تشرینی یەکەم 21, 2020

سەرنج بۆ ڕاكێشان "ئیلتیفات" لە زمانی قورئاندا

عومەر چنگیانی

 

چڵەپۆپەیەکی ڕەوانبێژی لە هەر زمانێكدا سەرنج بۆلاڕاكێشان، یان بادانەوە، یان گۆڕینی شێوازی گوتارە؛ ئەمە لە زمانی عەرەبیدا پێی دەگوترێت شێوازی "ئیلتیفات" و، لە یەكەم سوورەتی قورئاندا بەدی دەكرێت و لە كتێبخانەی ئیسلامیدا بە سەدان نووسراو وەك بابەت و تێزی ماستەر و دكتۆرا و بگرە وەكو كتێب نووسراوە لەسەری؛ جەنابی ئیمامی "بەیزاوی" (١) یەكێك لەو شارەزا و پسپۆڕانەی خزمەتی قورئانیان كردووە؛ جەنابی لە تەفسیری سوورەتی "فاتیحە"دا دوای ئەوەی لە ئایەتی یەكەوە تا چوار ڕاڤە دەكات، ڕوونی دەكاتەوە كە چۆن شێوازی داڕشتنەكە لە شێوازی باسی نادیارەوە كە باسی پەروەرێنی هەموو جیهان دەكات، دواتر لە ئایەتی پێنجی سورەتەكەدا شێوازەكە دەگۆڕێ بۆ خیتاب، واتە لەگەڵ بەرانبەر دواندن و فێرمان دەكات كە بڵێین: "بە تەنها هەر تۆ دەپەرسین و بە تەنها هەرداوای كۆمەكی لە تۆ دەكەین" كە ئەمە لە زمانی ڕەوانبێژیدا پێشخستنی "مەعمول" لەسەر "عامیل"ـی تێدایە و پێی دەگوترێت قۆرخكردن "حصر" و لە زمانی "قەواعید"دا پێی دەگوترێت "اختصاص" كە لەباتی پێشخستنی "فیعل" "مەفعول" پێش خراوە و" لەلایەنە ڕەوانبێژییەكەی تریشیدا شێوازی "ئیلتیفات" بەكار هاتووە و "بەیزاوی" دەڵێ:

"ومن عادة العرب التفنن في الكلام والعدول من أسلوب إلى آخر تطرية له وتنشيطا للسامع، فيعدل من الخطاب إلى الغيبة، ومن الغيبة إلى التكلم وبالعكس".

واتە: "لە نەریتی عەرەبە لە قسەكردنیاندا كە هونەری داڕشتنی وتوو ویژو ڕستەیان لە شێوازێكەوە بۆشێوازێك دەگۆڕن، كە ئەوە دەبێتە تام و چێژ بەخشینی زیاتر بە قسەكان و گوژم و تین و وزە دەبەخشێتە بیسەر و چالاكی دەكات، دەبینین لە شێوازی گوتاری بۆ بەرانبەر "خیتاب" بۆ نادیار"غایب" و لە نادیارەوە بۆ قسەكەر "موتەكەلیم" و بە پێچەوانەیشەوە". بەیزاوی لەسەر بوونی شێوە داڕشتنی "ئیلتیفات" چەندین نموونە بە ئایەتی قورئان و پاشان بە شیعری زمانی عەرەبی كۆن دێنێتەوە بە نموونە، كە لێرەدا جێی خۆیەتی سەرنجتان بۆ ئەو بۆچوونە لارە دژە قورئانییەی "تەها حسێن" میسری ڕابكێشم كە وەك لە كتێبی "الشعر الجاهلی"دا دەیڵێ پێی وایە گوایە شیعری جاهیلی دروستكراوی مسوڵمانانە بۆ بەهێز كردنی بۆچوونەكانیان لەسەر ڕەوانبێژی قورئان دایانناون(2)، كە زۆر بەداخەوە ئێستا - بە بەرنامەڕێژی - لە نێو بەناوڕۆشنبیرانی كورددا كار لەسەر ئەو بۆچوونە دەكرێت و كەسە ئایینخوازە بلیمەتەكانیش، یان بی ئاگان، یان لەبەر سەرقاڵبوونیان بە شتی لاوەكی، نایانپەرژێتە سەر داكۆكیكردن لە قورئان، گەرچی قورئان پێویستی بە هەوڵ و چالاكی كەسمان نییە .

بەڵێ خوێنەری بەڕێز، وەك "أ/ سعاد عبدالملك داؤود"(3) دەڵێ: (كە لە قورئانی پڕ لە بەخشش ورد دەبینەوە نموونەی زۆرمان دەست دەكەوێت وەك:

یەكەم: گەردانگۆڕکێ (سیغەگۆڕین) وەك:

 (نزل وأنزل)، (نبأ و أنبأ) ، (اسطاع و استطاع) ، (نجى و أنجى)، لەنێوان  (ضلال و ضلاله) ، (الحياه و الحيوان) (أبناء و بني)(شاكرا و كفورا) (مشتبه و متشابه) .

دووەم: ژمارەبژاردن لەنێوان تاكو جووت و كۆ.

سێیەم: ڕاناوگۆڕکێ و نێر و مێ كردن

چوارەم: ئامرازەكان وەك جیاوازی نێوان حەرفەكانی جەر و  ئامرازەكانی مەرج

پێنجەم: فەرهەنگ: وەك بەكارهێنانی وشەی عام و سنە)

 

پەراوێز:

١. عبد الله بن أبي القاسم عمر بن محمد بن أبي الحسن علي البيضاوي الشيرازي الشافعي، ولد في المدينة البيضاء بفارس -وإليها نسبته- قرب شيراز، ولا تعلم سنة ولادته تحديدا والغالب أن مولده أوائل القرن السابع الهجري".

٢. بنواڕە بەو ماڵەپەڕەدا: "میدیا حفریات" لە ژێرسەردێڕی" كيف توصل طه حسين إلى أن الشعر الجاهلي منحول؟"دا هاتووە:

(أثار كتاب طه حسين "في الشعر الجاهلي" معارضة شديدة حال صدوره في العام 1926 إذ طبق حسين فيه مبدأ الشك الديكارتي، حيث خلص إلى أن الشعر الجاهلي منحول وأنه كتب بعد الإسلام ونسب للشعراء الجاهليين، ما أثار عاصفة من الاحتجاج قادها رجال الأزهر وبعضالأدباء والمفكرين الذين اتهموا طه حسين في إيمانه)..

٣. منتدى الايوان اللغوي/ الالتفات في القران الكريم.الباحث:  أ/ سعاد عبدالملك داؤود(

 

ئارام كۆشكی - سلێمانی

عومەر چنگیانی

© 2017 Hawler