تەمموز 01, 2022

زۆرترین بینراو بۆچوون

Error: No articles to display

فــــەیـسەڵــــــــــــــیــــــات 51

فەیسەڵ دەباغ

 

1ـ كەم كەس دەزانێ سەیفەدین وەلائی كێیە.
ئەو كابرایە شاعیرێكی شەعبی گەورەی عیراقی بوو، بە تایبەتی لە بواری نووسینی شیعری گۆرانی بە لەهجەی بەغدایی.
ناوی ئەو شاعیرە (سەیفەدین فازل فەرەج)ە، ساڵی 1916 لە شاری كازمییە لە دایك بووە . باوكی پینەدۆز بووە و هەر لەو شارەدا لە دایك بووە.
سەیفەدین لە نەتەوەی كوردە، لە برا فەیلییەكانە كە رۆڵێكی بەرچاویان هەبوو لە هەر دوو شۆڕشی ئەیلول و گوڵاندا.
نازناوی (وەلائی) نازناوی بنەماڵەكەی نەبوو، بەڵكو نازناوێكی هونەری بوو، بە خۆی هەڵیبژاردبوو بە هۆی خۆشەویستی و وەلائی بۆ هونەر.
خێزانەكەی ناوی ( نوریە حوسێن ئیبراهیم )ە و خەڵكی كازمیەیە .
وەلائی هیچ پەیوەندیەكی بە ئێرانەوە نەبوو، لە تەمەنی 14 ساڵیدا دەستیكرد بە نووسینی شیعری گۆرانی، بەڵام بە هۆی بەژداری لە خۆپیشاندانی ساڵی 1930 لە قوتابخانە فەسڵ كرا و ئیتر مەجبور بوو لەگەڵ باوكی كاری پینەدۆزی بكات و دواتر بەرگدووریی .
هەر دوو گورانیبێژ و ئاوازدانەری عیراقی ساڵح كوێتی و داوود كوێتی كە بە رەگەز جو بوون ئاوازیان بۆ شیعرەكانی دادەنا و هەندێ جار بە خۆشیان وەك گۆرانی پێشكەشی خەڵكیان دەكرد .
لە سەرەتای پەنجاكان وەك چاودێر لە شارەوانی دامەزرا . زۆر جار لە ناو حەمام داوای قەڵەم و كاغەزی دەكرد و شیعرەكانی دەنووسی .
(سەمەر سەمەر) كە یەكێكە لە گۆرانیەكانی رەزا عەلی و بۆ یەكەم جار لە ساڵی 1953 بڵاوكرایەوە، كە ئەویش كوردی فەیلییە، لە نووسینی وەلائی بوو.
بەناوبانگترین وخۆشترین گۆرانییە عیراقییەكان لە نووسینی ئەو زاتە بوو، هەروا یەكێكە لە دامەزرێنەرانی ئێستگەی بەغدا لە ساڵی 1936 كە ئەو كات لە قەسری زهور بوو.
گۆرانیبێژە بەناوبانگەكان وەك زهورە حوسێن، رەزا عەلی، نەهاوەند، ئەحلام وەهبی، فایزە ئەحمەد، مائیدە نەزهەت، راویە، نەرجس شەوقی، عەباس جەمیل، ئەمەل خزەیر، ئەحمەد خەلیل، وەحیدە خەلیل، یاس خدر، سەلیمە موراد، عەبدولساحیب شەراد ..تاد، شیعرەكانی وەلائیان كردۆتە گورانی .
لە نیوەی یەكەمی ساڵی 1980 بە خۆی و خێزان و منداڵەكانی رەگەزنامەی عێراقییان لێ سەندرایەوە و تەسفیری مەندەلی كران و پاشان لە سەر سنووری عێراق-ئێران دانران.
ئێرانییەكان پێیان گوتن ئێوە عیراقیین و هیچ پەیوەندیەكتان بە ئێرانەوە نییە .
بۆ دە مانگ لە ئێران مانەوە و پاش ئەو سەریان بۆ سوریا هەڵگرت و لێی نیشتەجێ بوون .
بەداخەوە ئەو شاعیرە لە تشرینی دووەمی 1984 پاش كۆچی دوایی خێزانەكەی بە 4 مانگ ئەویش كۆچی دوایی كردو لە سەیدە زەینەب لە گوڕستانی غەریبان نێژرا .
2- زۆر جار ئەو پرسیارەم لێ دەكرێ كە چۆن موقتەدا سەدر بوو بەو موقتەدایەی كە ئەمرۆ دەیبینین .
دەلێم بەدرێژایی مێژووی مەرجەعیەتی شیعە، نەبووە كوڕ ببێ بە خاوەنی پەیرەوانی باوكی (پاش وەفاتی) بەڵام ئەمە لەگەڵ پەیرەوانی سەید محەمەد سەدر رووی دا، كاتێ موقتەدای كوڕی بوو بە خاوەنی پەیرەوانی كە ئەمەش پێشینەیەكی دەگمەن و نامۆیە .
موقتەدا بە هۆی ئەو پەیرەوانە توانی رەوتێكی سیاسی – ئایینی پێك بهێنێ.
پێكهێنانی ئەو رەوتە لە پلانی سەید محەمەد سەدر نەبوو، چونكە موقتەدا بەر لە رووخانی رژێمی بەعس هیچ رۆڵێكی ئەوتۆی نەبوو، پەیرەوانیشی ئەو كات هیچ هاریكاریەكییان نەكرد .
هەتا دەگوترێ لە پەیوەندیەكی باشدابووە لەگەڵ رژێمی پێشوو قەتیش نیازی نەبووە بەرهەڵستی ئەو رژێمە بكات .
هەتا ئەو محەمەد سەدرە، راستە بە دەست رژێمەوە كۆتایی بە ژیانی هێنرا، بەڵام رێككەوتنێك لە نێوان ئەو و سەددامدا هەبوو كە یەكەم دەست لە كاروباری سیاسی نەدا و دووەمیش دەست لە كاروباری ئەو نەدا و بە پێی ئەو رێككەوتنەش مافی ئەوەی درایێ نوێژی هەینی بە پەیرەوانی خۆی بكات .
بە هەر حال موقتەدا پاش رووخانی رژێم سوودی لە چەند هۆكارێك وەرگرت كە بوونە هۆی دروستكردنی ئەم رەوتە سیاسییە كە گرنگترینیان ئەو بەربەستە بوو كە باوكی لە نێوان پەیرەوانی و مەرجەعەكانی دیكە دروستی كردبوو، كاتێ مە رجەعیەتی شیعەی دابەش كردە سەر حەوزەی بێدەنگ و حەوزەی بە دەنگ، كە ئەوەش وایكرد پەیرەوانی گوێ لە موقتەدا بگرن و بە دوایدا بكەون . ئەمە بێجگە لەوەی كە بەر لە شەهیدبوونی، پەیرەوانی خوی ئاگاداركردبۆوە كە لە نامەكانیدا كۆمەڵێ مەسەلەی فیقهی تۆماركردوە كە تا 40 ساڵ پێویستیان بەوە نابێ لە رووی فیقهییەوە بچنە لای مەرجەعی دیكە، كە ئەمەش وایكرد پەیرەوانی خۆی لە مەرجەعەكانی دیكە دووربخاتەوە و ئیتر ناكۆكی كەوتە نێوانی و مەرجەعەكانی دیكە كە بووە هۆی ئەوەی كۆتایی بە ژیانی بهێنرێ كە لە مەدا دەستی هەندێ لە مەرجەعەكانی تێدابوو.
پاش 2003، كوژرانی عەبدولمەجید ئەلخوئی لە ناو حەوزەی نەجەفدا كە موقتەدای پێ تۆمەتباركرا یەكێكە لە ئەنجامەكانی ئەو ناكۆكییەی كە لە سەردەمی محەمەد سەدر دروست ببوو .
ئەو هەموو هۆكارانە بوونە هۆی لە دایك بوونی ئەو رەوتەی كە ئەمرۆ پێی دەلێن ( رەوتی سەدر) كە بەرە بەرە و دوور لە مەرجەعەكانی دیكە خۆی رێكخستەوە بەڵام بە بێ پڵانێكی تۆكمە و دروست و دیدێكی روون و شارەزاییەكی تەواو لە بواری سیاسەتدا .
هێزی موقتەدا سەدر لە شەعبیەتەكەی باوكی دایە، ئەگینا كابرایەكی وشكە و لە رووی سیاسیشەوە كەسێكی زۆر لاوازە .
ئەو شەعبیەتەی كە هەر وەكو گوتم بۆ باوكی دەگەرێتەوە وایكرد دەستێكی باڵای هەبێ لە دانانی سەرۆك وەزیراندا .
دوو جار پشتگیری لە مالیكی كرد بۆ ئەوەی ببێ بە سەرۆك وەزیران، ئەمە لە كاتێكدا زۆربەی كەسایەتییەكانی ناو ئەو رەوتە دژی ئەو پشتگیرییە بوون .
بەڵام بە هۆی بوونی هێزێك لە ناو ئەو رەوتە كە دژی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی بوو، هەروا بە نەبوونی سەركردەیەكی بە توانا و دیار لە ناو ئەو رەوتە تا پۆستی سەرۆك وەزیران وەرگرێ مەجبور بوون دژ بە ئەنجومەن پشتگیری لە مالیكی بكەن .
ئەمرۆ عادل عەبدولمەهدی بە هۆی موقتەداوە بوەتە سەرۆك وەزیران، بەڵام پرسیار ئەوەیە : ئایا موقتەدا لە دانانی عادل عەبدولمەهدی وەك سەرۆك وەزیران سەركەوتوو بوو ؟
ئایا هەر چۆن خۆی لە مەسەلەی دانانی مالیكی دزیەوە و كارەكەی خستە ئەستۆی رەوتەكەی، دەتوانێ ئەمجارەش خۆی بدزێتەوە و بیخاتە ئەستوی مەرجەعیەت لە حالەتێكدا ئەگەر عەبدولمەهدی لەو كارەیدا سەركەوتوو نەبوو ؟
3- بەر لە 1964، پلە ئایینیەكەی خومەینی (حوجەتولئیسلام) بوو، ئەو پلەیەش بە دوو خال كەمترە لە هەر دوو پلەی ( ئایەتوڵلا ) و (ئایەتوڵلای عوزما).
ئەو كات خومەینی دژی یاسای چاكسازیی كشتوكاڵ وەستا كە شای ئێران دەریكردبوو، ئەو یاسایەشی بە پێچەوانەی ئایینی ئیسلام لە قەڵەم دا بە هۆی دەستبە سەر گرتنی عارد و باغچە كە لە ئەسڵدا هی دەرەبەگ و خانەوادە ئەرستۆكراتیەكانی ئێران بوون كە بە پێی ئەو یاسایە دابەش دەكرایە سەر جوتیارە هەژارەكان . ئەو دەربەگ و خانەوادانە هانی خومەینیان دا كە ئەو كات نێوان بەر بوو نێوانیان و چوار ئایەتوڵڵاكەی ئێران جوولانەوەیەكی ئاینیی دژ بەو بڕیارە بەرپا بكات، بەرامبەر ئەوەی زەكاتی خۆمس بدەنە ئەو، ئەویش بیداتە چوار ئایەتوڵڵاكە (( شەریعەتمەداری، كلبیكانی، میلانی، خونساری )) .
دەستووری ئێران رێی نەدەدا حكومەت ئەو پیاوە ئایینیانە بگرێ و لە سێدارەیان بدا كە پلەی ئایەتوڵلایان هەیە، ئەمەش وای دەگەیاند حوجەتی ئیسلام خومەینی چارەنووسەكەی بەندیخانە دەبوو، چونكە نەگەیشتبووە پلەی ئیجتهاد .
چوار مەرجەعەكە زوو بە خۆیان كەوتن و بەیاننامەیەكیان دەركرد و گوتیان خومەینی پلەی مەرجەعیەتی وەرگرت، ئیتر شا نەیتوانی دەستگیری بكات و بۆ توركیا دووری خستەوە .
لە ساڵی 1964 بە هۆی چەند مەرجەعێكی شیعە لە عیراق ( شیخ مەهدی خالسی و هەتا موحسین حەكیم ) كە پەیوەندیەكی پتەویان لەگەڵ عەبدولسەلام محەمەد عارفی سەرۆك كۆمار هەبوو، خومەینی وەكو پەنابەر لە عیراق وەرگیرا .
خومەینی تا ساڵی 1978 لە عیراق مایەوە . باش بە بیرم دێ لە رۆژنامەیەكی عیراقی ئەوەم خوێندەوە كە حكومەتی عیراق داوای لە ئایەتوڵلا خومەینی كردووە دژ بە دەسەڵاتی ئێران قسە نەكات وەك پابەندبوون بە بەندێكی ریككەوتننامەی جەزائیر كە لە نێوان شای ئێران و سەددام حوسێن لە ساڵی 1975 مۆركرابوو .
ئەو كات بەرێوەبەری هەواڵگری عیراق سەعدون شاكر سەردانی خومەینی كردبوو، پێی گوتبوو یان ئەوەتا شوێنێكی دیكە بۆ خۆی بدۆزێتەوە و بە كەیفی خۆی لەوێ قسە بە شاە بڵێ، یانیش بە مانەوەی دەبێ مافی مێواندارییەكەی بپارێزێ و ئیحراجی بۆ حكومەتی عیراق دروست نەكات.
خومەینی ئەو كات داخی خۆی دەربڕی بۆ ئەم بڕیارە و پێی گوت رژێمی شا خەریكە هەرەس دێنێ و حەز ناكات عیراق بەجێ بهێڵێ.
بەڵام سەعدون شاكر ئەوەی وبیرهێنایەوە كە ئەم هەڵوێستەی لەگەڵ بڕیارێكی پێشووی یەك ناگرێتەوە كاتێ حكومەتی عیراق داوای لێ كرد بەیاننامەیەك دژ بەدەستێوەردانی ئێران و پشتگیری لە شۆڕشی كورد (1974) دەربكات، بەڵام ئەو كات رازی نەبوو.
خومەینی وەڵامی دایەوە و گوتی: ئەو كات كاتەكە گونجاو نەبوو، رژێمی پەهلەوی بە هێز بوو .
سەعدون شاكر وەڵامی دایەوە و گوتی هەر دوو هەڵوێستەكە وەكو یەك وان . ئیتر خومەینی بڕیاری دا بچێتە كوێت، لە ناوچەی ئەلعەبدەلی كە سەرسنوورە میری كوێت رازی نەبوو داخیلی كوێت بێت .
ئەو كات عیراق دەیتوانی سادوسەودایەكی لەگەڵ ئەو یان شا دا بكات، وەك ئەوەی لیبیا كردی كاتێ سەركردەی شۆڕشی یۆلیۆ بابەكر عەوەزەڵلاو هاوڕێیەكانی لە ساڵی 1971 رادەستی نومەیری سەرۆك كۆماری سودان كرد كە بە لە سێدارەدانیان كۆتایی پێهات .
یان كاتێ كینیا عەبدوڵلا ئۆجەلانی رادەستی جەلادەكانی كرد لە شوباتی 1999 پاش ئەوەی لە كردەیەكی هەواڵگری كە ژمارەیەك لە دەزگاكانی هەواڵگری تیایدا بەشداربوون، رفێندرا.
بەڵام عیراق رازی بوو بگەرێتەوە نەجەف تا شوێنێكی دیكە بۆ خۆی دەدۆزێتەوە.
لەو سەردەمەدا لیژنەی قوتابیە ئێرانییەكان لە پاریس كە ئەبو حەسەن بەنی سەدر بەرێوەی دەبرد، كە دوایی بوو بە یەكەم سەرۆك كۆماری ئێران، توانی ڤیزەیەكی سێ مانگی بۆ تەرتیب بكات .
بە گوێبیستنی ئەمە خۆمەینی لە رۆژی 6/10/1978 بەغدای بەجێهێشتوو گەیشتە دیمەشق كە چەند كاژێرێك تیایدا مایەوە و پاشان رووی كردە پاریس .
ئەم دەرچوونەی خومەینی دەرگای سەركەوتنی بۆ كردەوە و توانی رژێمی شا برۆخێنێ ئەویش بە سوودوەرگرتن لە پاڵپشتی ئەمریكا و فەرەنسا و چەند وڵاتێكی دیكەی ئەوروپی و لەمەشدا هۆیەكانی راگەیاندن خزمەتێكی زۆریان پێشكەش بە خومەینی كرد .
كاتێ رژێمی شا لە سەر روخان بوو حكومەتی عیراق بە تایبەتی حزبی بەعس هەستیان بەو هەڵەیە كرد كە بەرامبەر بە خومەینی كردیان و بۆ ئەو مەبەستەش لە كۆتایی 1978 عەلی رەزا باوەیان ناردە پاریس كە ئەو كات بەرێوەبەری نووسینگەی جولانەوە ئازادیخوازەكان بوو لە ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش و ئەندامێكی بەرچاوی هەواڵگری عیراق بوو، ناردە لای خومەینی كە پەیوەندیەكی تایبەتی هەبوو لەگەڵ خومەینی و بنەماڵەكەی .
خومەینی سوپاسی باوەی كرد بۆ یارمەتییەكانی بەڵام ئەوەشی پێ راگەیاند كە حاكمی كردەكی عیراق سەددام حوسێنە نەك ئەحمەد حەسن ئەلبەكر، ئەو كارەی سەددامیش قەت لە بیر ناكات، ئەگەر شۆڕشی گەلانی ئێران سەركەوت ئەوە شەرێكی كراوە دژ بە سەددام دەستپێدەكات و هەروا پێی گووت : سەددام دوژمنی ئیسلام و كابرایەكی دیكتاتۆر و زاڵمە و دۆستی شاهە...!!
پاش گەرانەوەی باوە راپۆرتێكی تێروتەسەلی لە سەر ئەم دیدارە پێشكەش بە سەددامی كرد.

© 2017 Hawler