شوبات 28, 2021

تیۆرێك بۆ دادپەروەری

بەهزاد حەوێزی

 

دادپەروەری (العدالە) یەكێكە لەو چەمكانەی لە چوارچیوەی بیروزانستی سیاسی و فەلسەفەی سیاسیدا خاوەن وتەزایەكی هەمەلایەنەیەو پێگەیەكی گرنگی هزروبیركردنەوەوتیۆریزەكردنە، بۆیە ئەو دەستەواژەیە بەدرێژایی مێژووی پەیدابوونی وەك بیرۆكەیەكی دێرین و لەمێژینە لەچەندین چوارچیوەی تیۆریدا داڕێژراوە و لە ژیانی رۆژانەشدا پیادە كراوە و بەكار هاتووە.

 

 جۆن راوڵز یەكێكە لەو بیرمەندانەی تیۆرێكی تێروتەسەلی-هەرچەندە رەخنەیشی لێگیراوە- لەبارەی دادپەروەریی داناوە بەناوی(تیۆری دادپەروەری)(*)لەو كورتە باسەدا هەوڵ دەدەم هێڵە سەرەكییەكانی ئەو تیۆرە بخەمەڕوو.

 بیرۆكەكەی جۆن راوڵز جەخت دەكاتە سەر چەند لایەنێكی گرنگی پیادەكردنی بنەماكانی ئەو تیۆرە، كاكڵی ئەو بنەمایانەش بریتیە لەوەی پێویستە ئەو خێروبێروداهاتە بنەڕەتییە كۆمەڵایەتیانە، خێروبێری ئازادی و هەل و دەرفەتەكان، دەرامەت و سامان، بنەماكانی رێزگرتنی خود، بە یەكسانیی لە كۆمەڵگەدا بەسەر تاكەكاندا دابەش بكرێ.

 تیۆرەكەی راوڵز لەبارەی دادپەروەریی دوو بنەمای هەیە:یەكەمیان:یەكسانیی لە مافە بنەڕەتییەكان لەبەردەم یاسا (ئازادییەكان) بەرابەر بەوە نایەكسانیی كۆمەڵایەتیی و ئابووریی (دەسەڵات، سامان، توانا) ئەو نایەكسانیەش بە دوو مەرج عادیلانەو ئینسافانەیە، كە بریتین لە هاوكوفیی لەدەرفەتەكان و دەستبەركردنی زێدەتوانای سوودمەندیی بۆ ئەندامانی كۆمەڵگە، ئەوانەی تا ئاستێكی نزم بێبەشن.

 بەلای ئەو خاڵێكی گرنگ هەستكردنە بە دادپەروەریی و داننان بە دامودەزگە دادپەروەرەكان، تیۆری دادپەروەریی وەك ئینساف(الانصاف)واتە گشت بتوانن سوود لە خێروبێری كۆمەڵگە ببینن و لەهەمانكاتیشدا باوەڕ بكرێ بە جیاكاریی و جیاوازیەكانی تاكەكەسەكان لە نێو كۆمەڵگەیەكی ئازاد، فرەیی، لەگەڵ ئەوەشدا گرنگە ئەو جیاكارییە بەپێی یاساو دەستوور شەرعی و رەوا بێت. 

 بەپێی پێناسەكەی راولز دادپەروەریی یەكەمین فەزیلەتی دامودەزگاكۆمەڵایەتیەكانە، لە سەرینی ئەمەوە دوو خاڵ دەكەونە بەرچاو، یەكەمیان:فەزیلەتە و دووەمیشیان:دامودەزگا كۆمەڵایەتیەكان، واتە راولز مەبەستیەتی قووڵ ببێتەوە بۆ نێو پانتایی بەرفراوانی بازنە كۆمەڵایەتیەكانەوە لەرێگەی دامودەزگاییەوە، هەروەها ئەو دەڵێ (دادپەروەریی هەقیقەتی سیستمە فكرییەكانە) كە ئەوەش چەند مەرجێكی هەیە یەكێكیان بریتیە لەوەی دەبێ راستگۆیانە بێ.

 من پێم وایە ئەو روانگەیەی راولز لەوەوە سەرچاوەی گرتووە هەردوو بیرۆكەی دادپەروەریی و بوارە كۆمەڵایەتیەكە ئاوێتە بكات لەرێگەی ئیجرائاتی پراكتیكیەوە، هەر بۆیەش ئاماژە بە راستگۆیی تیۆری دادپەروەریی و دادپەروەریی یاساودەزگاكان دەدات.

 راولز پێی وایە كۆمەڵگە هاوبەندییەكە لە خەڵكانێك درك بە بەپەیوەندیەكانیان بەیەكەوە دەكەن، هەروەها چەند رێسایەكی مولزەم هەیە بەزۆری دەبێ بەپێی ئەو رێسایانە هەڵسوكەوت بكەن، هەروەها ئەگەری ئەوەش هەیە ئەو رێسایانە سیستەمێك لە هاوبەشێتیی دیاری دەكەن بۆ بەدیهاتنی خێروبێرە بۆ سەرجەم بەشداریووان.

 لەلایەكی دیكەوە بە لای راولز ئەو كۆمەڵگەیە هەرچەندە پرۆژەیەكی هاریكارییە بۆ بەدیهاتنی(مەنفەعەی ئاڵوگۆڕیانە)بەڵام لە ململانەوجیاوازی بەرژەوەندییەكانیش بەدوور نییە، كە هەر كەسەو ئامانجی زۆرترین پشك و قازانجە، ئەوەش كێشەیەكی هەمەلایەنەیەو پێویستی بە چارەسەرە، جا بۆ رێككاریی و رێكخستنی كۆمەڵایەتی و چۆنیەتی دابەشكردنی سوودوقازانج چەند پرەنسیپێك هەن كە پرەنسیپەكانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتین.

 ماددەی یەكەمی دادپەروەریی لای راولز بریتیە لە بناغەی بنەڕەتی كۆمەڵگە، واتە ئەو رێگەیەی بەهۆیەوە دامودەزگا سەرەكییە كۆمەڵایەتییەكان ماف و ئەركە سەرەكییەكان دابەش دەكەن، هەروەها دەستنیشانكردنی ئەو سوودمەندییەی لە شەراكەتە كۆمەڵایەتیەكە هاتۆتە كایەوە.

 خاڵێكی دیكە ئەوەیە راولز جەخت دەكاتە سەر ئەوەی، كە كاتێ ئەو باسی پرەنسیپەكانی دادپەروەریی دەكات لە كۆمەڵگەیەك باش و تارادەیەك رێخراووسیستماتیزەكراو بێ واتە ئەقڵانیی، كەواتە لای راولز بۆ بەدیهاتنی دادپەروەریی جەخت لەسەر هەقیقەت و دادپەروەریی دەكات وەك دوو دیوی دراوێك، كە ناكرێ فەرامۆش بكرێن، هەروەها –ئیعتیقادی حسیمان-بە ئەولەویەتی دادپەروەریی.

 راولز بۆ پیادەكردنی دادپەروەریی باس لەوە دەكات، كە خەڵكی بۆ ئەوەی هاریكاریی یەكتر بن ئەوە هەستكردنێكی گشتی بە دادپەروەریی(احساسهم العام بالعدالە) و هزركردن و وێناكردنێكی هاوبەش رێگەوشێوازی گونجاوە بۆ ئەو مەبەستە.

 ئەو بۆچوونەی راولز لەرووی جیاوازی لە نێوان وتەزای دادپەروەریی و وێناكردنە هەمەرەنگەكان بۆ دادپەروەریی تەركیز دەكاتە سەر هەبوونی دامودەزگای دادوەرانە، ئەو جیاكاریەش لە نێوان مەفهوم و هزركردنی هەمەجۆر بۆ دادپەروەریی یاریدەی دەستنیشانكردنی رۆڵی بنەماكانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی دەدات.

 خاڵێكی دیكە بریتیە لەوەی هەردوو دیوی دادپەروەریی و نادادپەروەریی، كە نەك هەر یاساكان و دامودەزگاكان و سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان دەگرێتـەوە، بەڵكە كاروكردەوەی ئەوتۆی جۆرەها بڕیارویاسا، جگە لە سیفەت و مەیل و هەڵوێستی كەسەكان.

 هەردوو چەمكی ئازادیی و یەكسانیی دوو پرەنسیپی هەوەڵیی تیۆرەكەی راوڵزن، ئەو دەڵێ: لە كۆمەڵگەی دادپەروەرانەدا ئازادییە بنەڕەتی و مافەكان پارێزراون بە هۆی دادپەروەرییەوە و ناكەونە بەر زەبری سەفەقاتی سیاسی یا حساباتی باشوخراپی بەرژەوەندییە كۆمەڵایەتییەكان.

 بەلای راوڵز ئازادی ویژدان، ئازادی بیركردنەوە، ئازادی سیاسی، ئازادی شەخسیی هەیە، هەروەها لێكدانەوەی ئازادی لە سێ بەندەوە سەرچاوە دەگرێ: ئەو كەسانەی كە ئازادن، ئەو كۆتە یا نخوبەی ئازادیان دیاری دەكات، ئەو كەسانە لە چی ئازادن بیكەن و لە چی ئازاد نین نەیكەن.

 لای راوڵز بەپێی بیرۆكەی دادپەروەریی وەكو ئینساف، رەوشی ئەسڵی(الوضع الاصلی)بۆ یەكسانیی بەرامبەر دەوڵەتی سروشتە(دولە الطبیعة) لە تیۆری تەقلیدی گرێبەندی كۆمەڵایەتی، راولز دەڵێ:وابیر لەو رەوشە ئەسڵیە ناكەینەوە وەكو دەوڵەتێكی كردەنی مێژوویی، بەڵام وەك هەلومەرجێكی سەرەتایی لە رۆشنبیریی-كولتووریی.

لە خەسڵەتە سەرەكیەكانی ئەو رەوشەش ئەوەیە كەس بە پێگەی خۆی نازانێ لە كۆمەڵگە، سەر بەكام چینە یا پێگەی كۆمەڵایەتی و شانسی لە دابەشكردنی داهات و خێروبێری سروشتی و توانست و ژیریی و هێزو..تد، بۆیە پرەنسیپەكانی دادپەروەریی لەو دیو لە پشتەوەی پەردەی نەزانی(حجاب الجهل)ەوە دەستنیشان دەكرێن.

 بۆ گرێبەندێكی دادپەروەرانەی كۆمەڵایەتی و راستودروست تۆ پێویستت بە پەردەیەك، تارایەك هەیە ناهێڵێ بزانی تۆ كێی:سپی یا رەش، موسڵمان یا كریستیان، نێر یا مێ، دەوڵەمەند یا هەژار، لەودیو پەردەكەوە واتە تۆ وا خەیاڵ دەكەی لە حاڵەتێكی هۆشیاریی دای بەر لەوەی لەدایك ببی، هێشتا تۆ نازانی لە كام خێزان و بنەماڵەدای، ئایندەت چییەوچۆنە. لەو حاڵەتە تۆ چۆن خەیاڵ دەكەی و ئومێددەكەی كۆمەڵگەكەت چۆن بێ؟ رۆلز دەڵێ كاتێ ئێمە وەك كۆمەڵگە لەو دیوو پەردەی نەزانیی كۆدەبینەوە تەنیا لەو حاڵەتەدا ئەو ئەقلیەتە دەستبەر دەبێ كە بتوانین لەسەر پرەنسیپە دادپەروەركان تەبا بین و رێكبكەوین.ئەوەش عەقدی كۆمەڵایەتی ئیفتیرازییە، لەبەرچی؟ چونكە وەكو عەقدی ئاسایی نێوان دوو كەس نییە.

 كۆمەڵگەی سیستمازەكراو بەلای راوڵز كۆمەڵگەیەكە چاكەوخێر دەداتەوە، كۆمەڵگەیەكە هەمووان هەمان پرەنسیپەكانی دادپەروەریان لا پەسەندەو رەتی ناكەنەوە، هەموو تەبان لەسەر ئەو بنەمایانە كە مافی هەموان بەیەكسانی دەپارێزێ.

بەلای راوڵز مافە سەرەكییەكان نابێ پێشێل بكرێن، دیموكراسی كۆمەڵایەتی رێ بە ئازادی تاكەكەس دەدات، بەڵام شانبەشانی بەرپرسیاریەتی كۆمەڵایەتی یا دادپەروەریی، واتە مەرجدار، دادپەروەریی واتە دەرفەت وهەلی دادوەرانەو هاوكوفانە بۆ هەموان بۆ بەدیهاتنی(خێر)و پاراستنی ئەوانەی ئاستنزم لەرووی كۆمەڵایەتی و چینایەتیەوە.

راوڵز داكۆكی لە مەزهەبی لیبرالی دەكات، لیبرالیی یەكسانگەرا، تاوتووی ماف و ئازادییەكان و پێگەوپلەوپایە(دەرفەتەكان) سەرەكییەكان دەكات، كە پێویستە بە یەكسانیی دابەش بكرێن، نایەكسانیش هەیە بەو مەرجەی پێویستە هەر كەسێك مافی یەكسانی خۆی هەبێ لەو ئازادییە بنەڕەتییە یەكسانییە گونجاوە لەگەڵ هاوشێوەی ئازادیی ئەوانیدیكە.

 بەلای راوڵزەوە لەروانگەی فاكتی دەستووری، حكوومەت ئازادیی ئەخلاقی و ئازادیی بیركردنەوە و ئایینزا فەراهەم دەكات، هەروەها ئازادیی مومارەسەی دینی ئەوەش هەمیشە لەرێگەی بایەخدانی دەوڵەت بە سیستەم و ئەمنی گشتی، هەروەها ناكرێ دەوڵەت دینێك بەباشتر بزانێ لە دینێكی دیكە، راوڵز بیرۆكەی دەوڵەتی دینی بە هەموو شێوەیەك رەتدەكاتەوە.

 مەبەست و ئامانجی راوڵز لە داڕژتنی تیۆرێك بۆ دادپەروەریی گەیشتنە بە كۆمەڵگەیەك لەو تاكەكەسانە خاوەن(ئیكتیفای زاتین) درك بە هاوبەندیی و پەیوەندیان بەیەكەوە دەكەن بەجۆرێك لێرەدا رێسایەكی دیاریكراو لە رەفتاری(مولزەم)هەیە و بەپێی ئەو رێسایانە دەجووڵێنەوە.

ئەو رێسایانەش پرەنسیپەكانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتییە، كە رێچكەیەكە بۆ دەستنیشانكردنی ماف و ئەركەكان لە دامودەزگا بنەڕەتییەكانی كۆمەڵگە و دابەشكردنی گونجاوی سوودمەندیی و ئەركەكانی شەراكەتی كۆمەڵایەتی دیاری دەكات.

 

 

© 2017 Hawler