ئەیلول 19, 2021

كۆمەڵناسەكان: تا پەروەردە پێشنەكەوێت، ئاسایشی كۆمەڵایەتییش دەستەبەر نابێت

له‌ ڕاستیدا كه‌ناڵه‌كانی هێنانه‌كایه‌وه‌ی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌مه‌چه‌شن و له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی تر، جیاوازی هه‌یه‌، به‌ڵام ده‌كرێ بڵێین هه‌ر هه‌موویان له‌ خاڵێكدا یه‌كده‌گرنه‌وه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ ڕۆڵی په‌روه‌رده‌ له‌ ده‌سته‌به‌ری ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی، چونكه‌ له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كان په‌روه‌رده‌ هه‌م له‌ ئاستی فه‌رمی و هه‌م له‌ ئاستی نافه‌رمی ڕۆڵی یه‌كلاره‌وه‌ له‌ ڕێكخستنی ڕه‌فتاری كۆمه‌ڵایه‌تی تاكه‌كان ده‌گێڕێت كه‌ دواجار ده‌بێته‌ هۆی هێنانه‌كایه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ندروست و ده‌بێته‌ به‌ربه‌ستێكی تۆكمه‌ش بۆ ـئه‌وه‌ی لادانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌م بكاته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ خواره‌وه‌ هه‌وڵ ئه‌ده‌ین به‌وردی قسه‌ له‌باره‌ی ئه‌و كه‌ناڵانه‌ بكه‌ین كه‌ ده‌بنه‌ هۆی هێنانه‌كایه‌وه‌ی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌تایبه‌ت ئه‌و كه‌ناڵانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌كردنه‌وه‌ هه‌یه‌:

كۆمه‌ڵناسه‌كان پێیانوایه‌ كه‌ دروستبوونی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی له‌ په‌روه‌رده‌ له‌ دوو ڕه‌هه‌نده‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت؛ ڕه‌هه‌ندی یه‌كه‌م گوزارشته‌ له‌ ڕه‌هه‌ندێكی كه‌سییانه‌ كه‌ تاكه‌كان له‌ ڕێگه‌ی بیناكردنی شوناسی كه‌سییانه‌ی خۆیانه‌وه‌ مانا به‌ بوونی كۆمه‌ڵایه‌تیی خۆیان ده‌ده‌ن، كه‌ دواجار ده‌بێته‌ فاكته‌رێك بۆ ئه‌وه‌ی تووشی قه‌یرانی شوناس نه‌بنه‌وه‌ و له‌ ئاستی ده‌روونییشدا كه‌سانی ئارام و ئاستی متمانه‌كردن به‌ خود له‌ ئاستێكی باڵادا بێت؛ ڕه‌هه‌ندی دووه‌م زیاتر ڕه‌هه‌ندێكی كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌یه‌ كه‌ تیایدا دروستبوونی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كۆی تاكه‌كان ڕووده‌دا و كۆمه‌ڵگه‌ بایه‌خێكی گشتگیرانه‌ی بۆ دروستده‌بێت، بۆیه‌ ده‌كرێ بگوترێت كه‌ ئه‌م دوو ڕه‌هه‌نده‌ له‌ سیسته‌می په‌روه‌رده‌دا زۆرترین بایه‌خی پێ ده‌درێت و هۆكارن بۆ ده‌ستبه‌ری ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی.
هەژار كەریم، یەكێكە پسپۆرانی پەروەردە و كۆمەڵگەی مەدەنی پێیوایە پێویستە گرنگی زۆر بە پەروەردە و بوارە پەروەردەییەكان بدرێت تاكو بتوانرێ بەشێوەیەكی بەرفراوان ئاسایشی كۆمەڵایەتیی دەستەبەر بكرێت. چونكە ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییه‌كان ڕۆڵێكی باڵا ده‌گێڕن له‌ په‌روه‌رده‌كردنی تاكه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ستی به‌رپرسیارێتی كۆمه‌ڵایه‌تییان به‌رامبه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یان هه‌بێت، هه‌ر بۆیه‌ زۆرترین بایه‌خی پێ ده‌ده‌رێت، چونكه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی دیالێكتكیانه‌ له‌ نێوان ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رپرسیارێتی كۆمه‌ڵایه‌تییدا هه‌یه‌. نابێ ئه‌وه‌ راستییه‌شمان له‌ یاد بچێت هه‌موو ده‌زگایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ كۆمه‌ڵێ به‌رپرسیارێتی له‌ ئه‌ستۆدایه‌، به‌تایبه‌ت ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییه‌كان ئه‌ركییان زۆر قورستره‌ له‌ هه‌موو ده‌زگاكانی تر، چونكه‌ كه‌سایه‌تی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ گوێره‌ی جۆری ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ بینا ده‌كرێت و هه‌ر ئه‌و ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییانه‌ش رۆڵییان هه‌یه‌ له‌ پاراستن و به‌رفراوانكردنی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی.
ئاشكرایه‌ په‌روه‌رده‌ و ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییه‌كان كۆمه‌ڵێ ئامانجی سه‌ره‌كییان هه‌یه‌، گرنگترینیان ده‌سته‌به‌ركردنی كه‌شێكی ئارام و هێمنی ده‌روونی و ڕووحییه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ستن به‌م ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییانه‌وه‌. له‌ به‌رنامه‌ و پرۆگرامه‌ چالاكه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان هه‌وڵ ده‌درێ به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كسانخوازانه‌ ده‌رفه‌تی یه‌كسان بۆ كۆی تاكه‌كان ده‌سته‌به‌ر بكرێ، بێ ئه‌وه‌ی ڕه‌چاوی باری نه‌ژاد و ئایین و نه‌ته‌وه‌ی جیاواز بكرێت، له‌م ڕووه‌وه‌ ئه‌و ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییانه‌ی له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ كارده‌كه‌ن، دواجار ده‌توانن كۆڵه‌كه‌یه‌كی به‌هێزیش بۆ ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن و كه‌سایه‌تییه‌كی به‌هێز بۆ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن.

خێزان و ئاسایشی كۆمەڵایەتیی
خێزان یه‌كێكه‌ له‌و دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی كه‌ ڕۆڵێكی باڵا ده‌گێڕێت له‌ ڕێكسختنی كۆمه‌ڵایه‌تیی و ده‌ستبه‌ركردنی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تییدا. هه‌روه‌ها خێزان ده‌توانێ زۆر به‌ كاریگه‌ریی ڕۆڵی هه‌بێت له‌ گواستنه‌وه‌ی نۆرمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و پێگه‌یه‌كی به‌هێز بۆ تاكه‌كان ده‌سته‌به‌ر بكات، پێگه‌ی تاكیش تاراده‌یه‌كی زۆر په‌یوه‌سته‌ پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی خێزانه‌وه‌. ده‌كرێ بڵێین خێزان له‌ زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كان ده‌توانێ به‌ وردی كاریگه‌ری هه‌بێت له‌ ده‌ستنیشانكردن و ده‌ستبه‌كردنی ئاسته‌ جیاوازه‌كانی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی، بۆیه‌ له‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی كه‌ خێزان هیشتا بنه‌ما و كۆڵه‌كه‌ی به‌هێزه‌ ده‌بینین هێشتا ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاوتر به‌رچاوده‌كه‌وێت.
بۆیە ئەو پسپۆرە پەروەردەییە پێیوایە خێزان وەك كەناڵێكی بەكۆمەڵایەتییكردن رۆڵی باڵای هەیە لە پەروەردەكردنی تاك و دەتوانێ تاكێك پەروەردە بكات كە دواجار ببنە بنەما بۆ پاراستن و فراوانكزدنی ئاسایشی كۆمەڵایەتیی.
هیوا سەعید، مامۆستای زانكۆ پێیوایە پێویستە كادیرە پەروەردەییەكان بەرنامە و پلانی تایبەتییان هەبێت تاكو بتوانن لە هەموو كایە پەروەردەییەكان هەوڵەكانیان بخەنە گەڕ بۆ ئەوەی تەنیا نەوەیەك پەروەردە نەكرێت كە بخوێنێتەوە و بنووسێت، بەڵكو پێویستە نەوەیەك پەروەدە بكرێت كە هەوڵی گرنیگدان بە ئاسایشی كۆمەڵایەتیی و پەروەردەیی و دەروونییش بدات.
دواجار ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ په‌روه‌رده‌ رۆڵێكی باڵا و كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌ هێنانه‌كایه‌وه‌ی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ كۆمه‌ڵگه‌، چونكه‌ له‌ لایه‌ك بیرمه‌ندان و كۆمه‌ڵناسه‌ گه‌وره‌كان ئه‌و راستییه‌یان سه‌لماندووه‌ و روانگه‌كانی خۆیان خستۆته‌ڕوو كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌ په‌یوه‌ندییه‌كی قووڵ و پڕمانایه‌، له‌ لایه‌كی تر، به‌رپرسانی په‌روه‌رده‌یی به‌ روونی دانیان به‌و راستیه‌دا ناوه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی تیادا بێت ده‌بێت بایه‌خ به‌ جۆری په‌روه‌رده‌ و گرنگییه‌كه‌ی بدرێت. هه‌روه‌ها له‌ لایه‌كی تر، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و راستییه‌یه‌ی كه‌ كه‌ناڵه‌كانی ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی فره‌ و هه‌مه‌چه‌شنن، هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش ده‌كرێت ئه‌و كه‌ناڵانه‌ هه‌ر یه‌ك به‌ قه‌باره‌ی خۆی كاریگه‌ری هه‌بێت له‌ ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیی بۆ هه‌موو تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، ئه‌وا بێجگه‌ له‌ و رۆڵه‌ی ده‌زگا نافه‌رمییه‌كانی وه‌ك خێزانیش هه‌یانه‌ له‌ به‌رفراوانكردنی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی، چونكه‌ خێزان بڕبڕه‌ی سه‌ره‌كیی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و كه‌سایه‌تی مرۆڤ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ خێزانه‌وه‌ چرۆ ده‌كات و بوونی خۆی ده‌سه‌لمێنێت و ئارامی ده‌روونی و رووحی بۆ ئه‌ندامه‌كانی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات كه‌ ئه‌ویش كۆڵه‌كه‌یه‌كی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌.

 

دانا لەتیف - هه‌ولێر

© 2017 Hawler