ئەگەر ڕۆشنبیریمان لەبەردەم پرسی دیالۆگی ئەقڵانیی نێوان هەردوو جیهانبینیی عەلمانی و ئیسلامیدا ڕابگرین، لەوبڕوایەدام كە وەڵامێكی دڵخۆشكەرمان پێنابێت كە ئاماژە بۆ لایەنی كەمی بەریەككەوتنێكی تەندروستانەی فیكر بكات لە نێو بزاڤی ڕۆشنبیریماندا، ئەمە هەرگیز بەو مانایە نیە كە هیچ بەریەككەوتنێك لە نێوان ئەم دوو جیهانبینییە جیاوازەدا لەم نێوەندەدا لە ئارادا نەبێت، بەڵكو بەردەوام و لە زیاد لە كایە و لایەنێكەوە بەتوندی دنیاكانی ئەم دوو هزرە بەریەككەوتوون، بەڵام كێشەكە لەوەدایە كە داخۆ تا چەند ئەو بەریەككەوتنانەیان لە سروشتی بەریەككەوتنی دوو گوتاری جیاوازدان كە لە ململانێ و كێ بەر كێدا بن لە سەر شەرعیەتی مانا و دەلالەتەكانیان؟ بگرە تا چەند ئەو جیهانبینیانە لە سروشت و شێوازی دەربڕینیاندا و لە میتۆدی وێناكردنیاندا چ بۆ وێنەی خۆیان و چ بۆ وێنەی ئەوانیدی لە فۆرمی دوو گوتاری جیاوازدا بیناكراون كە هەڵگری دوو دیدی جیاوازبن بۆ تەفسیركردنی دنیا و خۆمان و شتەكان؟ هەڵبەتە كەم تا زۆر لە حوكمی ڕەها و گشتگیركردن نزیك نابمەوە و گەر باس لە هەر جۆرە قەیرانێكی فیكری و ئەقڵانی بكەین لە جەوهەر و شێوازی ئەو بەریەككەوتنەی نێوان هەردوو بەرەی عەلمانی و ئیسلامی كوردی، هەرگیز بە مەبەستی بەڕەهاكردنی ئەو قەیرانە نیە لە سەرجەم كایە و ڕەهەندەكانیانەوە، هێندەی دەستنیشانكردنی ئەو ڕێگر و لەمپەرانەیە؛ یان دروستتر بڵێم هەندێك لە گرنگترینی ئەو ڕێگرانەیە كە لەبەردەم دامەزراندن و ئاڕاستەكردنی دیالۆگی عەلمانی و ئیسلامییە لە نێوەندی ڕۆشنبیریماندا. ئەگەرچی باسكردنی قەیرانە خۆییەكانی هەركام لەو دوو بەرەیە (ئەگەر زاراوەی بەرە ڕاست بێت بۆیان) مەبەستی سەرەكیی ئەم نووسینە نیە، بەڵام بەو حوكمەی كە بەشێكی زۆر لە فاكتەری قەیرانەكە لەو قەیرانە خۆییانەوە سەریان هەڵداوە كە سەر تا خواری هەردووكیانی تەنیوە، هەر بۆیە خوێندنەوەی قەیرانە خۆییەكانیان بەو ئاڕاستەدا باس دەكەین كە لە خزمەتی خوێندنەوەی قەیرانە بابەتیەكە بێت كە (دیالۆگ)ـە. بۆیە بەر لە هەر پرسێك لە ڕەوش و سروشتی دۆخی ئەو دیالۆگە، دەبێ پرسیار لە جەوهەر و بنەما فیكرییەكانی گوتاری ئەو دوو لایەنە بكەین، تەنانەت دەبێ ئەو پرسیارە بكەین كە ئایا لە ڕاستیدا ئەم دوو لایەنە بۆخۆیان هیچ گوتارێكی جدییان بەرهەم هێناوە تا بكرێ ببرێتە نێو دیالۆگێكی جدییەوە؟ كاتێك زاراوەی (گوتار) بەكاردێنم، بەتەواویی ئەم زاراوەیەم لە دەرەوەی هەر خوێندنەوەیەكی ئەبستراكتیانەی ئایدۆلۆژییەوە ڕاگرتووە، هاوكات ئەم زاراوەیەم بەو دیوەدا بەكار نەهێناوە كە دەلالەت لە هیچ گرووپێكی دیاریكراو بكات، هێندەی دەلالەتە لە ڕەوتی فیكری یان ڕەوتی جیهانبینییەكی دیاریكراو، وەنەبێ ئەو ڕاستیە فەرامۆش بكەین كە هەركام لەو دوو جیهانبینییە، چ ئیسلامی و چ عەلمانی بۆ خۆیان لە هەموو جێگە و جومگەیەكەوە بارگاوین بە تۆن و شوحنەی ئایدیۆلۆژیی، لێرەدا بۆ ڕێگەگرتن لە هەر بەدحاڵیبوونێك، پێویستە ئەوە بڵێین كە بارگاویبوونی گوتاری عەلمانی بە ئایدیۆلۆژیا بەو مەبەستە نیە كە ئەم بارگاویبوونەی پرەنسیپێكی جێگیر بێت و پێداویستی و واقیعێكی زاتییانەی ئەم گوتارە بێت، بەڵكو مەبەستمان لەو بنەما و واقیعەیە كە گوتاری عەلمانیی ئێمە (ئەگەر شتێكمان هەبێت بە ناوی گوتاری عەلمانی) خۆی لەسەر بنیات ناوە، كە دواتر قسەی لەبارەوە دەكەین. وتەبێژی ڕەسمیی مزگەوت : بە درێژایی مێژووی ئامادەبوونی لە نێو كۆمەڵگاكەماندا، هەمیشە شوێنی مزگەوت بە ڕاددەیەك دیار و باڵا بووە كە لای موسوڵمانان كە زۆرینەی زۆری ئەم كۆمەڵگایە پێكدێنێت، لە ئاستی پیرۆزییدا ڕاگیراوە و وەك دیارترین سیمبولی عەقیدەیی ئایینی ئیسلام لێی ڕوانراوە، بۆیە هیچ جێگەی سەرسامیی نیە كە كاراكتەری سەرەكیی نێو ئەم شوێنە پیرۆزە كە (مەلا) یان (مامۆستای ئایینی)یە، لە كۆهەستی دەستەجەمعیدا، لایەنی كەم بەشێك لەو پیرۆزییەی بەركەوتبێ، بە تایبەت كەتێك ئەم كاراكتەرە ئایینی- كۆمەڵایەتییە هەمیشە وەك (وتەبێژی ڕەسمیی) ئەم شوێنە و تەنانەت وتەبێژی ڕەسمیی ئایینەكەش ناسرابێت. دیارە ئەم سیفەتە بۆ خۆی هێندەی جۆرێك لە ئیمتیازی كۆمەڵایەتی بەخشیوەتە پیاوی ئایینی، ئەوەندەش ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتی كردۆتەوە، ئەمەش بەو حوكمەی كە ئەم كەسە ڕێنیشاندەر و یەكلاكەرەوەیەكی سەرەكیی حەڵاڵ و حەرامەكانە، هاوكات ئەو سەرچاوەیەشە كە واقیع و دنیا بۆ خەڵكەكەی تەفسیر دەكات، دیارە ئاشكرایە كە میتۆدی ئەم تەفسیركردنە چۆن و بە چ ئاڕاستەیەك دەبێت، ئەوەی گرنگە لێرەدا خودی ئەو تەفسیرە نییە هێندەی وەزیفەی تەفسیركردنەكە جێی بایەخمانە، چونكە ئەم وەزیفەیەیە كە سەرجەم ئەرك و بەرپرسیارێتیەكانی بۆ دیاریدەكات، كە وێڕای ئەوانەی پێشوو بەرپرسیارێتی تر هەن كە لە هەموو گرنگتر و بگرە خەتەرناكتر بەرپرسیارێتی پاراستن و بەرگریكردنە لە پرەنسیپ و بەها ئەخلاقییەكانی ئایین، كە دەڵێم خەتەرناك مەبەستم بە تەنها لە لیستی درێژی ئەو مافانە نییە كە ئەم زمانحاڵەی مزگەوت بەخۆی بەخشیوە بۆ تەدەخولكردن لە گەورە و بچووكی ئاكار و ڕەفتارە كۆمەڵایەتییەكان و ڕێكخستنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا و بەس، بەڵكو ئەم بەرپرسیارێتیە لەو دیوەوە خەتەرناكە كە لە بنەڕەتدا لە قەناعەتێكەوە سەرچاوەی گرتووە كە ئەم زمانحاڵە لە ڕاستیدا تەنها خۆی بە (زمانحاڵی مزگەوت) نازانێ و بەس، بەڵكو خۆی بە (زمانحاڵی ئایین) دەزانێ و بگرە لەوەش ترسانكتر خۆی بە (خاوەنی مزگەوت) و (خاوەنی ئایین دەزانێت). ئەم واقیعەی پیاوانی ئایینی لە كۆمەڵگا موسوڵمانەكاندا بەتەنها تایبەت نیە بە كۆمەڵگای كوردەواری و زیادەڕەویی نیە گەر بڵێین ئەم واقیعە كەم تا زۆر تایبەتمەندییەكی سەرجەم كۆمەڵگا موسوڵمانەكانە بە گشتی. هەر بۆیە هەمیشە بەرامبەر بە هەر هەڵوێستێكی نەخوازراو (لە دیدی ئیسلام یان لە دیدی موسوڵمانانەوە)، یەكەمین جێگە بۆ بەرزكردنەوەی دەنگی ناڕەزایەتی، مینبەری مزگەوت بووە. بەو حوكمەی مزگەوت بۆ خۆی فەزایەكی كراوەی پۆپۆلیستییانەیە و پیاوانی ئایینیش بە حوكمی ئەرك و بەرپرسیارێتیی سەرەكییان وەك (بانگەوازكەر) كاراكتەرێكی ئایدۆلۆژی- پۆپۆلیستین، ئیدی سروشتی ئەو گوتارەی كە دەشێ بە (گوتاری مینبەر) ناوی ببەین، هەر دەبێ بەو میتۆدە ئامادە و ئاڕاستە بكرێ كە هەر گوتارێكی (تەعبەویی- ئیعلامی) پێ فۆرمەلە دەكرێت. گوتاری لەم چەشنەش لە باشترین حاڵەتدا گوتاری حەماسی و سۆزبزوێنە و كاری سەرەكیی ئیشكردنە لەسەر هەست و سۆزی بڕواداران و گرتنی ئەو دەمارە هەستیارانەیانە كە لەهەر شتێكی دی زیاتر كاریگەریی لەسەریان جێدێڵێ؛ واتە لەهەموو بارێكدا ئەم گوتارە قسەكردن نیە لەگەڵ هیچ بەرامبەرێكی جیاوازدا، بەڵكو لە دوو ئاڕاستە زیاتر شك نابات كە یەكەمیان تایبەتە بە ئاڕاستەی بڕواداران و خۆی لە ئامۆژگاری و ڕێنیشاندان، یاخود تەیاركردن و (تەعبیئەی جەماوەری)دا دەبینێتەوە و دووەمیشیان ئەو بەرامبەرە (دژ بە دین)ـەیە كە لە هەڕەشە و سووكایەتی پێكردن و نەفرەتكردن هیچیتری نیە بۆی، كە ئەمەش هەر نازناوێك بشێت بۆی هەرگیز نازناوی (دیالۆگ)ی پێ ناشێت. لێرەدا كەم تا زۆر قسەمان لەسەر توندوتیژیی ئایینی و گوتاری توندوتیژی نیە، بەڵكو مەبەستمان لە خوێندنەوەی ئەو گوتارە ئایینییەیە كە بە تۆنی سەدای مزگەوتەوە خودی خۆی و ئەوانیتریش دەدوێنێ. مەبەستمان لە میتۆدی بەرهەمهێنانی گوتارێكە كە جگە لە خۆی و قەناعەتی خۆی قسە بۆ كەسی تر ناكات، گوتارێكی داخراو كە هەزار و یەك دەرگای لەسەر خۆی داخستووە و بەسەر پیرۆزییەكانیدا نوشتاوەتەوە و ئامادەی هیچ كرانەوەیەك نیە بە دیوی دەرەوەی پیرۆزییەكانی و دەرەوەی دەرگاكانی و دەرەوەی خۆیدا. گوتارێك كە بەهەر دیوێكدا دەیخوێنیتەوە گوتارێكە بۆ (مۆنۆلۆگ) نەك (دیالۆگ). كێشەی سەرەكی لەوەدایە كە زمانحاڵانی مزگەوت چەندین خوێندەواری جدی و ئەكادیمیشیان لە نێواندایە، كەسانێك كە گەر ڕۆژێك لە ڕۆژان كرانەوەیەك لە گوتاری ئایینیدا چێببێ، وا چاوەڕوان دەكرێ لەسەر دەستی ئەوان بێت، بەڵام جێی داخە كە ئەوان نەك هەر بە ئاڕاستەی دژەباوی نێو گوتاری مزگەوتەوە هەنگاو نانێن و بەس بەڵكو لەسەر دەستی ئەمان وێڕای (شەرعیەتی فیقهی)، جۆرێك لە (شەرعیەتی فیكری)ش دەدەنە ئەو گوتارە داخراوەی جگە لە تەفسیری خۆی هەموو تەفسیرەكانی دنیا ڕەت دەكاتەوە. لێرەوە گەر بمانەوێ لەمەڕ شەرعیەتی عەقیدەیی ئەم گوتارە بدوێین، دەبێ قسە لەسەر دوو تەوەرەی سەرەكی بكەین كە ئەوانیش هەردوو تەوەرەی (ئوسوڵی حیوار) و (وێنەی ئەوانیتر)ن. ڕاستە بۆ ئەوەی یەكەمیان لە قورئاندا چەندین ئایەت هەن كە جەختیان لەسەر پرەنسیپی دیالۆگ كردووە، وەك ئایەتی (وجادلهم بالتي هي احسن)، بەڵام وێڕای ئەوەی كە ئەگەر نەڵێین هەموویان، ئەوا زۆربەی ئەو ئایەتانە، ئایەتی (مەكی)ـن و پەیوەستن بە قۆناغی سەرەتای سەرهەڵدانی ئەم ئایینەوە كە بەرەی موسوڵمانان لەوپەڕی لاوازی و بێ پشت و پەناییدا بوون، هاوكات ئەزموونی دنیایی و سەر زەمینەی واقیع پێمان دەڵێ كە ئەم تۆنە نەرم و نیانە بۆ دیالۆگ لە بنەڕەتدا وەك تاكتیك بەكاربراوە نەك لە ستراتیژدا شوێنێكی هەبێت. بۆ دووەمیش، هیچ گومان لەوەدا نیە كە ناوزەدكردنی بێباوەڕان لە قورئاندا زیاتر بە تۆنی ناوزڕاندن بووە و زاراوەی (جاهل) بۆخۆی زاراوەكی قورئانییە، بۆنموونە لە وەسفی بڕواداران و بەندە پاكەكانی خواوەنددا دەڵێ: (و عباد الرحمان الذین یمشون في الارض هونا، واذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما). هەر لە خۆرا نیە گوتاری (داخراوی) ئیسلامی سیاسی سەروبنی لە زاراوەی (جاهیل) هەڵكێشراوە بۆ وێناكردنی ئەوانیتر. لە كاتێكدا بەرهەمهێنانی گوتاری لەم چەشنە بۆ دواندنی بەرامبەر لە نێو ڕەوتە ئیسلامییە توندڕەوەكاندا جێگەی سەرسامی نیە، بەڵام ئەوەی جێی سەرسامییە جێبوونەوەی ئەم گوتارە مۆنۆلۆگییەیە لەنێو گوتاری ئیسلامیستی میانڕەودا، وەك لە بەیاننامەی مەكتەبی ڕاگەیاندنی یەكگرتووی ئیسلامیدا بینیمان بەرامبەر بە نوسین و بۆچوونی چەند نووسەرێك كە لە ڕاستیدا هیچ جیاوازیەكی ئەوتۆی نەبوو لەگەڵ ئەو فەتوا و هێرشكردنەسەر و ناوزڕاندنانەی كە لە هەندێك مینبەری مزگەوتەوە ئاڕاستە دەكران؛ یەكگرتوویەك كە وێڕای خۆناساندنی لە فۆرمی حیزبێكی میانڕەوی مەدەنیدا، هاوكات ژمارەیەكی یەكجار زۆری لە كادێر و لایەنگری خوێندەواری باش و ڕۆشنبیر هەیە ! لێرەوە دەنگە تەقلیدیەكەی مزگەوت بەسەر كۆی ئەو دەنگانەدا زاڵە كە بڕێك لە هێزی دژەباویان لە خۆیاندا بەرجەستە كردووە بۆ ئاڕاستەكردنی گوتارەكەیان بە پێچەوانەی ئاڕاستەی شەپۆلەكەوە. وتەبێژی ڕەسمیی ئەشكەوت : بە شێوەیەكی گشتی ڕەوتی عەلمانی یان ڕاستتر بڵێم دەنگی ڕۆشنبیری عەلمانی بە فۆرمە ئاشكرا و ڕاستەوخۆكەی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، لە نیوەی دووەمی سەدەی ڕابردووەوە دەتوانین بڵێین بەدیاركەوتووە، ئەویش لەگەڵ شەپۆلی ڕابوونی بیری كۆمۆنیستی و بەهێزبوونی حیزبە كۆمۆنیستەكانی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە میانەی باڵادەستیی بیری چەپ و بڵاوبوونەوەی ئایدۆلۆژیی ماركسی- لینینی (بیری كۆمۆنیستی)ـەوە، بە شێوەیەك كە هێدی هێدی وای لێهات چەپبوون نەك هەر بووە ناسنامەی بیر و هەڵوێستی ئازادیخوازی و یەكسانیخوازی، بەڵكو چەپخوازی یەكسانبوو بە پێشكەوتنخوازی كە بۆ خۆی سەروبنی گوتاری ڕۆشنبیری ئەو سەردەمەی داگیر كردبوو، ئیدی مۆری ئەم ئایدیایە بووە كەفیلی بەخشینی ناسنامەی ڕۆشنبیر بە هەر كەسێكی خوێندەوار، بە تایبەت كەسانێك ئەگەرچی پاشخانێكی ڕۆشنبیری و مەعریفیی ئەوتۆشیان نەبووبێ، بەڵام توانای نووسین یان ئەنجامدانی هەر كارێكی هونەری هەبایە. ئەم تەرزە لە ڕۆشنبیری عەلمانی بە شێوەیەكی گشتی وێڕای ئەوەی هەڵگری هیچ پرۆژەیەكی عەلمانیی ئەوتۆ نەبوون، خودی عەلمانییەتیش لای ئەمان تا ڕاددەیەكی زۆر هەڵوێست وەرگرتنێكی سلبیانە بوو لە ئایین، نەك لە دەسەڵاتی ئایینی و بەس بەڵكو لە خودی ئایین وەك عەقیدە و ئایدیا. واتە هەر لە دەسپێكەوە ڕۆشنبیری عەلمانیی ئێمە بە گشتی چەمكی عەلمانیەتی بە شێوێنراوی و تێكشكاوی هێنایە نێو گوتارەكەیەوە. هەر بۆیە هەتا ساڵانی سەرەتای دوای ڕاپەڕینیش، مەگەر دەگمەن، دەنا هەست بە بزواندن و جووڵەی گوتارێكی ڕۆشنبیری ناكرێت كە لەنێو جیهانبینییەكی عەلمانییەوە ئاڕاستە كرابێت. لەوەبەدواش چەند هەوڵێكی كەم نەبێت، ئیدی پرۆژەی عەلمانیەت لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا تا ڕاددەیەكی زۆر پرۆژەی سەنگەرگرتن بووە لە ئیسلام وەك ئایین بەر لە هەر شتێكی دی. لەم دیدەوە ئەوەی قسەی لەسەر كرابێت تەنها وێناكردنی ئەم ئایینە نەبووە وەك سەرچاوەیەك بۆ دواكەوتوویی و نادادپەروەریی كۆمەڵایەتی و چینایەتی و...هتد و بەس، بەڵكو كۆكردنەوەی سەرجەم كاراكتەرە سەرەكیەكانی ئەم ئایینە بووە لە فۆرمی (جەهل و نەزانی)دا كە دژ بە هەموو پێشكەوتنێكی زانستی و كۆمەڵایەتی بن. ئەگەرچی ئەم بۆچوونەی لێرەدا دەریدەبڕم زیاتر بابەتێكی سۆسیۆسایكۆلۆجییە و شیكردنەوە و سەلماندنی زانستیانە دەخوازێ بەتایبەت لە بواری كۆمەڵناسیدا، بەڵام تا ڕاددەیەكی زۆر لەو بڕوایەدام كە دیاردەی سووكایەتیكردن بە ڕەمز و ناوە ئایینیەكان و تەنانەت پیرۆزییەكانی ئایینیش هەتا دەگاتە ڕاددەی دیاردەی كوفركردنیش بەشێوەیەك كە چیدی وەك كارێكی ناپەسەندی كۆمەڵایەتی و ڕەفتارێكی بەدڕەوشتانە سەیر نەكرێت، زیاتر لەو قۆناغەدا سەریهەڵدا كە پێشتر ئاماژەم بۆ كرد. مەبەستمە بڵێم كە هەر لە سەرەتاوە عەلمانییەت (لەباشترین حاڵەتیدا) وەك هەڵوێستێكی ئایدیۆلۆژیی دیاریكراو بەرامبەر بە كۆی ئایین هاتە نێو ڕۆشنبیریی ئێمەوە،بەڕاددەیەك كە تائێستا ئەم هەڵوێستە ئەگرێسیڤییە لە ئایینی ئیسلام وەك ئایین نەك وەك دەسەڵاتی ئایین لە زۆربەی ئەو نووسین و وتارانەدا ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ گوتارێك ئاڕاستە دەكەن بەناوی عەلمانییەتەوە كە لەڕاستیدا تا ئەوپەڕی دووریی بە بنەما فیكری و فەلسەفییەكانی ئەم چەمكەوە نامۆیە. كەم نین ئەو نووسینانەمان كە بەناوی عەلمانییەتەوە تێكەڵ و پێكەڵییەكی وا لە خوێندنەوەدا ئەنجام دەدەن، كە هیچ هێلێكی جیاكەرەوەیان تیا بەدیناكرێن لە نێوان ئیسلام وەك ئایین و ئیسلام وەك ئایدیا و ئیسلام وەك مێژوو، لەولایشەوە جیاوازییەكانی نێوان گرووپی ئیسلامی سیاسی و موسوڵمانێكی ئاسایی گومدەكەن. ئەم دەنگانە لە ڕاستیدا ئەوەی دەیڵێن قسەی قەناعەتی خۆیانە بۆ خودی خۆیان و بەس، بۆیە لە فۆرمە داخراوەكەیدا دووبارەبوونەوەی هەمان فۆرمی گوتاری ئایینیە، بەڵام ئەمیان بە تۆن و سیمبول و پیرۆزی جیاواز و تایبەت بەخۆیەوە. ئەمیش نەك هەر قسەكردنی بەتەنها بۆ خۆیەتی و بەس، بەڵكو لە گوێگرتنیشدا، ئامادە نیە گوێ لە (ئەویترێكی ئیسلامی) بگرێت، بەڵكو ئەوەی گوێی لێدەگرێت بەتەنها سەدای دەنگی خۆیەتی وەك ئەوەی لە ئەشكەوتێكدا بێت! ئەم ڕۆشنبیرانەی كە دەكرێ بە زمانحاڵانی ڕەسمیی ئەشكەوت ناویان ببەین، بەردەوام بە دیار ئەو وێنە دەگمەن و جوانانەی خۆیانەوە واقیان وڕ ماوە كە لەسەر دیواری ئەشكەوتەكە هەڵیان كەندووە و ئیدی دوایین مۆری موڵكدارێتیی ئەشكەوتەیان مسۆگەر كرد . لە ڕاستیدا ئەم جیهانبینییە یەعقووبیە بۆ عەلمانیەت، بەر لە ئایین ڕاست و چەپێكی گەورە بە خودی پرۆژەی عەلمانییەتدا دێنێ و لە هەموو دەلالەتە هیومانیەكانی بەتاڵی دەكاتەوە، چونكە لەو ڕوانگەیەوە ئەو بنەما مرۆیی و ئەخلاقیەی عەلمانییەت دەسررێتەوە كە بە لێبوردەیی (تۆلێرانس) دەناسرێ، لە ڕاستیدا عەلمانیەت كاتێك پرۆژەی خۆی پێشكەش كرد، لەو خەونەیەوە سەریهەڵدا كە یەكسانی و عەدالەت بۆ هەموو ئایین و مەزهەبەكان فەراهەم بكرێ و لەسەر جیاوازی لە بڕوای ئایینیدا نە كەس ئازار بدرێ ونە كەسیش خەڵات بكرێت. بەڵام لە گوتارێكدا كە بۆ خۆی لەسەر جیاوازی بونیاد و جیهانبینییەكەی لەگەڵ گوتارێكی دیدا، تێكڕای ئەو گوتارە لای ئەم پرۆژەیەك بێت بۆ فەنا بوون، ئیدی لە چ ئاست و لە چ كایەیەكدا شوێنێك دەمێنێت بۆ دیالۆگ و بەریەككەوتنێكی تەندروستی فیكری و تەنانەت ئایدیاییش ؟ خۆمان، لە دەرەوەی وتەبێژەكان : لە دەرەوەی فۆرمی ئەو دوو گوتارە گرێدراوەی قسەمان لەبارەیانەوە كرد، لێرە و لەوێ هەوڵی جدیی لە هەردوو بەرەی عەلمانی و ئیسلامی لە فۆرمی گوتارێكی ڕۆشنبیریدا ئامادەن، ئەگەرچی لە نێوەندی ڕۆشنبیرانی ئیسلامیدا ئەو دەنگانەی كە بە ڕووی كرانەوەدا لە هەوڵی دامەزراندنی دیالۆگی جدیدان لەگەڵ ئەوانیتردا، لە بنەڕەتدا ئەوانەن كە لە نێو ماڵی حیزبەوە هەڵهاتوون و ئاوا دەبن؛ بەڵام جێی سەرنجە كە كەم تا زۆر هەست بە جێدەست و كاریگەریی ئەرێ و نەرێكانی حیزبەكانیان بە نووسین و گوتاریانەوە ناكرێ، بگرە زۆر جار بۆچوونەكانیان جیاوازن لە جیهانبینی حیزبەكەیان، وەك لە گوتار و نووسیینەكانی (ئەبوبەكر عەلی) و (عبدالرحمن صدیق)دا دەیبینین كە لە زیاد لە جێگایەكدا لەدەرەوەی هێڵە سوورەكانی یەكگرتوو (نەك ئیسلام) خوێندنەوەی خۆیان لەمەڕ ئەو كایانە ئەنجامداوە كە مەبەستیان بووە، هاوكات گوتاری ئەمان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ ئامادەی كرانەوە و دیالۆگن لەگەڵ هەر گوتارێكی عەلمانیدا كە دەشێ دیالۆگی لەگەڵ ئەنجام بدرێ. بە بڕوای من ئەوەی وای كردووە كە وێڕای پەیوەسبوونیان بە عەقیدە ئایینییەكەیانەوە، بەڵام گوتارێكی وا كراوە بەڕووی گوتاری عەلمانیدا بەرهەمبهێنن، لەو ڕاستیەوەیە كە ئەمان بەر لەهەر كایەیەكی مەعریفی و ئایدیایی ئەوەی بینیویانە و هەوڵی خوێندنەوەیان داوە، كۆمەڵگای كوردەواری بووە بە هەموو تایبەتمەندیەكانیەوە، هاوكات ئەو میكانیزمەی لەو خوێندنەوەیەدا بەكاریان هێناوە كەرەستە و پێداویستیی بابەتیانەی ئەو خوێندنەوەیەی دەستەبەر كردووە، واتە بەو ئالیەت و میتۆدە كاریان كردووە كە لەگەڵ ئەو بابەتەدا گونجاوە و خۆیان بە دوور گرتووە لەو میتۆدە تەقلیدیەی كە گوتاری ئیسلامی سیاسی بەگشتی پشتیان پێی بەستووە . لە ڕاستیدا چ ئەم گوتارە و چ هەر گوتارێكی عەلمانی كاتێك لە خانەی پرۆژەی ڕۆشنبیریدا شوێنێكی دەبێت كە خودی نێوەندی كۆمەڵایەتی ئەو شوێنە بێت كە ئەم گوتارە بەر گوتارێكی تر دەكەوێت، واتە ڕاستەوخۆ بەر گوتاری بەرامبەری نەكەوێت بەڵكو لە میانەی خوێندنەوەی هەر كایە و نێوەندێكی كۆمەڵگاوە بەر گوتارێكی تر بكەوێت كە لەهەمان كایە و نێوەنددا ئامادەبوونی هەیە. ئیدی لە ڕاستدا ئەوەی بەریەكدی دەكەون خودی ئەو گوتارانە نین بەڵكو بەشێكی دیاریكراوە لە جیهانبینیەكانیان لە هەر بوارێكی دیاریكراودا. لە هەموو بارێكیشدا لە دەرەوەی ئامادەبوونی ئەم شێوازە دروستە لە گوتاری عەلمانی و ئیسلامی و بە بێ ڕۆڵبینین و كاریگەرییەكانی ئەمان، ئەوەی بواری قسەی بۆ دەمێنیتەوە و دەبێتە وتەبێژی ڕەسمیی زەمەنەكەی خۆی ئەو فەزای بەریەككەوتنە ناتەندروستەیە لە نێوان هەردوو وتەبێژانی مزگەوت و ئەشكەوتدا، كە لە ڕاستیدا كەم نین ئەوانەی خۆبەخشانە بەم مەئموورییەتە قورسەوە سەرقاڵن.
