کانونی دووەم 24, 2021

دیدی باو لە وتاری دژە بـاوەكان لە شیعری هاوچه‌رخی كوردیدا

به‌شی دووه‌م

جەلالی میرزا كەریم
بێگومان ئەگەر بەوردی لە سەر وتارەكەی خالید عەبدل بوەستین،دەبینین كەلە دووتوێی ئەو نووسینەدا،هیچ پەیوەندییەكی بابەتی و ئۆرگانیكی لە نێوان ڕستە و دەربڕینەكان نییە، ئەو بۆ چوونێك دەردەبڕێت،كەچی دوای چەند دێڕێك دژی ئەو بۆچوونەی خۆی دەوەستێتەوە.ئەم نووسینە لە ئاستی ماناوگوتاردا، نووسینێكی تێكەڵ و پێكەڵە و لە زۆر شوێندا پارادۆكسی گەورە، بۆچوونی ناواقیعی و نالۆژیكی دەبینین كە دەلالەتە لەوەی ناوبراو بێ ئاگایە لە مێژووی شیعری كوردی كە سەرەتایترین بنەمایە بۆ شڕۆڤەكردنی ئەزموونی شیعری شاعیران و قۆناغەكانی شیعری كوردی. ئەو هەوڵدەدات بە هەندێك بۆچوونی سادە و دەربڕینی پەخشانییەوە، ئەوە بسەلمێنێت كە باسی دژە باوی لە شیعری هاوچەرخ دەكات، كە لە ڕاستیدا ئامانجەكەی نەپێكاوە. نووسەر لەبارەی (جەلالی میرزا كەریم)ەوە دەنووسێت:_((لەناو دژە باوەكاندا جەلالی میرزا كەریم پێشەنگە،یەكەم كەس بووە شیعری لەو جۆرەی نووسیوە،مۆركی خەسڵەتی قۆناغی شیعری پاراستووە)). دەپرسین، ئەگەر شاعیرێك مۆركە گشتیی و خەسڵەتەكانی قۆناغێكی دیاریكراوی شیعر بپارێزێت و شیعرەكانی وەك شاعیرانی تر ڕەنگدانەوەی قۆناغەكە بێت، دەكرێ بڵێن شاعیرێكی دژە باوە؟ لە كاتێكدا وەك باسمان كرد دژە باوەكان لە دەرەوەی بازنەی باون؟گومانم هەیە ئەو نووسەرە بە وردی خەرمانەی شیعری ئەو شاعیرانەی خوێندبێتەوە، چونكە ئەگەر شارەزا بووایە قسەی لەو شێوەی نەدەكرد. بۆنموونە دەنووسێت:_((شیعری سەردەمی پاشایەتی زیاتر بەرەو خوازە چووە)).یەكەم جارە وەك خوێنەرێكی شیعر، گوێبیستی دەستەواژەی ((شیعری سەردەمی پاشایەتی)) دەبم، كە دیارە مەبەستی ئەو شیعرانەن كە دەچنە ئەو سەردەمە سیاسی و مێژووییەوە. بەڵام ئایا شیعری سەردەمی پاشایەتی، یەك قۆناغ و یەك جۆر شیعرە؟سەردەمی پاشایەتی لە ساڵی 1921دەست پێ دەكات تاكو 1958.بە درێژایی ئەو ماوەیە، شاعیرانی وەك:_((پیرەمێرد،بێكەس، گۆران، شێخ نوری، ئەحمەد موختار جاف، دڵدار، دڵزار،كامەران موكری)) و زۆری تریش دەردەكەون و بەرهەمی ئەو قۆناغەن و شیعریان نووسیوە.دواتر دەكرێ بڵێین ئەمە چ پەیوەندی بە جەلالی میرزا كەریمەوە هەیە كە خۆی دەڵێت، یەكەم شاعیری دژە باوە كە لە ساڵی 1958 بۆ یەكەم جار شیعری نووسیوە.ئەمە لەلایەك لەلایەكی ترەوە، ئەو نموونە شیعرییانەی خالید عەبدل وەك دەقێك بۆ ڕاڤەكردنی شیعری ئەو شاعیرە دەیانهێنێتەوە، شتێكی ئەوتۆی دژە باویان تێدانییە. شیعرەكانی ئەو شاعیرەش، لە ڕووی فۆڕمی شیعرییەوە دەتوانم بڵێم درێژكراوەی ئەو فۆڕمە شیعریەیە كە گۆران داهێنەریەتی.بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە ئەم شاعیرە، شاعیرێكی نوێ نییە. جەلالی میرزا كەریم، یەكێكە لە شاعیرە بە تواناو هاوكات گومناوەكانی شیعری كوردی. ئەم شاعیرە كە لە دامەزرێنەرانی گرووپی ڕوانگەیە، لە هەفتاكانی سەدەی ڕابردوو، دەنگێكی دیاری شیعری كوردی بووە، بەڵام بە داخەوە لەبارەی ئەو شاعیرەوە هیچی ئەوتۆ نەنووسراوە جگە لە هەوڵە جوان و بەرچاوەكانی هەردوو نووسەران( عەتا قەرەداغی و سەباح ڕەنجدەر) كە ئەمەی دوایان كۆمەڵە شیعرەكەشی سەرلەنوێ بە پێشەكییەكی جوانەوە چاپ كردۆتەوە. من نامەوێت لەم وتارەدا لە سەر ئەو شاعیرە بوەستم، چونكە نیازمانە بە سەربەخۆیی لە نووسینێكی تایبەتدا تیشكی بخەینە سەر.شیعرەكانی ئەم شاعیرە، لە بارەی نەتەوە و نیشتمان وخەمی مرۆڤ بەگشتییە، وشە و دەستەواژەی شیعری ناسك و جوان لە شیعری ئەو شاعیرە دەبینین. پەیوەندییەكی قووڵ لە نێوان زمان و باری دەروونی شاعیر هەیە و ئەمەش ڕەنگدانەوەی لە سەر زمانی دەربڕینی شیعرەكان هەبووە. ئەم شاعیرە كە یەكێكە لە دامەزرێنەرانی ڕوانگە، دەنگێكی دیاری هەفتاكانە، دوای ئەوەی ئاوارە دەبێت و لە ئەمەریكا دەگیرسێتەوە، ئەزموونی شیعری ڕووی لە كزی دەكات و پاش ڕاپەڕین كە دێتەوە كوردستان، بە داخەوە مەرگ مەودای نادات و دووساڵێك دوای ڕاپەڕین دەمرێت.شیعرەكانی ئەم شاعیرەش،بەشێكی زۆریان هاوشێوەی شاعیرانی ئەوكات، دەچنە خانەی شیعریی سیاسی و بەرگریی و خەمە گەورەكەی نیشتمان. بۆیە لە گەلێك لە شیعرەكانیدا، دەنگی تووڕەیی و هاتنەوە بە گژ ستەمی نەتەوەیی تێدایە. خالید عەبدل لە وتارەكەیدا، لە بارەی ئەم شاعیرەوە، هەندێك بۆچوونی هەڵە دەرئەبڕێت، كە پێویستییان بە ڕاستكردنەوەیە. لەم بارەیەوە دەنووسێت:_((جەلالی میرزا كەریم پێشەنگی شاعیرە دژە باوەكانە، یەكەم جار لە ساڵی 1958 شیعری نووسیوە، كە پێشتر بەو تەكنیكە نەنووسراوە، ئەو لە شیعری (دووچاوی) كە بەبۆنەی چواردەی تەممووزەوە نووسراوە دەڵێت:_
ڕۆژی تازە لە خاك هەڵهات
لە كوختی پیاوی چەوساوە،
لە تاریكی ڕەشی زیندان
لەو دایكە ڕۆڵە كوژراوە
بەیانی نوێ
خۆری هەڵهات
بنووسی وتارەكە لە بارەی شیعری دووچاوی ئەم شاعیرە بەردەوام دەبێت و دەڵێت:_((خۆر لەو دایكانە هەڵهات كە ڕۆڵەكانیان بە دەستی دیكتاتۆر كوژرابوون،ببوونە مەشخەڵی ئەو ڕۆژە.شاعیر لە شەفافیەتی شیعرەكی سەركەوتنی بەدەست هێناوە،كە هەتا ئەو كاتە هیچ شاعیرێكی كورد بەو شێوازە شیعری نەنووسیوە،دوورە لە شێوازە شیعرییە باوەكانی ئەو سەردەمە،شێوازەكەی ئەم نەعەروزە نە جووت سەروایە بەڵكو ئازادە)).هەرتەنها ئەو چەند پەڕەگرافە كە ئێمە لە نووسینەكەی ئەم نووسەرەمان وەك نموونە هێناوەتەوە، دەریدەخات كە ئەم بەڕێزە چ بێ گایەكی گەورەی هەیە لە شیعرو ئەزموونی شیعری كوردی. ئێستا، نەریتێكی خراپ لە نێو بەشێكی زۆری نووسەرانی ئێمە هەیە، ئەویش ئەوەیە كە وادەزانن مەلای دوانزە عیلمن و لە هەموو شتێك دەزانن، كە لە ڕاستیدا وانییە.بنووسی ئەم وتارە، لە ساڵی 1958 وە باسی دیكتاتۆریەت دەكات. بە بڕوای ئەو، ئەو شیعرە لە دژی دیكتاتۆریەت بووە. بەوەدا دەردەكەوێت كە ناوبراو بێ ئاگایە لە مێژووی سیاسی عێراق و كە چی قسەشی لە بارەوە دەكات. لە ساڵی 1921 تاكو 1958 عێراق پاشاپەتی بووە،مێژووی دیكتاتۆریەت لە عێراق، لەگەڵ دەست بەكاربوونی بەعس و سەدامی خوێنڕێژ لە تەممووزی 1979 ەوە دەست پێ دەكات. ئەمە مێژووە و دەبێ بیزانێت. ئیدی نازانم مەبەستی خالید عەبدل كامە دیكتاتۆرە؟ بۆچی ناوی نەهێناوە؟. لەلایەكی دیكەوە، ئەگەر نووسینی شیعر بۆ چواردەی تەمووز بە دژە باوی بزانین، ئەوا گۆرانیش شیعری بۆ ئەو شۆڕشە نووسیوەو تەنانەت شیعرێكی هەیە كە لە هەمان ڕۆژدا نووسراوە. گۆران لەو شیعرەیدا دەڵێت:_
دەنگێكی دوور
دوور..ئێجگار دوور
بە ئاستەمێك ئەگاتە ژوور
ئەی دەنگی دوور...بە ئەستەمێك ئەگەیتە ژوور.
ئاخۆ سپیت یان ڕەش یان سوور؟
(دیوانی گۆران_لا 206)
بۆنەی چواردەی تەمووز، كە كۆتایی بە ڕژێمی پاشایەتی و كۆنەپەرستی هێنا، بۆنەیەك نییە دژە باوبێت، گەلێك لە شاعیرانی ئێمە بەو بۆنەوە شیعریان نووسیوە، جەلالی میرزا كەریمیش وەك هەر شاعیرێكی دیكە، كەوتۆتە ژێر كاریگەریەتی ئەو ڕووداوە و ئەم شیعرەی نووسیوە. دواتر یەكێك لە هەڵە هەرە زەق و دیارەكانی ئەم نووسەرە ئەوەیە كە بڕوای وایە تا ئەو كات، واتا 1958هیچ شاعیرێك بە فۆڕمی ئازاد شیعری نەنووسیوە، بەڵكو بە عەروزو كێش و سەروا شیعر نووسراوە، بەڵام شیعری دووچاوی جەلال، شتێكی نوێیە. هەركەسێك ئەلف وبێیەكی سەرەتای لە بارەی شیعرو ئەزموونی شیعرییەوە بزانێت، هەڵەی وەها ناكات. لای خالید عەبدل، شیعری ئازاد لە جەلالی میرزا كەریمەوە دەست پێ دەكات نەك گۆران،كە ئەمەش داهێنانێكی تازەیە لە شیعری كوردیدا. ئەم نووسەرە، ئەگەر كەمێك ئەرك بكێشێت وبگەڕێتەوە سەر دیوانەكەی گۆران، ئەوكات دەزانێت كە چۆن لە ساڵانی بیست و سییەكان گۆران شیعری بەو فۆڕمە ئازادەوە نووسیوە وخۆشی داهێنەری شیعری ئازادە لە مێژووی ئەدەبی كوردی.دیوانی گۆران، لە ڕووی فۆڕمی شیعرییەوە پڕن لە نموونەی ئەو شیعرانەی كە خالید عەبدل وەك ئەرگۆمێنتێك بۆ سەلماندنی بۆچوونەكانی لە بارەی شیعری دژە باوی كوردی نووسیویەتی. شیعری ئازاد لە گۆرانەوە دەست پێ دەكات و ئێستاش درێژەی هەیە، ئیدی نازانم چۆن ئەو باوەڕی وایە كە جەلالی میرزا كەریم، داهێنەری فۆڕمی شیعری ئازادە.ناوەڕۆكی هەردوو شیعرەكەی گۆران و جەلال، گوزارشت لە هەڵهاتنی خۆری نوێی شۆڕشی چواردەی تەممووز و واقیعێكی تازەی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی عێراق دەكەن.ئەمەش بە بڕوای من وەك خوێنەرێك شتێكی ئاساییە. چونكە شیعری ئەو قۆناغانە بە گشتی، ڕەنگدانەوەی هەڵومەرجی بابەتی و كۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە بووە.ئەمە نە دژە باوییە نە جیاوازی. هەر لە درێژەی گوایە ڕاڤەكردنی شیعری دووچاوی ئەم شاعیرە، نووسەری وتارەكە جلەوی بۆ خەیاڵەكانی شل كردووە و ئەمجارەیان دەنووسێت:_((جوانی ئەم شیعرە لەوە دایە،كە هیچ بە شێكی بەسەر بەشەكەی تریدا زاڵ نییە)). سەرنج لەوگوزارشتكردنە بدەن،زاڵبوونی بەشەكانی شیعر چ مانایەكی هەیە؟ بەڵام بابڵێین تا ئێرە ئاساییە، چەند دێڕێك دواتر ئەمجارەیان دەنووسێت: _((شاعیر سوودێكی زۆری لە بەیەكەوە گرێدان وەرگرتووە،یەكێتی بابەت لە شیعرەكەدا هەیە و بوونی خۆی سەلماندووە)).بێگومان یەكێك لە خەسڵەتە سەرەتاییەكانی نووسین، تەواوكردنی ماناو گەیاندنی ئاماژەیە، وەك چۆن ڕستە لە كۆمەڵە وشەیەك پێكدێت، كە هەموویان واتایەك بە سەر یەكەوە دەبەخشن، نووسینیش هەمان شێوەیە. مانای چییە شیعرێك كۆپڵەكانی لە یەكتری جیاون و یەكێتی بابەتیشی تێدایە؟شیعری نوێ، چیڕۆك و ڕۆمان نییە، تاكو لە سەر یەك هێڵی گێڕانەوە بڕوات، شیعری نوێ، شیعری كلاسیك و چوارینە و غەزەل نییە، كێش و سەروای هەبێت و دێڕێك ئەوی تر تەواو بكات،شیعری ئازاد لە زۆر كاتدا، دەكرێ وەك بونیادێكی بەسەریەكەوە بخوێنرێتەوە و هاوكات هەروێنەیەكیش بە جیاواز. ئەزموونی شێركۆ بێكەس، پڕە لە نموونەی ئەو شیعرانەی كە لە یەك كاتدا لە ڕووی كۆپڵەییەوە و لە ڕووی كۆی بینای هونەری دەقەكەشەوە،بە جیاواز لە یەكتری بخوێنرێتەوە و ماناش بە دەستەوە بدات.ئەمە سیمایێكی شیعری هاوچەرخە. خاڵێكی دیكە هەر پەیوەست بە ناوەڕۆكی ئەم وتارەوە بە بڕوای من وەك خوێنەرێك ئەوەیە، كە ئەو شیعرانەی ئەم نووسەرە وەك نموونەی دژە باوی لە شیعری جەلالی میرزا كەریم هێناویەتییەوە، بە هەموو لێكدانەوەیەك دەقێكی ئاسایین و هیچ ڕەهەندێكی دژە باویان تێدا نییە، بەگشتی شیعرەكانی جەلالی میرزا كەریم، شیعری نەتەوەیی و هەندێكیشیان ڕەنگدانەوەی هزری مرۆڤدۆستی و نێو نەتەوەیی و چەپ و بیری چەپخوازیی و یەكسانین. ئەگەر نووسینی شیعر، لە پێناو بیری چەپ و خەم و كێشەكانی مرۆڤدا بە دژە باوی بزانین، ئەوا گۆران دەبێتە دژە باوە. بەشێك لە شیعرەكانی فایەق بێكەس لە سەردەمی خۆیاندا، دژ بە ئەقڵی دواكەوتوویی و دینی و لاهوتییە، كەسیش ناڵێت بێكەس دژە باو بووە. گوتاری شیعری جەلالی میرزا كەریم،درێژ دەبێتەوە تاكۆتا شیعری بەڵام بە تێڕوانینی جیاواز. دەنا لە ئاستی فەزا گشتییەكەی شیعر، دەتوانین بڵێین شیعری ئەو شاعیرە، یەكەیەكی نەپچراوە بە یەكتری.شیعرەكان بەشێكی ڕەنگدانەوەی واقیعێكی سیاسی و نەتەوەیی و شۆڕشگێڕین. هەر لە دەقی ((ڕوانینەكانی چاوی شەقام، تاكو شیعری یادو یاقووت و شیعری وەرزەكان و پاشان شیعری ڕاپەرین و خەمێكی بێ كۆتایی)) هەست بەو درێژبوونەوەی تیمەی شیعری ئەو شاعیرە دەكەین، كە دواجار ئەویش دەچێتەوە نێو فەزای شیعری هەفتاكان، كە بە كۆمەڵێك ئەدگاریی سیاسی و بابەتی و ئەدەبی دەناسرێتەوە، كە هەرە دیارترینییان بە سیاسیكردنی شیعرو نووسینی شیعرە لە پێناو دۆزە سیاسی و نەتەوەیەكە،كە بەرجەستە كردنی گیانی نەتەوەیی و جۆشدانی هەستی شۆڕشگێریی و كوردایەتی، بە گشتی ناوەڕۆك و گوتاری شیعری ئەو سەردەمە پێكدێنن.خالید عەبدل، لە كۆی وتارەكەی لە بارەی ئەو شاعیرەوە، تەنها دووشیعر دەكاتە نموونەی دژە باوی لە شیعرەكانیدا و دواتر هەر خۆشی لە میانەی باسكردن لەو شیعرانە، ئەو بۆچوونەی خۆی ڕەت دەكاتەوە. ئەو لە بارەی شیعرەكانی جەلالی میرزا كەریمەوە بەردەوام دەبێت و ئەمجارەیان دەنووسێت:_((شیعرەكانی باسی شۆڕش و خەبات و سەربەستی دەكەن، ئاوێنەی سەردەمی خۆیانن)).

© 2017 Hawler