوو، جیا لە فۆرم، ئەو شێوازەیە كە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو تێمەیەدا كردووە. هیچ بابەتێكیش نییە، بەتەنها یەك ڕەهەندی هەبێت، بەتایبەت فەزای شۆڕشی كوردی زۆربەرفراوانە، دەكرێت لەچەندین گۆشەی جیاوازەوە كاری تێدابكرێت. لەلایەكی دیكەوە شۆڕشی كوردی نەك هەر زۆر نزیكە لە تاكی كوردەوە، بەڵكو هێشتا لەناو بەرئەنجامەكانیدا دەژین.
مەگەر هیچ تێكستێكی ئەدەبی و كاری هونەری هەیە، بێبەش و خاڵیی بێت لە پەیام؟ تەنانەت ئەگەر لەسەر فۆرمێكی پەتیش ئەنجامدرابێت. پەیام لە ئەدەبی نوێ ڕاستەوخۆ نییە، هێندەی ئەوەی كار لەسەر مەدلول ئەكات. هەڵبەت فرەدەلالەت بوون یەكێكە لە سیما دیارەكانی ئەدەبی نوێ، هەر ئەوەیە كە وەرگر ــ خوێنەر دەبێتە تەواوكەری دەق.

 

ئارام كۆشكی - سلێمانی

© 2017 Hawler