ئایار 16, 2021

رۆڵی ئافرەتانی میدیاکار لە پێشخستنی رۆژنامەگەری کوردیدا

 ناسک سەعید*

 

تەمەنی رۆژنامەگەریی كوردی بە بەراورد بە تەمەن و مێژووی رۆژنامەگەریی وڵاتانی دەوروبەری مێژوویەكی كورتی هەیە. کاتێک كە ساڵی 1898 یەكەم رۆژنامەی كوردی دەرچووە توانیویەتی لەو فەزایەی سەردەمی خۆیدا کاریگەری لەسەر لایەنە جیاوازەکانی ژیانی کۆمەڵگەی کوردی بەجێبهێڵێت. ئەم مێژووە بە بەراورد بە مێژووی نەتەوەکانی دیکە جیاوازی زۆر دەبیندرێت، بۆ نموونە تەماشا بکەین کە یەكەم رۆژنامەی عەرەبی 1799 بە ناوی ‹الحوادپ الیومیە› دەرچووە، یەكەم رۆژنامەی توركییش لە ساڵی 1831 بە ناوی ‹تقویم الوقائع› دەرچووە، ساڵی 1820 یەكەم رۆژنامەی فارسی بە ناوی ‹مریت الاحوال› دەرچووە. هاوکات کە رۆژنامەگەریی کوردی کە لەدوای ئەوانەوە دەستی پێکردووە بەڵام لای ئەوانیش ڕۆڵی ئافرەتی نوسەر و رۆژنامەنوس کەمتر دەبیندرێت ئەمەش بۆ تێگەیشتنی کۆمەڵگە دەگەرێتەوە بەتایبەت لەم ناوچەیەدا کە لەهەندێک رەهەندەوە لێکچون هەیە لەنێوانیاندا. بەشێوەیەکی گشتی بەشداری نوسەر و هەبوونی قەڵەمی ئافرەت بۆ سەدەی ١٩ دەگەرێتەوە، یەک لەوانە مەستورەی ئەردەڵانی کە لەنێوان ساڵانی ١٨٠٥ بۆ ١٨٤٨ ژیاوە بەیەکەم ژنە مێژوونووس دادەنرێت کە کتێبی مێژووی ئەردەڵانی نوسیووە، لەبواری رۆژنامەگەریشدا نووسەرەکانی رۆژنامەی ژین و ژیان ئافرەت نەبوون بەڵکو نووسەرەکانی پیاو بوون بەڵام وەک هاندانێک بۆ ئافرەتان پێرەمێرد و نوسەرەکانی دیکە بە ناوی ئافرەتان وژنانەوە دەیانووسی.
چیمەن محەمەد، نوسەر و خاوەنی ماستەر لە بواری راگەیاندن، لە توێژینەوەیەكیدا سەبارەت بە مێژووی‌ رۆژنامەوانی‌ ژنان ئاماژە بە یەكەم نوسەری ئافرەت دەكات لە رۆژنامەوانی كوردی لە عێراقدا و گەیشتوەتە ئەو دەرئەنجامەی كە یەكەم وتار لەلایەن ئافرەتەوە نوسرابێت ''گوزیدە عزیز خانم'' (کە بەڕێوەبەری‌ قوتابخانەی كچان بوە لە سلێمانی‌ 1926 )بوە وتارەكەشی‌ لە ژمارە 13 ی‌ رۆژنامەی‌ ژیان لە 22ی‌ نیسانی‌ 1926 و لە لاپەڕە 1 دا نوسراوە و لەلاپەڕە 2دا تەواوكراوە.
هەروەها رەوشەن بەدرخان كە لە ساڵانی 1909 -1992 ژیاوە، دەتوانرێت بە یەكەم رۆژنامەنووسی ئافرەتی كورد بناسرێت لە مێژووی رۆژنامەنووسیی كوردیدا كە لە گۆڤاری هاوار، هاوكارێكی جەلادەت بەدرخان بووە. هەروەها رەحمە خان، كچی پیرەمێرد، دوای مردنی باوكی خاوەن ئیمتیازی «رۆژنامەی ژین»ی وەرگرتووە. ئەمانە وەك سەرەتا و یەكەم كەس بوون و دواتر دوای پەنجاكان و شەستەكان ئافرەتی كورد چووەتە قۆناغێكی باشتر و هەڵكشانی بەخۆیەوە بینیوە. لەم بارەیەوە روئیا تلووعی دەڵێت: «ژنانی كورد تا دەیەی پێش ساڵانی شەستەكان لە كاری نووسین و رۆژنامەگەریدا لاواز بوون، دواتر لە شەست و حەفتاكاندا ڕوویان لە هەڵكشان كردووە»، كە وردە وردە بوونەتە خاوەنی بڵاوكراوەی تایبەت بە خۆیان؛ «ژنانی ئازاد» كە بە كرمانجی ناوەڕاست و بە پیتی ئارامی لە سلێمانی دەرچووە، سەر بە لقی كوردیی ئافرەتانی شیوعیی عێراقی بووە. گۆڤاری «ژن» لە بەغدا لەلایەن رابیتەی ژنانی عێراقییەوە دەرچووە. گۆڤاری «دەنگی ئافرەت» لەلایەن یەكێتی ئافرەتانی كوردستان . ئیتر بەردەوام دەرگا كراوەتەوە بۆ دەرچوونی چەندین رۆژنامە و گۆڤاری تری ژنان.
رۆڵ و گرنگی ئافرەتانی میدیاکار یاخود هەبوونی رۆژنامەی تایبەت بە ئافرەتان توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە رۆژنامەگەری کوردی بکات و لەمەودای پێشکەوتنی راگەیاندنی کوردیدا دیار بێت.
ئەم رۆژنامانەی لەلایەن ئافرەتانی میدیاکار یاخود رێکخراوەکانی ئافرەتان و ژنانەوە دەردەچن بەردەوام توانیویانە لەبوارە جیاوازەکاندا قسەیان هەبێت بەجۆرێک گرنگیان داوە بە بابەتی کۆمەڵایەتی و هۆشیاری و پەروەردە و فێرکردن لەلایەکی دیکەوە پرسی نیشتمانی یەکێک بووە لە تەوەرە سەرەکییەکانی ناو بابەتەکانی رۆژنامەکانیان.
بۆئەوەی روماڵێکی دروست و باش ئەنجام بدرێت دەبێت رێکخراوەکانی ئافرەتان و ژنان خۆیان گرنگی زیاتر بە دەزگا میدیایەکانی خۆیان بدەن و بنکۆڵکاری رووداو و پرسە جیاوازەکان بکەن بۆئەوەی لەبری ئەوان هیچ دەزگایەک ئەو کارە نەکات هەتا رووماڵیکی خراپ لەسەر پرس و ئەدای ئافرەتان بەئەنجام نەگەیەنن. لەهەمان کاتدا بەشداری کارای راگەیاندنەکانیان دەبێتە فاکتەری زیادبوونی رۆژنامەنوسی مێینە لە ناو راگەیاندندا و ئەو بۆشاییە گەورەی لە یەکسانی جێندەری هەیە دەتوانرێت پر بکرێتەوە و ئافرەتانیش ببنە ئەستێرەی میدیای کوردی.
بوونی رۆژنامە وبڵاوکراوەی تایبەت بە ئافرەتان زۆرگرنگە بەدڵنیاییەوە ئەو بڵاوکراوانەش بەتایبەت لەدوای راپەرینەوە رۆلی گەورەیان هەبوو لەئیبرازکردنی پرسی ئافرەت وقسەکردن لەسەر بابەتە جێندەرییە هەستیارەکان ئەمەش لەبوێری وئازایەتیی ئەو ئافرەتانەوە دێت کە چاو نەترسانە کاریان لەسەر ئەو پرسانە کرد و لە بڵاوکراوەکاندا بلاویان کردەوە. بێگومان بڵاکراوەکانی ئافرەتانیش لەو قۆناغەدا لەئاستێکی زۆر پێشکەوتوو نەبوون بەهەمان شێوەی بڵاوکراوەکانی دیکە بوون بەڵام لەم قۆناغەدا دەبێت هەروەک چۆن میدیا سەرەکییەکان ستراتیژی خۆیان گۆڕی دەبێت ئەوانیش هەوڵ بدەن پلان و روئیای نوێ بخەنە ناو کاری میدیای خۆیانەوە هەتا لەگەڵ پێشکەوتنی رەوتی کۆمەڵگە ئەوانیش پێش بکەون.
د.نەزەند بەگیخانی لەئەنجامی توێژینەوەیەکیان کە لەگەڵ سەنتەری جێندەر وتوندوتیژیی زانکۆی سلێمانی ئەنجامیانداوە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە میدیا نەیتوانیوە بەشێوەیەکی بەرپرسانە مامەڵە لەگەل پرسە جێندەرییەکان وبابەتە هەستیارە کۆمەڵایەتییەکان بکات. کەواتە نەیتوانیوە ببێتە هاوکارێکی بێلایەن وبەهێزی بزووتنەوەی ئافرەتان و ژنان لە شکاندنی تابوەکان ودروستکردنی بیرورای پۆزەتیڤ دەربارەی پرسی ئافرەتان لەناو رای گشتیدا. ئەوە جگە لەوەی کە میدیایەکی جەماوەریمان هەیە کە بۆ بەدەستهێنانی جەماوەر وکلیکی زۆر ولایک و شێیرکردن، زیاتر فۆکەسی خستۆتە سەر جەستەی ئافرەت وەکو کاڵا، هەروەها لە جیاتی گرنگیدان بە کار وچالاکی وداهێنانی ئافرەتی کورد بەشێوەیەکی مەوزوعی، میدیا زیاتر گرنگی داوە بە بارزکردنی لایەنە نێگەتیڤەکانی ئافرەتان و بارزکردنی ''لاوازی'' و ''بێدەسەڵاتی'' و دابەشبوونییان، ئەمەش واتە بەرهەمهێنانەوەی بەها تەقلیدییەکان، بەرهەمهێنانەوەی بیروباوەڕی باو ونەشیاو دەربارەی ژن لەناو رای گشتیدا.
میدیا دەبوایە هەرلەسەرەتاوە ببێتە لایەنگیریی بزووتنەوەی ئافرەتان چونکە ئەوان پێویستییان بە پشتگیریی میدیا هەبووە؛ ئەو بزووتنەوەیە مێژوویەکی دوورودرێژی نییە ولە رووی سیاسی وکۆمەڵایەتییەوە خاوەنی پشتگیری و بنەمایەکی بەهێز نییە و تەحەدای بەها ونۆرمە کولتورییەکان دەکات ئەو بەهایانەی بایەخییان هەیە لەناو رای گشتی، واتە تەحەددای دیفاکتۆی کۆمەڵایەتی دەکات (بۆ نموونە وەک چەمکی شەرەف وئازادیی ژن و پرسی یەکسانیی جێندەری) ئەوە لە دۆخێکی هەستیاردایە و جەماوەری نییە ولەناو خەڵک دژایەتیش دەکرێت. بۆیە پێویستی بە هاوکاریی میدیا هەیە بۆئەوەی لەناو رای گشتی جێی خۆی بکاتەوە وکەمتر بەرەوڕووی تانە و تۆمەتباری ببێتەوە وبتوانێ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی بەرپا بکات.
*ماسته‌ر له‌ میدیا و كلتور

© 2017 Hawler