|
| ئەو كاتەی ئەدەبیات دەبێتە قوربانی سیاسەت |
| |
| |
 ماریۆ بارگاس یوسا |
هەرچەندە كە(ماریۆ بارگاس یوسا) چەند ساڵ بەر لە ئێستا نەیتوانی لە هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری پێرۆ سەركەوێت، بەڵام هەروەكو سەرۆككۆمارێك سەرقاڵە. شەش مانگ بەر لە ئێستا داوای گوتوبێژێكم لێكرد و دواجار پاش ئەو شەش مانگە، قبوڵی كرد كە لە مادریدی ئیسپانیا گوتوبێژی تەلەفۆنی ئەنجام بدەین. رۆژی سێیەمی دیسەمبەر، تەلەفۆنم بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی لە ئیسپانیا كرد. ئینگلیسییەكەی تێكەڵ بە لەهجەی ئیسپانی بوو. كەسێكی خوێنگەرم بوو. گوتوبێژەكەمان نێزیكەی دەمژمێرێكی خایاند و لەو ماوەیەدا بە سەرنجی تەواوەوە گوێی لە پرسیارەكان دەگرت و بەر لەوەی كە پرسیارەكە كۆتایی پێبێت، دەستی بە وەڵامدانەوە دەكرد. یەك دوو هەفتە بەر لە گوتوبێژەكە پەیمانم بە خۆم دابوو كە دواهەمین پرسیاری خۆم تایبەت بكەم بەو شەڕە بۆكسەی كە لەنێوان بارگاس و ماركیزدا روویدا و پرسیارەكەی خۆیشم كرد، بەڵام هەر لەو كاتەدا بوو كە ئەو نووسەرە زیرەكه ئەمەریكییەی لاتین، بە پێكەنینەوە تێیگەیاندم كە بە هیچ شێوەیەك ئامادە نییە وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە، بۆیە داوای لێبوردنی لێكردم كە دەبێت بەشداری دانیشتنێك بكات تاوەكو ئەو نهێنییە هەروا بە شاراوەیی بمێنێتەوە.
ـ بە بڕوای ئێوە چ جیاوازییەكی مەزن لەنێوان نووسەربوونی نەوەی ئێوە، وەكو (گابریەل گارسیا ماركیز)،(كارلۆس فۆئێنتێس) و نووسەرانی نەوەی پاش ئێوە وەكو(میشێل ئانخێل ئاستوریاس)،(خوان رۆلفۆ)،(رۆمۆلۆ كایەگۆس) و (ئالخۆ كارپێنتیە)ـدا هەیە؟ ئەو جیاوازییانە چیین كە بوونە هۆی ئەوەی نەوەی ئێوە، ئەو رەوتە ئەدەبییەی ساڵانی شەستەكانی ئەمەریكای لاتین بەرهەڤ بكات؟
بارگاس: بە بڕوای من گرینگترین جیاوازیی ئەم دووە، ئەوەیە كە نەوەی من گرینگی زیاتری بە فۆڕم و تەكنیكی رۆماننووسی دەدا. لە رابردوودا، ژمارەیەكی زۆر لە نووسەران وەهایان دادەنا كە ناواخن یاوەكو دەڵێن كرۆكی چیرۆكە و هەر لەبەر ئەوەیش رووكاری تەكنیكی، گۆشەنیگا و زمان زۆر وەبەرچاو نەدەگیرا. وەها بیر دەكەمەوە كە هەر ئەم هۆكارە بووە هۆی ئەوەی ئەدەبیاتی ئەمەریكای لاتین، رەنگ و بۆی ئەدەبیاتی رۆژنامەیی بە خۆیەوە بگرێت و بەها تایبەتییە ئەدەبییەكان لە پلەی دووهەم دابنێن. بە دەركەوتنی نەوەی نوێی نووسەران، ئەدەبیاتی ئەمەریكای لاتین، بارودۆخەكە بە تەواوی گۆڕانی بەسەردا هات و هەر لەبەر ئەمەیش بوو كە نووسەرانی ئەمەریكای لاتین بە جیهانی بوون، چونكە سەرنجیان خستەوە سەر فۆڕم، ستایل، پێكهاتە و مەكیاجی چیرۆك و پێداگری زیاتریان لەسەر بەها و گرینگییەكەی كردەوە. رەنگە هەر ئەم بابەتە گرینگترین جیاوازی نێوان نەوەی ئێمە و نەوەی دوای ئێمە بێت.
ـ بەڵام نووسەرانی وەكو (خوان رۆلفۆ)ـیش سەرنجێكی زۆری به فۆڕم دەدا؟
بارگاس: بەڵام رۆلفۆ تەنیا ریزپەڕ بوو. هەرچەندە كە رۆلفۆ لەمەڕ ژیانی دێهاتی و گوندە بچووكە سوورپێستەكان و كەسایەتییەكانی ئەو ژینگانەوە دەینووسی، بەڵام ئاگاداری ئەدەبیاتی مۆدێڕنیش بوو. (ڤیلیام ڤاكنەر)ـی خوێندبووەوە و كاریگەرییەكی زۆری لەسەر دانابوو. ڤاكنەر نە تەنیا لەسەر رۆلفۆ، بەڵكو كاریگەرییەكی زۆری لەسەر نەوەی سەردەمی من و زۆرێك لە نووسەرانی ئەمەریكای لاتین دانابوو. رۆلفۆیش كاریگەری لەو وەرگرت و لە كورتە چیرۆكەكانی و تەنانەت لە رۆمانووسیشدا، سوودی لە تەكنیكە مۆدێڕنەكانی نووسین وەردەگرت. من، خوان رۆلفۆ لە گرووپی نووسەرە مۆدێڕنەكانی ئەمەریكای لاتینی هەژمار دەكەم.
ـ خودی ئێوەیش جیاوازییەكی مەزنتان لەگەڵ نووسەرانی هاونەوەی خۆتان هەیە و ئەو جیاوازییەیش ئەوەیە كە بە پێچەوانەی زۆرێك لەوان كە لە زۆر بواردا تەنیا لەمەڕ وڵاتی خۆیانەوە دەنووسن، ئێوە پێتان لە پێڕۆ واوەتر ناوە و خووتان داوەتە هەموو ئەمەریكای لاتین.
بارگاس: بەڵێ وایە،(شەڕی قیامەت) لە بەڕازیل تێدەپەڕێت و (سوور بز) لە كۆماری دۆمنیكنیش. بەڵێ، ئێوە راست دەكەن. كتێبەكانی من تەنیا لەمەڕ پیڕۆوە نین، بەڵام راستییەكەی ئەوەیە كە ئەزموونە پێڕۆییەكەی من كاریگهرییان لهسهر ههموو ئهو كارانەوەیە كە نووسیومن، تەنانەت ئەو رۆمانانەی كە لە وڵاتانی دیكە روودەدەن.
ـ رهنگه لەبەر ئەوەی تەنیا لەمەڕ پیڕۆتانەوە نەنووسیوە، چونكە هەموو ئەمەریكای لاتین بە وڵاتی خۆتان دەزانن؟
بارگاس: باشە، لە روویەكەوە ئەو قسەیە راستە، چونكە لە زۆر بواردا سنوورە جووگرافییەكانی ئەمەریكای لاتین دەستكردن و لە راستیدا كێشە، نەریت، ئەفسانە، زمان و فەرهەنگی نەتەوەكانی یەكپارچەیە و ناتوانرێت بەهۆی ئەو سنوورە حكومی و سیاسییانە سنوورداریان بكەینەوە. بەتایبەت ئەو كاتەی كە قسە لەبارەی ئەدەبیاتەوە بكەین، بە هیچ شێوەیەك ناتوانرێت لەبارەی ئەمەریكای لاتینەوە بە شێوەی ناسیۆنالیستی قسە بكرێت. ئەمەریكای لاتین یەكپارچەیە و سەرەڕای هەموو ئەو دابەشكردنە دەستكردانە، فەرهەنگەكەی یەكپارچە بووە. سنوورە دەستكردەكانی وڵاتەكان، دنیایەك كێشەیان بۆ ئەمەریكای لاتین بەرهەڤ كردووە.
ـ لە چیرۆكەكانتاندا، خەڵكی ئەمەریكای لاتین زۆر گیرۆدەی سیاسەتن، تەنانەت كەسایەتییە سادەكانی كۆمەڵگەیش. ئایا لە راستیدا رێژەی سیاسیبوونی خەڵكی چەندەیە؟ ئایا هێشتا بەقەدرا رابردوو، خەڵكی سیاسین؟
بارگاس: كاتێك كە وڵاتەكان كێشەی زۆر زۆر مەزنیان هەیە كە هێشتا چارەسەر نەكراون، بە دژواری دەتوانرێت لەوەها بارودۆخێكدا خۆ لە سیاسەت دوور بخرێتەوە. لە وەها كۆمەڵگەیەكدا سیاسەت هەموو شتێكی تەنیوە و تەنانەت فەرهەنگ و ئەدەبیاتی كۆمەڵگەیش دەرگیری سیاسەت دەبێت. ئێمە هێشتایش لە ئەمەریكای لاتین كێشەی سیاسی زۆرمان هەیە كە چارەسەر نەكراون، بۆ نمونە دیكتاتۆرییەكان. حكومەتە دیكتاتۆرەكان هێشتا و هێشتا قەلافەتی سێبەریان بەسەر ئەمەریكای لاتینەوە دیارە، دیارە كە ئەم سەرزەوینە چەندین ساڵ بەر لە مێژووی خۆی، هەر دیكتاتۆریەتی تێدابووە. هەندێكجار دیكتاتۆرییەكان سەربازی بوونە و هەندێكجاریش چەپەكان كێشەیان دروست كردووە و هەندێكجاریش راستەكان. دیكتاتۆرییەكان ژیانی خەڵكی ئەمەریكای لاتینیان وێران كردووە و فۆڕمیان تێكداون و ئەمەیش لە ئەدەبیاتی ئەمەریكای لاتین بە روونی دیارە. یەكێك لە هۆكارەكانی ئەوەیە كە دیكتاتۆریەت بۆ نمونە سانسۆڕ لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت و بە سرووشتی خۆیشی ئازادی رادەربڕین و ئازادی داهێنانی نێو كۆمەڵگە سنووردار دەبێتەوە. بە بڕوای من لە هەندێك كاتدا، ئەدەبیات بووەتە قوربانی و وەكو ئامرازێك بۆ دژایەتیكردنی وەها كێشەیەك سووودی لێوەرگیراوە. مەگەر وەها نییە؟ لە زۆر بواردا، رۆمان و شیعرەكان ناچارن وەكو ئامرازی سیاسی بۆ رەخنەگرتن بەكار ببرێن و هەر بەم هۆیەشەوەیە كە رووكاری جوانیناسی و هونەرییان تووشی شكست دەبێتەوە و دەبنە قوربانی. هەڵبەت هەندێكجاریش ئەم رووداوە رووینەداوە و ئێمە لەگەڵ ئەدەبیاتی خەڵكی رووبەڕووین كە تیایدا نووسەر خۆی داوەتە قەرەی بەها سیاسییەكانی كۆمەڵگەی خۆی و ئێمە لە ئەمەریكای لاتین نووسەری لەم شێوەیەكان كەم نین؟
ـ لەنێوان سیاسیبوونی خەڵكی لە ئەمەریكای لاتین لە لایەك و رێژەی بەشداری ئەوان لە پشتگیری دیكتاتۆرییەكان لە لایەكی دیكەوە، پارادۆكسێك هەیە. خودی ئێوە لە پەرتووكی (سوور بز) رێك ئاماژەتان بەم پرسە كردووە و نیشانتان داوە كە خەڵكی ئاسایی چلۆن یارمەتی دیكتاتۆرییەكان دەدەن و دەبنە قوربانی رەفتاری خۆیان. وەها نازانن كە بۆچی ئەم پارادۆكسە رەفتارییە بە سەرنجدان بە رێژەی چالاكبوونی خەڵكی ئەمەریكای لاتین لە سیاسەتدا هەیە.
بارگاس: ئەم رووداوە تەنیا تایبەت بە ئەمەریكای لاتین نییە و لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا دەبینرێت. خەڵكی ئەمەریكای لاتینیش حەزیان لەوەیە كە جیاواز بن و دیكتاتۆرییەكانیان خۆشەویست و عامەپەسەند نەبن، بەڵام ئەم پارادۆكسە تەنیا لە ئەمەریكای لاتیندا روونادات، بەڵكو لە شوێنە جیاوازەكانی دیكەی دنیایش دەبینرێت و دەبینین كە دیكتاتۆرییەكان چلۆن خۆشەویست دەبن. بەداخەوە لە ئەزموونی لاوازی بڕوا دیمۆكراتیكییەكانی كۆمەڵگەیەك، دیكتاتۆرییەكان گەشە دەكەن و دەسەڵات وەدەستەوە دەگرن. ئەم رووداوە لەمەڕ (ترۆخیۆ) لە كۆماری دۆمینكن روویدا و مەبەستی من لە نووسینی (سوور بز) رێك نیشاندانی ئەوەبوو كە چلۆن دیكتاتۆرێك دەتوانێت كۆمەڵگەیەك بەلاڕێدا بەرێت. بەداخەوە ئەمە لەمەڕ زۆربەی دیكتاتۆرییەكانی ئەمەریكای لاتین راستە و ئێمە ئەم بابەتە لە زۆربەی وڵاتەكانی ئەمەریكای لاتین هەست پێدەكەین. سەیرییەكەی لەوەیدایە كە ئەم دیاردەیە لە وڵاتە زۆر پێشكەوتووەكانیدا روویداوە، بۆ نمونە سەیری ئەڵمانیا بكەن. (هیتلەر) دێوێكی تەواو، بەڵام خۆشەویست و خەڵكپەسەند بوو، دەی باشە خۆ ئەڵمانیا وڵاتی جیهانی سێیەم نەبوو، بە پێچەوانەوە وڵاتێكی پێشكەوتوو و شارستانی بوو. بە بڕوای من ئەم پارادۆكسە دیاردەیەكی كۆمەڵایەتییە كە دەبێت زۆر بە وردی بیخەینە ژێر موتاڵاوە. دەبێت ئەوە لێك بدەینەوە كە چلۆن لە هەندێك كۆمەڵگەدا رەشبینی و لەخۆبێگانەبوونی خەڵكی دەبێتە هۆی ئەوەیكە تەواوی دەسەڵات بكەوێتە دەست لایەنێكی سیاسی، دەی ئەم رووداوە چەندین ساڵ بۆ ئێمە لە ئەمەریكای لاتین روویداوە و شاهیدی كارەساتی غەمباری نێو دیكتاتۆرییەكانی مێژووی ئەمەریكای لاتین بووینە.
ـ وەها بیر دەكەمەوە كە ئوم دیاردەیە بۆ خەڵكی ئەمەریكای لاتین پرسیارهەڵایسێنەرترە، چونكە رێژەی سیاسیبوونی ئەوان بە سەرنجدان بە گەلانی دیكە، زیاترە؟
بارگاس: بەڵێ، رێك وایە. كاتێك سیاسەت خۆی دەكشێنێتە نێو ژیانتانەوە، بە دژواری دەتوانن خۆتانی لێ بەدوور بگرن. تەنیا لە وڵاتانی دیمۆكراسی پێشكەوتوو دەتوانرێت خاوەن تایبەتمەندی لەبیركردنی سیاسەت بین. ئەگەر لە وڵاتێك بژیت كە كێشەكانی زۆر زۆر مەزن بن و سیاسەت ئامادەگی تەواوی لەنێو ژیانی رۆژانەی خەڵكیدا هەبێت، ئەوكاتە، ناتوانرێت خۆ لە سیاسەت بەدوور بگیردرێت، تەنانەت ئەگەر خۆیشتان هەوڵی بۆ بدەن كە دوور بكەونەوە، ئەوا سیاسەت بیست و چوار دەمژمێرە لەنێو ژیانتاندا سەر هەڵدەداتەوە.
ـ بە بڕوای ئێوە هەموو دیكتاتۆرییەكانی ساڵانی شەست و حەفتاكانی ئەمەریكای لاتین نەرێنی یا خراپ بوون؟! وەها نازانن كە بە سەرنجدان بە ئامادەنەبوونی خەڵكی بۆ قبوڵكردنی دیمۆكراسی لە وەها هەڵكەوتێكدا، هەندێك لەو دیكتاتۆرییانە حەتمی بوون؟
بارگاس: بە بڕوای من، هەموو جۆرە دیكتاتۆرییەك خراپە و دەبێتە هۆی لەنێوچوونی رەگ و ریشەی شارستانییەت و پێكەوەژیان و ئاشتی كۆمەڵگە. من لام وایە كە هەموو جۆرە دیكتاتۆرییەك، چ دیكتاتۆری سیاسی و چ دیكتاتۆری دینی، هەموویان دەبنە هۆی تێكچوونی رەوتی مێژوو و گەڕانەوەی خەڵكی بۆ سەردەمی وەحشیگەری، بۆ سەردەمێك كە هێشتا سەرەتاییترین كێشەی مرۆڤی تێدا چارەسەر نەكراوه. هەر بۆیە من لە هەموو ژیانمدا هەوڵم داوە دژی هەر جۆرە دیكتاتۆرییەك بجەنگم و بەرگری لە ئامانجە دیمۆكراتیكەكان بكەم. سەرەڕای هەموو كێشە و هەڵە و ناتەواوییەكان، لەسەر ئەو باوەڕەم كە دیمۆكراسی باشترین هەڵبژاردە و دەستكەوتە لە بەرامبەر هەر جۆرە دیكتاتۆرییەكدا.
ـ باشە، وەهای نابینن كە بۆ نمونە دكتۆر (فڕانسیسكا) لە پاراگوای و (پڕۆفیریۆ دیاز) لە مەكسیك، بە سەرنجدان بە باروودۆخی ئەوكاتی، هەنگاوی باشیان لە وڵاتەكەیاندا هەڵێنایەوە و هەڵبژاردەیەكی دیكە لەبەردەستیاندا نەبوو؟
بارگاس: هەڵبەت ئەو قسەیەی ئێوە راستە، رەنگە بە درێژایی دیكتاتۆریەتێك لەگەڵ پێشكەوتنی سەرەتایی رووبەڕوو بین، بەڵام بێ هیچ گومانێك، لەسەر ئەو قەناعەتەم كە ئەم پێشكەوتنانە دەیتوانی لە سیستەمێكی دیمۆكراتیكدا، بنەماییتر و مرۆڤانەتر و گرینگتر بن. باشە منیش لهسهر ئهوهم كه ئەگەر ناچار نەبین خراپترین بژاردە دەستنیشان بكەین، ئەوكاتە قسەكەی ئێوە راستە. بە بڕوای من، دیمۆكراسی لەبن هەر سیستەمێكی سیاسی دیكەوەیە، دیمۆكراسی توانایی ئەوەی هەیە كە ببێتە هۆی گەشەسەندن و گەشانەوەی نێو كۆمەڵگە و پێشكەوتنە فەرهەنگی و هزریی و ژێرخانییەكان لەگەڵ خۆیدا بەدیاری دەهێنێت. من وەها لێی دەڕوانم كە ئەم بابەتە بە درێژایی مێژوو سەلمێندراوە، بەتایبەت لە سەردەمی مۆدێڕندا. بە باشی بینیومانە كە ئەو سیستەمانەی ویستوویانە ببنە شوێنگرەوەی دیمۆكراسی و دادپەروەری و یەكسانی بهێنن، چلۆن نووشستیان هێناوە و بە خێرایی لەنێوچوونە، بەڵام هێشتاكەیش دیمۆكراسی هەیە و سەرەڕای گشت ناتەواو و كێشەكانی، هەوڵی ئەوە دەدات كە ژیانی باشتر لەبۆ خەڵكی وەدی بێنێت و ئازادی و هەڵبژاردن و دەرفەتی باشتریان بۆ بڕەخسێنێت.
ـ ئێوە هەموودەم رەخنەتان لە چەپەكان گرتووە، چەندین جار چ لە وتارەكانتاندا و چ لە گوتوبێژەكانتاندا، ناوی (هۆگۆ چاوێز) و (فیدل كاسترۆ)ـتان هێناوە و بە دیكتاتۆرتان هەژمار كردوون و هێرشتان كردووەتە سەریان، بەڵام لە لایەكی دیكەوە ئەوە هەست پێدەكرێت كە بە شێوەیەكی یەك رەهەندییانە بەرگری لە راستەكان دەكەن و تاوكو ئێستا نەبینراوە كە هەر بەو پانتاییەكی كە رەخنە لە چەپەكان دەگرت، هێ،دەیش رەخنە لە راستەكان بگرن. ئەوكاتەی كە خۆتان هەڵبژێردراوی سەرۆككۆماری پێڕۆ بوون، لەگەڵ راستەكان ئیئتلافتان پێكهێنا، وەها بیر ناكەنەوە كە بە رووی سیاسییەوە كەمێك تاك رەهەندانە دەنۆڕن و هەڵەی راستەكان وەبەرچاو ناگرن؟
بارگاس: ئۆە، نا. من رەخنەی زۆرم لە راستەكان گرتووە. رەخنەی زۆر زۆرم لێگرتوون. رەنگە پاڵپشتی لایەنی ئابووری و بنەمایی ئەوان بكەم، بەڵام بەڕاستی من نووسەرێكی رەخنەییم. من سەبارەت بە هەر شتێك كە تیایدا دەمارگرژی و كۆنەپارێزی هەبێت، رەخنە دەگرم. راستەكان وەها خەیاڵ دەكەن كە رابردوو باشترین مۆدێلە بۆ رۆنانی داهاتوو، بەڵام من تەواو دژی ئەو روانگەیەم. من لیبراڵم. كەسێكی لیبراڵ ئەو كەسەیە كە ناتوانێت كۆنەپارێزی لە خۆی نیشان بدات. موحافیزەكاریش ئەو كەسەیە كە رابردوو دەكاتە مۆدێلی خۆی، بەڵام من بە هیچ شێوەیەك ئەو كارە ناكەم. لیبراڵەكان بۆ مۆدێلسازی داهاتوو، دروستی دەكەن و داهاتوو دەدۆزنەوە و هەڵە و كێشەكانی رابردوو چاك دەكەنەوە. من رەخنەی زۆر لە چەپەكان دەگرم. رەخنەی منیش لەوان، زیاتر لە رووی ئابوورییەوەیە، چونكە چەپەكان هەڵگری سیستەمێكی ئیشتراكی ئابووری و كۆبوونەوەی دەسەڵاتی ئابووری لە دەوڵەتی ناوەندی و كۆنتڕۆڵی تەواوی ئابوورین لە لایەن دەوڵەتەوە. بە بڕوای من هەر ئەمانەن كە دەبنە هۆی دروستبوونی دیكتاتۆرییەت. لە وەها كۆمەڵگەیەكدا ئازادی رادەربڕین لەنێو دەچێت و دەوڵەت هەموو ئابووری وڵات بەدەستەوە دەگرێت. بە بڕوای من گواستنەوەی بەرپرسیارییەتە ئابوورییەكانی كۆمەڵگە بۆ خەڵكی، گرینگییەكی زۆری هەیە. من لەسەر ئەو قەناعەتەم كە دەبێت دەوڵەت بێ لایەنانە، ئازادی تەواو بخاتە بەر دەستی بەرنامە ئابوورییەكانی كۆمەڵگەوە. ئەو روانگەیەكی كە من هەمە، روانگەیەكی لیبراڵییە، نەوەك روانگەیەكی موحافیزەكارانە.
ـ ئەوڕۆكە لە ئەمەریكای لاتین تا ئاستێك واتای لیبراڵ لەو واتایە دەچێت كە دەستكەوتە سۆسیالیستییەكان وەبەرچاو نەگیردرێن. وەها بیرناكەنەوە؟
بارگاس: نهۆ لە ئەمەریكای لاتین رووداوی زۆر زۆر سەرنجڕاكێش لە حاڵی روودانن. بۆ یەكەمین جار لە مێژووی ئەمەریكای لاتین، حكومەتە چەپەكان بە بنەما و تایبەتمەندی دیمۆكراتیكەوە دەردەكەون، واتە پشت بە سیاسەتە سۆسیالیستییەكان دەبەستن و چاكسازی ئابووری و كۆمەڵایەتییان ئەنجام داوە. بۆ نمونە ئەم رووداوانە لە شیلی خەریكی روودانن. سۆسیالیستەكانی ئەم جۆرە وڵاتانە، وردە وردە خەریكی پاڵپشتیكردنن لە بازاڕی ئابووری و هێواش هێواش دەزگا تایبەتەكان بە فەرمی هەژمار دەكەن. ئەم دەوڵەتانە هەوڵ دەدەت كە دەستڕۆیشتوویی دەوڵەت كەم بكەنەوە، بۆ نمونە لە بەڕازیل، (لولا) كە سەرۆككۆمارێكی سۆسیالیستی بوو، ئەوڕۆكە بووەتە سۆسیال دیمۆكرات و دەم لە بەها لیبراڵییەكان دەدات. هەر ئەم رەوتە خەریكە لە ئۆرگوای روودەدات. لەگەڵ ئەمەیشدا، چەپی رادیكاڵ كە لە كوبا و ڤەنزوێلا گردبووەتەوە، هێواش هێواش خۆشەویستی خۆی لەدەست دەدات و لە رەوتی ئەمەریكای لاتین جیادەبێتەوە. من ئەم رووداوانە بەسوود دەزانم و وەها بیر دەكەمەوە كە ئەمانە لەچاو رابردوو نیشانەگەلی پێشكەوتوون. رابردوویەك كە تیایدا چەپەكان دیمۆكرات نەبوون و تیایدا چەپ تەواو رەوتێكی شۆڕشگێڕی بوو، نەوەك رەوتێكی دیمۆكراتیك. وەها دەزانم كە ئەوڕۆكە ئەم وڵاتانە لەوە تێگەیشتوون كە بۆ رزگاركربوونیان دیمۆكراسی زۆر زۆر پێویستە و ئیتر دەستیان بە رێزگرتن لە ئازادی و لە هەمانكاتدا بە رەخنە و پێكەوەگونجانی جیاوازییەكان كردووە. ئەوڕۆكە لە ئەمەریكای لاتین، شاهیدی راستەكان و چەپە دیمۆكراتیكەكانین، هەرچەندە كە هێشتا ریزپەڕگەلێك دەبینرێن.
ـ ئێوە گوتتان كە راستەكانیش رەخنە دەگرن و تەك رەهەندی نین. كەواتە مەبەستەكەی خۆم لە نمونەیەك روونتر دەكەمەوە. ئێوە چەندین جار بۆ نەبوونی ئازادی رادەربڕین لە ڤەنزوێلا رەخنەتان گرتووە و (هۆگۆ چاوێز)ـتان بە دیكتاتۆر هەژمار كردووە، بەڵام هیچكات نەبووە كە ئێوە رەخنە لە سەرۆككۆماری راستڕەوی كۆڵۆمبیایی (ئالبارۆ ئوریبە) بگرن!
بارگاس: چونكە ئالبارۆ رێز لە دیمۆكراسی دەگرێت و كۆڵۆمبیاش وڵاتێكی ئازادە. لە كۆڵۆمبیا، رۆژنامە، كەناڵی رادیۆیی و تەلەفزیۆنیی زۆر هەن كە رەخنە لە دەوڵەت دەگرن و یا تەنانەت دژی دەوڵەتیشن. لەم وڵاتەدا هەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت، هەڵبەت دەبێت سەرنجی ئەوە بدەین كە كۆڵۆمبیا تووشی شەڕی نێوخۆیی بووەتەوە و مادەی سڕكەر و كێشەی مەزنتر تووشی ئەم وڵاتە بووەتەوە، بەڵام بە گشتی لە كۆڵۆمبیا دیمۆكراسی بوونی هەیە. خاڵی سەرنجڕاكێش و سەرسووڕهێنەر لێرەدایە كە سەرەڕای هەموو كێشەكانی وەكوو شەڕی ناوخۆیی و كاریگەری ماددەی سڕكەر لە ژیانی ئەم وڵاتە، دیمۆكراسی هەیە.
ـ بەو شێوەیە كە ئێوە دەیڵێن نایبینم، بۆنمونە ئەو هەڕەشانەی كە لەلایەن دەوڵەت و بەتایبەت لهلایهن(ئالبارۆ ئوریبە)ـەوە رووبەڕووی رۆژنامەنووسی بەنێوبانگی كۆڵۆمبی (دانیەڵ كرۆنێل) بووەتەوە، كاردانەوەی جیهانی بەخۆیەوە گرتووە. بە بڕوای زۆرێك لە رۆژنامەنووسان، ئەگەر ئازادی رادەربڕین لە كۆڵۆمبیا هێندەی ئازادی رادەربڕین لە ڤەنزوێلا لە مەترسیدا نەبێت، لەو كەمتر نییە.
بارگاس: نا، راست نییە. ئەم قسانە بە هیچ شێوەیەك راست نین. لە كۆڵۆمبیا ئازادی رادەربڕین هەیە. لە كۆڵۆمبیا مشتومڕی سیاسی و شەڕی نێوخۆیی هەیە. رەنگە هەندێكجار گرووپێكی سەربازی و (FARC ـ هێزە سەربازییە شۆڕشگێرە كۆڵۆمبییەكان) و (ELN ـ سووپای ئازادیبەخشی میللی) و تەنانەت خودی دەوڵەت، مافی مرۆڤ پێشێل بكەن، بەڵام ئەگەر رەخنە و ناڕەزایەتییەك هەبێت، دەتوانرێت سەردانی لایەنی دادەوەری بكرێت و سكاڵا تۆمار بكرێت. دادگاییەكانی كۆڵۆمبیا تەواو سەربەخۆن. لەگەڵ ئەوەدام كە كۆڵۆمبیا وڵاتێكی پەرەسەندوو نییە و دیمۆكراسی پێشكەوتوو لەم وڵاتەدا نییە، بەڵام بەهەرحاڵ، لەم وڵاتەدا دیمۆكراسی حاكمە و توانیویەتی تاوەكو ئەوڕۆكە درێژە بكێشێت. مەدەنییەكان و شەڕی نێوخۆیی و مادەی هۆشبەر، ئەم وڵاتەی تەواو خستووەتە ژێر كاریگەری خۆیەوە. بە هیچ شێوەیەك كۆڵۆمبیا لە ڤەنزوێلا ناچێت. هەرچەندە كە هۆگۆ چاوێز خۆشەویست بێت، دیكتاتۆرێكی ئاشكرایە، كەسێك كە لە فیدل كاسترۆوە بڕیار وەردەگرێت و پەیڕەوی لێدەكات. وردە وردە چاوێز كۆڵەگەكانی دیمۆكراسی لەنێو ڤەنزوێلا خاپوور كردووە. لەگەڵ هەموو ئەمانەیشدا، رەنگە بارودۆخەكە لە ڤەنزوێلا گۆڕانی بەسەردا بێت. بەتایبەت پاش لەو رووداوانەی كە دوێنی روویاندا (دووەمی دیسەمبەر خەڵكی ڤەنزوێلا دژایەتی هەتا هەتایەی سەرۆككۆماربوونی چاوێزیان كرد). ئەو رووداوانەی دوێنی، پێشاندەری گۆڕانێكی باشن لە ڤەنزوێلا و ئەوە نیشان دەدەن كە ئەوان گەرەكیانە خۆۆیان لە دیكتاتۆرییەت بەدوور بگرن، بەڵام بە گشتی، بە بڕ،ای من فەرهەنگی ئازادی هێشتا لە ئەمەریكای لاتین زیندووە و لە رەگ و خوێنی خەڵكیدا بوونی هەیە. بە بڕوای من، شكستی دوێنێی بەڕێز چاوێز، پێشوازییەكی زۆری خەڵكی ئەمەریكای لاتینی بەدواوە بوو و دەتوانرێت ئاسۆیەكی باش بۆ داهاتووی مێژووی ناوچەكە پێشبینی بكرێت. رووداوگەلی باش لە حاڵی روودانن.
ـ رەوتی زاڵی سیاسی نێو ئەمەریكای لاتین، بە پێچەوانەی روانگە سیاسییەكانی ئێوە دەچێتە پێشەوە. لە بەڕازیل، ئەرجەنتین، بۆلیڤی و ئیكوادۆر حكومەتگەلی چەپ لەسەر كورسی دەسەڵاتن. سەرەڕای ئەوەیش، هێشتا پرسی دیكتاتۆرییەت لە ئەمەریكای لاتین چارەسەر نەكراوە، لەگەڵ هەموو ئەم بارودۆخەیش، چلۆن پێشبینی داهاتووی ئەمەریكای لاتین دەكەن؟ بە داهاتوو گەشبینن یا رەشبین؟
بارگاس: بە بڕوای من، ئەگەر چەپی دیمۆكراتیك لە ئەمەریكای لاتین پەرە بسێنێت، بارودۆخەكە باشتر دەبێت. بۆ نمونە من نیگەرانی دیمۆكراسی لە بەڕازیل نیم، چونكە سەرۆككۆمارەكەی رێز لە دیمۆكراسی دەگرێت و ئەوڕۆكە بە پێوەرگەلی دیمۆكراتیك وڵاتەكەی بەڕێوە دەبات. یا بۆ نمونە، لە ئۆرگوای یا شیلیش هەر بەو شێوەیە، بەڵام هێشتا نازانم كە لە بۆلیڤی چی روودەدات، چونكە بارودۆخی ئەوێ تەواو جیاوازە و سەرۆككۆمارەكەی واتە (ئۆوا مۆرالێس) كەمێك.. مەبەستم ئەوەیە كە بارودۆخێكی ئاڵۆز لە بۆلیڤی هەیە و وڵاتەكە لە بارودۆخێكی سەیردایە، بەڵام لەبارەی وڵاتەكانی دیكەی ئەمەریكای لاتین بە هیچ شێوەیەك رەشبین نیم، بەتایبەت بەو رووداوەی كە دوێنێ لە ڤەنزوێلا روویدا. ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی ڤەنزوێلا ئیتر لە دیكتاتۆرییەت ماندوو بوون و ئەمەیش جێگەی خۆشحاڵییە.
ـ كەوتمەوە بیری قسەیەكی (خۆزە ساراماگۆی). ئەو لە گوتوبێژێكیدا لەگەڵ (لۆمۆند) گوتبووی كە دیمۆكراسی بە ناكامی گەیشتووە و دەبێت شتێكی دیكە دابهێنرێت. ئەو بە ئاماژەكردن بە بەشدارینەكردنی ژمارەیەكی زۆری خەڵكی دنیا لە هەڵبژاردنەكان، بە لۆمۆندی گوتبوو كە بە بڕ،ای ئەو ئیتر دیمۆكراسی وەڵامگۆی دنیا نییە. روانگەی ئێوە لەمبارەیەوە چییە؟
بارگاس: دەی، دیارە كە دەبێت قسەیەكی لەم شێوەیە بكات. خۆزە ساراماگۆی كۆمۆنیستێك بوو و بە هیچ شێوە بڕوای بە دیمۆكراسی نەبوو. ئەو دەیهەویست هەموو مرۆڤەكانی دنیا كۆمۆنیست بن، بەڵام من دژی كۆمۆنیزمم و بڕوام بە ئازادی و تاكی و پێكەوەژیان لەوپەڕێ جیاوازییەكاندا هەیە. من دژی هەر جۆرە دیكتاتۆرییەكم، لە كاتێكدا كە (ساراماگۆ) عاشقی (دیكتاتۆری) بوو. ساراماگۆ لەسەر ئەو بڕوایەیە كە (ستالین) كەسێكی بێ وێنە بوو و من لەو بڕوایەم كە (ستالین) تاوانبارێكی تەواو و كەماڵ بوو. خۆ دیارە كە دەبوو قسەیەكی وەها بكات، بەڵام ئێمە تەواو پێكەوە جیاوازین.
ـ بەڕێز بارگاس یووسا، دەمەوێت باسەكە بە تەواوی بگۆڕم و لەمەڕ رۆمانەكانتانەوە پرسیار بكەم. (سانتیاگۆ)ـی گەنجی نێو رۆمانی (گوتوبێژ لە كاتدراڵ) چەندە لە جحێڵایەتی خۆتان دەچێت؟
بارگاس: وابزانم كە من لە سانتیاگۆ چالاكترم (بە دەنگێكی بەرز پێدەكەنێت). سانتیاگۆ كەمێك پاسیڤانە دەجووڵایەوە و لە بەراورد بە من كەسێكی رەشبین بوو. سانتیاگۆ لەو كێشانەی كە دەورووبەرەكەی تەنیبوون، ماندوو ببوو و لەبەر ئەو گەندەڵییە زۆرەی كە وڵاتەكەی داگیر كردبوو، تووشی جۆرە رەشبینی و كاردانەوە و خۆبەدەستەوەدان و گۆشەگیری ببوو. ئەو خۆی كردبووە قوربانی و هەر لەبەر ئەوەیشە كە وەهای دەزانی كە لە وەها وڵاتێك بە توێگەلی وەها مەزنی گەندەڵی و بەلاڕێداچوون، هەر كەسێك كە سەركەوتنیش بەدەست بهێنێت، ئەوا چەوسێنەرە، بەڵام من بە هیچ شێوەیەك وەكو سانتیاگۆ بیر ناكەمەوە. ئەو رەشبینییەی كە سانتیاگۆی داگیر كردبوو، زۆر پەرسەندوو بوو و ئەم رەشبینییە لە زۆرێك لە وڵاتەكانی ئەمەریكای لاتین بڵاو بووەتەوە و بەتایبەت لەنێو رووناكبیران و چالاكانی ئەم وڵاتانە. ئەوكاتی، چینی ناوەندی كۆمەڵگە تووشی سستییەكی زۆر بوو و لە ئەنجامی كار و گۆڕانەكانی ژینگەوە، تواناییەكانی لەدەست دابوو.
ـ مەبەستی من زیاتر پێكچوونی نێوان شێوەی ئاشنایی و نێزیكی سانتیاگۆ بە كومۆنیزمە. هەستم كرد كە رەنگە خودی ئێوەیش هەر بەو شێوەیە رووتان كردبێتە كۆمۆنیزم.
بارگاس: پەنجا ساڵ بەر لە ئێستا، كۆمۆنیزم لە ئەمەریكای لاتین، تەنیا رێگە چارە بوو و ئێمەیش هەڵمانبژارد تا كۆمەڵگەیەكی باشتر و سەركەوتووتر و بێوێنەتر دروست بكەین، بەڵام كەم كەم بۆمان دەركەوت كە كۆمۆنیزم رێگە چارەیەكی لۆجیكی نییە و بە پێچەوانەوە كۆمۆنیزم هەموو شتەكانی خراپتر كردووە و كێشەی زۆری بەرهەڤ كردووە. كۆمۆنیستبوونی پەنجا ساڵ بەر لە ئێستا لەگەڵ كۆمۆنیستبوونی ئێستا زۆر جیاوازە. پەنجا ساڵ بەر لە ئێستا، هەر كەسێك ببوایە كۆمۆنیست، وەكو كەسێكی نەزان و ساویلكە لێیان دەنۆڕی، بەڵام ئەوڕۆكە ئیتر بەو شێوەیە نییە و واتای كۆمۆنیزم روون بووەتەوە.
ـ (گوتوبێژ لە كاتدراڵ)، پەرتووكی گومانە. سانتیاگۆ وەك كەسایەتی سەرەكی رۆمانەكە، لە ئەنجامی زۆرێك لە رەفتارەكانییەوە تووشی گومان دەبێت و بەتایبەت لە هەڵبژاردنی كۆمۆنیزمدا زۆر قەلەقە. مەبەستی منیش لەم پێكچوونە، زیاتر گومانی سانتیاگۆ بوو لە رەوتە سیاسییەكانی وڵاتەكەیدا.
بارگاس: دەی، منیش لە نووسینی ئەم رۆمانەدا سوودێكی زۆریم لە ئەزموونی كەسیم وەرگرتووە، بەڵام نەك لە سەدا سەد. سوودێكی زۆرم لە بیرەوەرییەكانی سەردەمی زانكۆ و دیكتاتۆرییەتی سەربازی ئادریا بۆ خوڵقاندنی سانتیاگۆ وەرگرتووە. بەتایبەت لە ئەزموونی ئەو ساڵانەی كە وەكو رۆژنامەنووسێكی لاو لە پێرۆ بووم، بەڵام لە لایەكی دیكەیشەوە نا، راستە كە ئەزموونی كەسیم هاتووەتە گۆڕێ، بەڵام فانتێزی و خەیاڵیش رۆڵێكی كاریگەریان لە ئەفڕاندنی ئەو رۆمانە هەبووە. (گوتوبێژ لە كاتدراڵ) رۆمانە، نەوەك پەرتوكێكی مێژووی، هەرچەندە كە رووداوی مێژوویی زۆری تێدا باس كراوە و منیش كەم و زۆر لە نووسینی ئەم رۆمانەدا وەفاداری ژیانی ئەوكانی خەڵكی پێرۆ و تەنانەت وڵاتانی دیكەی ئەمەریكای لاتینی ساڵانی پەنجاكان بووم.
ـ گوتوبێژ لە كاتدراڵ پێكهاتەیەكی بێوێنەی هەیە. گوتوبێژە یەك لە دوای یەكەكان و لە هەمانكاتیشدا ناڕێك پێكهاتەیەكی تایبەتییان داوەتە رۆمانەكە، بۆچی پێكهاتەی گوتوبێژەكانت بۆ نووسینی ئەم رۆمانە هەڵبژارد؟
بارگاس: دەبوو بە شێوەیەك چیرۆكەكە رێكبخەم، دەنا رۆمانێك كە هەموو رووداوەكانی هەشت ساڵ دیكتاتۆریەتی كۆمەڵگەیەك لە خۆ بگرێت، زۆر لەوە زیاتر دەبوو. رەنگە 10 یا 20 بەرگی رۆمان دەبوو (پێدەكەنێت). تەنیا رێگەی رێكخستن و پەستاوتنی ئەم چیرۆكە بەربڵاوە، هەڵبژاردنی پێكهاتەی گوتوبێژ بوو. من بۆ وەدەستكەوتنی پێكهاتەی (گتوبێژ لە كاتدراڵ) زەحمەتی زۆرم كێشاوە. لەبیرمە كە ساڵی یەكەمی كاركردنم لەسەر ئەم رۆمانە، تەواو گێژ ببووم و خۆم بزر كردبوو.
تەنیا بەشی پەرتوبڵاوم دەنووی و هێشتا نەمدەزانی كە چلۆن دەبێت رێكیان بخەمەوە تا ئەوەیكە رۆژێكیان بیرۆكەیەكم بۆ هات و بڕیارم دا كە گوتوبێژێك ببێتە تەوەری سەرەكی چیرۆكەكە. ئیتر لەوە بەدواوە بوو كە توانیم بیر و زەینم كۆبكەمەوە، دەنا هەر لە سەرەتا نووسینی رۆمانەكەدا تەواو گێژ ببووم.
ـ دەی بە سەرنجدان بەو پێكهاتە تایبەت و لە هەمانكاندا ئاڵۆزەی كە (گوتوبێژ لە كاتدراڵ) هەیەتی، وا گریمانە بكەین كە بڕیار وایە ئەوڕۆكە دووبارە رۆمانێكی وەها دەنووسنەوە، ئایا لەو بڕوایەدان كە دووبارە توانای ئەوەتان دەبێتەوە كە جارێكی دیكە ئەو پێكهاتەیە پیادە بكەنەوە؟ یا وەكو دەڵێن دەتوانن بینووسنەوە؟
بارگاس: هەڵبەت ئەگەر من بمەوێت دووبارە كتێبێكی لەو شێوەیە بنووسمەوە، ئەوا دووبارە سوود لەو پێكهاتەیە وەرناگرمەوە. ئەوكاتی پێكهاتە باوەكەی گوتوبێژ لە كاتدراڵ زۆر مۆد و خۆشەویست بوو، چونكە ئەوكات، چەندین ساڵ دەبوو كە ئەدەبیاتی ئەمەریكای لاتین لەژێر كاریگەری ڤیلیام ڤاكنەر، جان دۆس پاسۆس و جەیمز جویس بوو. مەبەستم ئەوەیە كە لەژێر كاریگەری رۆمانە مۆدێڕنەكان بوو، بەڵام ئەوڕۆكە من ئیتر بەو شێوەیە رۆمان نانووسم، بۆ نمونە (سوور بز)ـیش پەرتووكێكە لەمەڕ دیكتاتۆریەتەوە، بەڵام تیایدا، سوودم لە پێكهاتەیەكی تەواو تەواو جیاواز وەرگرتووە، پێكهاتەیەك كە لە ئەدەبیاتی ئەوڕۆ زۆر پێكدەچێت.
ـ لە رۆمانەكانی ئێوەدا دیكتاتۆرییەت و دیكتاتۆر ئامادەگی زۆری هەیە، بەڵام وێنای دیكتاتۆر بۆ نمونە لە (سوور بز) كەمێك هاودژە. واتە (ترۆخیۆ) بەو شێوەیەی كە دەبوو، دێوئاسا وێنا نەكراوە، ئەو وەكو مرۆڤەكانی دیكەی كۆمەڵگەیە و تەنانەت هەندێكجاریش دەبینین كە دڵی بۆ وڵاتەكەی دەسووتێت و هەنگاوی بەسوود هەڵدەهێنێتەوەز دەمەوێت ئەو پرسیارە بهێنمە گۆڕێ كە بۆ دەربرینی پێویستمان بە نمونەیەكە. لە زۆرێك لە وڵاتەكان سەرەڕای تەنانەت یەك سەدە تێپەڕین لە دیكتاتۆرییەك، هێشتا خەڵكی لە رادەربڕین و هەڵسەنگاندنی ئەو دیكتاتۆرە تووشی كێشە و هاودژی دەبنەوە. هەندێك ئەو دیكتاتۆرە بە باش لەقەڵەم دەدەن و لەو بڕوایەدان كە كاری بەسوود بۆ وڵاتەكەی ئەنجام داوە، لە كاتێكدا كە گرووپێكی دیكە ئەو دیكتاتۆرە بە تاوانبار هەژمار دەكەن. بە بڕوای ئێوە بۆچی لە هەڵسەنگاندنی دیكتاتۆرە مەزنەكان، تووشی وەها پارادۆكسێك دەبینەوە؟
بارگاس: ناكرێت دیكتاتۆرێك كە رۆژێك دیكتاتۆرە لەگەڵ كەسێكی بهراورد بكهین كە لە هەموو رەفتارەكانیدا دیكتاتۆرە.كەسێك كە لە هەموو هەناسە و روانین و رەفتارەكانیدا دیكتاتۆرە، بەڵام گرینگ ئەوەیە كە لە هەردووی ئەوانەدا خاڵێكی هاوبەش هەیە و دیاریشە كە كاتێك رەفتاری باش و خراپی دیكتاتۆرێك هەڵدەسەنگێنین، رەفتارە خراپەكانی دەردەكەون. لە هەموو بوارەكاندا بێ ریزپەڕ دواجار هەر خراپەكە دەردەكەوێت. رەنگە دیكتاتۆرێكیش كاری باش ئەنجام بدات، بەڵام ئەمە هەر شتێكی گرینگ نییە، گرینگ هاوسەنگی رەفتارەكانی دیكتاتۆرەكەیە كە هەموودەم ئەم هاوسەنگییە تراژیك بووی. لە هەموو بوارێكەوە، دیكتاتۆرەكان كۆمەڵگەكانیان بەرەو وێرانی بردووە و هەر لەبەر ئەمەیشە كە من لەسەر ئەو باوەڕەم كە هەموو جۆرە دیكتاتۆرێك بێ ئەملا و ئەولا مەحكوم بكرێت، تەنانەت ئەگەر لە بارودۆخێكی تایبەتیشدا كارێكی بەسوودی بۆ كۆمەڵگە كردبێت.
ـ هەندێك لە رەخنەگرانی ئەدەبی، پەرتووكی (شەڕی قیامەت) لە رووی قەبارە و ژمارەی گێڕانەوە و كەسایەتی و رووداوەكانییەوە لەگەڵ پەرتووكی (شەڕ و ئاشتی) تۆڵستۆی بەراوردی دەكەن.
بارگاس: ئای لەو بەراوردكردنە. بەڕاستی من بۆ ئەم جۆرە بەراوردكردنە هەست بە خۆزلزانی و غروور دەكەم، چونكە بە بڕوای من، شەڕ و ئاشتی یەكێكە لە باشترین ئەو پەرتووكانەی كە لە مێژووی ئەدەبیاتدا نووسراون. من دڵدۆڕاوی ئەم كتێبەم و تۆڵستۆی بۆ من یەكێكە لە مەزنترین رۆمانووسەكانی جیهان.
ـ هەڵبەت ئەم بەراوردكردنە زۆرتر لەبەر قەبارەی پەرتووكك و ژمارەی كەسایەتی و رووداو و شوێنەكانی كتێبەكەوەیە. هەرچەندە كە نووسینی رۆمانێك بەم قەبارەیە و بەم تایبەتمەندییانەوە زۆرجاران وەكو ریسك هەژمار دەكرێت و زۆرێكیش لە رەخنەگران لەسەر ئەو باوەڕەن كە رۆمانە قەبەكان زۆر بە كەمی دەخوێندرێنەوە، تۆ لە كاتی نووسینی شەڕی قیامەت لەوە نەدەترسان كە پێشوازییەكی زۆری لێنەكرێت.
بارگاس: من هیچ كات لە كاتی نووسینی رۆمانەكەمدا بیر لە خوێنەر ناكەمەوە. كاتێك لە نووسینی رۆمانێكدا نەغرۆ دەبمم، بیر لە خوێنەرەكەم ناكەمەوە و هەموو هەست و زەینم كۆدەكەمەوە تاوەكو رۆمانەكە بە باشترین شێوە رازیم بكات و منیش ئەم بابەتەم لە شەڕی قیامەتدا سەلماند. من هیچكات بیر لەوە نامەوە كە خوێنەری من چی لێدێت و یا ئایا رۆمانەكەم پێشوازی لێدەكرێت یان نا. خەیاڵی من ئەوەیە كە هەموو نووسەرانی دنیایش رێك وەكو من رەفتار دەكەن. شتێك كە بۆ من زۆر گرینگە، ئەوە نییە كە پاش تەواوكردنی رۆمانەكەم چی روودەدات. لە كاتی نووسینی رۆمانێكدا ئەو ئەزموونە مەزنەی كە لەگەڵی رووبەڕوودام، بۆم گرینگە، ئەوەیكە مرۆڤ ساڵێك، دوو ساڵ و سێ ساڵ سەرقاڵی نووسینی چیرۆكێكە. بەڕاستی شتێكی سەرنجڕاكێشە ئەوەیكە كەسێك بە وشە فانتێزییەكانی بەرهەمێك بخوڵقێنێت. پاش تەواوبوونی كتێبەكە، خۆ مرۆڤ عیلمی غەیبی پێ نییە، هەموودەم كاردانەوەی خوێنەران، مرۆڤ دەتاسێنێ.
ـ ئایا هەر لە بنەڕەتەوە (شەڕی قیامەت)، مشتومڕی نێوان نەریت و مۆدێڕنە نییە؟
بارگاس: بەڵێ، رێك بەو شێوەیەیە كە ئێوە دەیڵێن. بۆ ئەوەی كە بە باشترین شێوە ئەم كتێبە وەسف بكەین، هەر ئەو رستەیە بوو كە ئێوە گوتتان. رێك وایە، لەسەر ئەوە كۆكم.
ـ لەگەڵ هەموو ئەمانەیشدا، مشتومڕ و كێشەی نەریت و مۆدێڕنە لەم رۆمانەدا هەیە بێ ئەوەیكە ئێوە ئەنجامێكی تایبەت وەدەست بێنن و یا رێگەچارەیەك نیشان بدەن. هێشتایش لە ئەمەریكای لاتین لەنێوان نەریت و مۆدێڕنە كێشە و مشتومڕ هەیە؟
بارگاس: بەڵێ، زۆریش. مشتومڕی نێوان نەریت و مۆدێڕنیتە تەنیا لە بەڕازیل روونادات، بەڵكو لە زۆربەی وڵاتانی ئەمەریكای لاتین دەبینرێت. ئەم مشتومڕ و كێشە ئاڵۆزەی نەریت و مۆدێڕنە نەتەنیا لە ئەدەبیات و فەرهەنگی ئەمەریكای لاتین نابینرێت، بەڵكو لە سیاسەت و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی خەڵكیشدا ئامادەگی هەیە. نەریت هێشتا لە هەندێك وڵاتی وەكو مەكسیك، پێرۆ، گواتمالایا هەموو گۆشە و كەنارێكی تەنیوە و ئەمەیش بووەتە هۆی ئەوەیكە ئەم وڵاتانە دەوڵەمەندتر بن و رابردوویەكی قووڵیان لێی ههبێت. لە هەمان كاتدا، مشتومڕی نێوان نەریت و مۆدێڕنیتە بووەتە هۆی پەرەسەندن و گەشەسەندنی فەرهەنگ و ئوستوورەكان و هونەر لە ئەمەریكای لاتین. ئەگەر بتوانین روانگە جیاوازەكانی حەقیقەتی كۆمەڵگە پێكەوە ئاشت بكەینەوە، ئەوا دەتوانین ئاكامێكی باشتر بۆ وڵاتانی ئەمەریكای لاتین پێشبینی بكەین.
ـ بەڕێز بارگاس یووسا، ئێوە زۆرتر لەمەڕ رابردووەوە دەنووسن، ناتانەوێت خۆبدەنە قەرەی بابەتی ئەوڕۆییتر؟
بارگاس: من هەموودەم لەمەڕ بابەت هاوچەرخەكانەوە نووسیومە، رەنگە سوودم لە رابردوو وەرگرتبێت، بەڵام رابردوو رێگەیەك بووە بۆ قسەكردن لەمەڕ داهاتوو. دەكرێت بەهۆی رابردووەوە، لەمەڕ ئێستا و داهاتوو بدوێین. من هی سەردەمی خۆمم. كەسێكی سەدەی نۆزدەیەمی نیم (پێدەكەنێت). بۆنمونە لەبارەی ترۆخیۆ، شەڕی نێوخۆی بەڕازیل و شتی دیكەم نووسیوە، رەنگە ئەو بابەتانە هەڵبژێرم كە لە رابردوو روویانداوە، بەڵام هیچكات نیگەران مەبن، من لەگەڵ زەمەن دەچمە پێشەوە، باوەڕ بكەن (پێدەكەنێت).
ـ بەڕێز بارگاس یوسا، چی بووەتە هۆی ئەوەیكە ئێوە وەكو نووسەرێك بچنە نێو دنیای سیاستەوە و بڕیاری ئەوە بدەن كە لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆككۆماری بەشداری بكەن؟
بارگاس: دەی، ئەوكاتی پێڕۆ رووبەڕووی بارودۆخێكی زۆر زۆر ئاڵۆز ببوەوە. لە لایەكەوە تووشی شەڕی نێوخۆیی هاتبوو و لە لایەكی دیكەیشەوە ئەوكاتی كە دەوڵەتی دیمۆكراتیك پێكهاتبوو، زۆر زۆر لاواز بوو و بۆ هەر ساتێك ئەگەری داڕمانی دیمۆكراسی لە پێرۆ لەگۆڕێدا بوو. كێشە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانی پێرۆ روو لە زیادبوون بوون و هەڵاوسانێكی زۆر وڵاتی گرتبووەوە. منیش لەو باوەڕەدا بووم كە هەر ساتێك ئەگەری ئەوە هەیە كە رووبەڕووی لەنێوچوونی دیمۆكراسی ببینەوە. لە وەها بارودۆخێكدا بوو كە چوومە نێو سیاستەوە و هەوڵی خۆیشم بۆی دا. من لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆككۆماری پێرۆ سەرنەكەوتم، بەڵام ئەزموونێكی فێركەرانەم بە نەسیب بوو.
ـ لەبیرمە كە لە گوتوبێژێكتدا لەگەڵ رۆژنامەی ئینگلیسی (گاردیەن)، ئاماژەتان بەوە كردبوو كە ئەو روواوە بووە هۆی ئەوەیكە تا لەوە وەئاگا بێن كە چلۆن سیاسەت دەتوانێت مرۆڤە ئاساییەكان بۆ دێوی بچووك بگۆڕێت. لەوەیكە چوونە نێو سیاسەت و بەتایبەت هەڵبژاردنەوە، پەشیمان نین؟
بارگاس: نا، بە هیچ شێوە پەشیمان نیم، چونكە من بە رابردوویەكی باشەوە چوومە نێو سیاسەتەوە و دەمزانی كە دەمەوێت چ بكەم. بە هەرحاڵ، هیچ كاتێك دووبارەی ناكەمەوە، بەڵام شتێكی زۆر گرینگ كە ئەوكاتی فێری بووم ئەوە بوو كە تێگەیشتم من سیاسەتڤان نیم، فێر بووم كە من نووسەرم. لەوە تێگەیشتم كە وەكو نووسەر و رووناكبیرێك تەنیا بەشداری باسەكانی خەڵكی بكەم، نەوەك ئاستی پێشكەوتووی سیاسەت، بەڵام نا، بە هیچ شێوەیەك پەشیمان نیم. بەڕاستی ئەزموونێكی فێركەرانە بوو و لە لایەكی دیكەیشەوە بۆ نووسەرێك ئەزموونی خراپ واتای نییە، بۆ نووسەرێك هەموو شتێك، بەسوود و فێركەرانەیە (پێدەكەنێت).
ـ چەندین ساڵ بەر لە ئێستا، لە پاڵپشتیكەرانی (فیدل كاسترۆ) بوون و هاوڕا لەگەڵ (گابریەل گارسیا ماركیز) لایەنگریتان لێدەكرد. هەموو دەزانن كە رووداوی (ئێربرتۆ پادیا)ـی شاعیر و ئەو نامە رەخنەییەی كە نووسەرا و (گارسیا ماركیز) واژووی نەكرد، وردە وردە بووە هۆی ئەوەیكە پاشەكشێی ئێوە لەو نووسەرانەی كە لایەنگرییان لە فیدل كاسترۆ و كۆمۆنیزم دەكرد. چی بووە هۆی دووركەوتنەوەی ئێوە لەو رەوتە، بەتایبەت لە هاوڕێ كۆنەكەتان (گابریەل گارسیا ماركیز)؟
بارگاس: (پێدەكەنێت)، ئۆی، چیرۆكەكەی دوور و درێژە. بەڕاستی كە چیرۆكێكی دوور و درێژە. من سەرەتا لە پاڵپشتیكەرانی شۆڕشی كوبا بووم. سەرەتا وەهام بیر دەكردەوە كە شۆڕشی كووبا دەبێتە هۆی گەشانەوەی وڵات و ئازادی و پلۆرالیزم لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. سەرەتا فیدل كاسترۆ وەكو رابەری وەها شۆڕشێك دەهاتە بەرچاو، بەڵام ئێمە لە هەڵەدا بووین و سادە بووین. دواجار ئەو بە خێرایی بۆ دیكتاتۆرێكی تەواو عەیار گۆڕا. فیدل كاسترۆ بە باشی تێگەیشتبوو كە باشترین رێگە بۆ پاراستنی دەسەڵاتە جاویدەكەی، دیكتاتۆرییە. ئەوكاتەی كە لەوە ئاگادار بوومەوە، خۆم لەو بابەتە دوور خستەوە و ئیتر لەوكاتە بەدواوە دەستم كرد بە رەخنەگرتن لێی. ئەم رەوتە بۆ من ئەزموونێكی زۆر باش بوو، چونكە تێگەیشتم كە دەبێت بەهایەكانم دووبارە تاوتوێ بكەمەوە، لەوە بەدواوە بوو كە پەیم بە بەهای ئازادی، دادپەروەری و پلۆرالیزم و دیمۆكراسی برد و دواتر بابەتی سیاسی من روون و بنەماییدارتر بوو و لەگەڵ هەرجۆرە دیكتاتۆرییەك كەوتمە دژایەتییەوە. بوومە دژی فیدل كاسترۆ و رێك ئەم كارەیشم لەبەرامبەر دیكتاتۆرەكانی دیكەی وەكو (پینۆشە) ئەنجام دا و هیچ ریزپەڕێكم قبوڵ نەكرد.
|
| |
 بابهتی دیکهی نووسهر |
| » ئەو كاتەی ئەدەبیات دەبێتە قوربانی سیاسەت |
| |
|
|
| |
|
