کانونی دووەم 27, 2021

دیدی باو لە وتاری دژە باوەكان لە شیعری هاوچەرخی كوردیدا

سەدیق سەعید ڕواندزی

 

بەشی شەشەم
چونكە بارودۆخی كۆمەڵایەتی و ژیاریی ئەوكاتی كۆمەڵگەی كوردی پێشكەوتوو نەبووە.بەڵام لە شیعری هەفتاكاندا، شیعری كوردی چیتر ئەو ڕۆڵەی نییە.ئیدی نازانم كامانەن شیعرە ئامۆژگارییەكانی شاكەلی،كە نووسەر پێی وایە خەڵكی لێ ئاگاداردەكاتەوە.خالیدعەبدل،هەرلە بارەی شاكەلییەوە دەنووسێت:_((هەتا ئەو ڕۆژگارە، هیچ شاعیرێكی كورد،جورئەتی ئەوەی نەبووە ناوی خۆشەویستەكەی بە تاكە پیتێكیش بنووسێت،بەڵام فەرهاد دژە باوییەكەی لەوە دایە،كە ناوی خۆشەویستەكەی بە ئاشكرا بنووسێت كە ناوی ئەمەل بووە)).بەداخەوە،دیسانەوە دەبی بڵێین كە ئەوبەڕێزە،هیچ ئاگای لە مێژووی شیعری كوردی نییە،دەنا بۆچوونێكی ڕەهای لەو شێوەیەی دەرنەدەبڕی.ئایا تا ئەو كات هیچ شاعیرێك، ناوی خۆشەویستەكەی نەهێناوە؟مەگەر نالی ناوی(حەبیبە)و وەلی ناوی(شەم) و مەولەوی ناوی(سەلممە)و پەشێوناوی(كوردستان)ی نەهێناوە؟ با لەوانەش گەڕێین،هەر بۆنموونە شێركۆبێكەس لە ساڵی 1967دا،شیعرێكی بە ناوی(دیاری ئەمجارە)نووسیوە و پێشكەشی كردووە بە(ن). ئیدی نازانم ئەو نووسەرە ئاگاداری ئەو مێژووەیە یاخود نا؟!. بڕوام وایە خودی شاكەلیش، لەگەڵ ئەو بۆچوونە نا بابەتی و سەیرانەی ئەو نووسەرە دانییە.چونكە شیعری ئەو شاعیرانە،دەكرێ لە زۆر لایەنی دیكەی ئەدەبییەوە بخوێنرێنەوە،كە شوناسەكەیان زۆرلە شوناسی دژە باوییەكەی خالید عەبدل دیاترو بەهادارترە. هەر بۆنموونە: شیعری شاكەلی شیعری هەموو سەردەمەكانە،شیعری هەموو زەمەنەكانە،دەكرێ لە هەركاتێك خوێنەر بگەڕێتەوە سەرئەم شیعرانە و چێژی لێ وەربگرێت.زمانی شاكەلی زمانێكی تایبەتە، دەكرێ لە چەندین ڕەهەندەوە بخوێنرێتەوە. ئەو هێمنی و ئارامییەی لە زمانی شیعری شاكەلیدا هەیە تایبەتە. ئەمە وێرای ئەو هەموو جوانییەی لە وشە و دەربڕین و پەتییەی لە زمانی ئەو شاعیرە جواننووسەدا هەیە.هەموو شیعری شاكەلی بخوێنیتەوە،هەست بە تووڕەبوونێك،گرژییەك،تووندییەك ناكەی، ئیدی نازانم چۆن شتە ناشرین و قێزەوەنەكان لە شیعری شاكەلیدا جێیان دەبێتەوە؟.ئەو ئەگەر مەبەستی شیعرە بەرگرییەكانی بێت،ئەوا ئەم شاعیرە لەو جۆرە شیعرانەشیدا، بە هێمنی دەسووتێت و بە ئارامی دوژمنان ڕیسوا دەكات.بە بێدەنگی دیمەنی سووتماكی خاك و نیشتمانەكەی دەگوازێتەوە نێو شیعرو گوزارشتی لێ دەكات. هێدی هێدی غەریبی مەنفا ڕوحی دەخوات ئەو هەستەش لای ئەو دەبنە هەوێنی جوانترین شیعر.كە بۆ زانیاری زیاتر خوێنەران دەتوانن بگەڕێنەوە ،سەر كۆمەڵە شیعری (بڵاچەیەك درزدەخاتە تاریكە شەوی تەمەنمەوە)و شیعرەكان بخوێننەوە. لە ڕاستیدا، ڕوونكردنەوەی چەمك و بابەتەكانی نێو ئەو نووسینە،لەلایەن نووسەری وتارەكەوە، هێندە نالۆژیكی و نامەعریفین، كە خوێنەر سەیری پێ دێت ئەو چەمكانە، لە زمانی لێكۆلینەوەی ئەدەبیدا هەبن. بە داخەوە بەشێكی زۆر لەوانەی دەنووسن،جیاوازی لە نێوان ڕەهەندەكانی زمان لە نووسیندا ناكەن.بە زمانی كشتوكاڵ،باسی ئەدەب دەكەن، بە زمانی بارزگانی باسی چەمك و دەستەواژەكان دەكەن.هەربۆنموونە جارێكییان نووسەرێك نووسیبووی(ئەدەبیاتی هاوردە) كە گوایە ئەم نووسەرە، یەكێكیشە لەوانەی زۆر ستاییش دەكرێت، بەڵام وادەزانێت ئەدەبیات (كولەكەیە) تاهاوردە بكرێت.خالید عەبدلیش لە نووسینەكەیدا،هێندێك چەمك شیدەكاتەوە، كە خوێنەر شۆك دەبێت. سەرنج بدەن هەر لە بارەی شیكردنەوەی دێڕە شیعرێكی شاكەلیدا چی نووسیوە:_((وشەی بیردوو مانای هەیە، یەكەمییان: بۆ بیرۆكەیە، دووەمییان: واتا بیری ئاو،بیری نەوت،بیری كانزاكان)).تاكو ئێستا كە هەزارەها لاپەڕەم لە بواری ڕەخنە و لێكۆڵینەوەی ئەدەبی خوێندۆتەوە، بۆچوونی كۆمیدی لەو شێوەیەم نەبینیوە. كە نووسەرێك بیرو هزر، لەگەڵ بیری ئاو و بیری نەوت،بە یەكەوە بناسێنێت.لێرەوە ئەو بۆچوونەی ئێمە دەردەكەوێت كە كەسانێك چۆن بە زمانی پیشەسازیی و كشتوكاڵ و ئاودێری، باسی ئەدەب دەكەن. كەسێك كەمێك ئاگایی ئەدەبی هەبێت، پێناسەی لەو شێوەیە ناكات.چونكە وشەكان هەردووكییان لە ڕووی نووسینەوە وەك یەكن،ئیدی خالید عەبدل وا دەزانێت دەكرێ بەیەكەوەش شیبكرێنەوە.بێگومان(بیر)كە شتێكی نا بەرجەستەییە،هیچ پەیوەندییەكی بە(بیر)ی ئاوەوە نییەكە شتێكی بەرجەستەیە و دەبینرێت و دەناسرێت. بەڵام بیری نێو مێشكی مرۆڤ، شتێكی نابەرجەستەیە،نە دەبینرێت، نە وێنا دەكرێت.تەنانەت لە زمانی ئینگلیزیشدا،ئەم دوو وشەیە ماناكەیان هیچ پەیوەندییەكییان بە یەكترەوە نییە. لە زمانی ئینگلیزیدا، بە بیری نێو مێشك دەگوترێت(idea) و بە بیری ئاو و كانزا و نەوتیش دەگوترێت(well).واتا ماناكانییان لە ڕووی بابەتی و نێوەڕۆكەوە ئەوەندە لە یەكتری دووە، كە هیچ پەیوەندییەكییان بە یەكترییەوە نەبێت. ئەم جۆرە پێناسە و ڕاڤەكردنانە، نیشانەی هەژاری هزریی و زمانی نووسین و گوزارشتكردنە لە دنیای شیعرو ئەدەب بە گشتی.هەر لە بارەی شاكەلییەوە ئەم نووسەرە بەڕێزە دەنووسێت:_((فەرهاد شاكەلی نەیویستووە بۆ تێگەیشتن لە شیعرەكانی خوێنەرەكانی ماندوو بكات،بە زمانە سادەكەی پەیامی قووڵ دەردەبڕێت)).ئەگەر شاعیرێك لە ڕێی زمانێكی سادەوە، هەوڵبدات خوێنەرەكانی ڕازی بكات بێ تێگەیشتنی قووڵ و بیركردنەوە و ڕامان لە شیعر،دەكرێ بڵێین لە بازنەی شاعیرەكانی تر دایە یان دژە باو؟ ئەگەر بەو پێوەرە بێت، دەبێ هەموو كەسێك لە شیعرەكانی ئەم شاعیرە بگات و ئەمەش مانای وایە، شاعیرێكی بژاردە و دژە باو نییە.چونكە وەك گوتمان، دژە باوی لە دەرەوەی هەموو جۆرە ڕوانینێكی باوە.لە ڕاستیدا،پێناسەی ئەم نووسەرە بۆ چەمك و دەستەواژەكان، هێندە سەیرو سەمەرەن، كەلە مێژووی ئەدەبی كوردی و جیهانیشدا، وێنەیان نییە.سەرنج بدەن چۆن پێناسەی ڕەمز دەكات.دەنووسێت:_((ڕەمزبە كاربردنی وشەیەكە شتێك كە هەیە،ڕستەیەك لە بارەی بوونەوەرێكەوە)).ئایا ڕەمز بوونەوەرێكە؟!لە شیعری كوردیدا و لە ئەزموونی هەموو شاعیران، شاخ ڕەمزێكە بۆ خۆڕاگریی و نەوای شۆڕش. ناكرێت كەسێك ئەمە تێگەیشتنی بێت بۆ ئەدەب، كە چی بوێری ئەوە بكات،نووسینی درێژ بە ناوی لێكۆڵینەوەی ئەدەبی بنووسێت. ئایا شاخ بوونەوەرە؟ شتێك ئەگەر لە واقیعدا هەبێت وببینرێت، ئایا دەبێتە ڕەمز؟ ئەگەر وابێت ئێستا شتێك نەدەبوو بە ناوی ڕەمز.!!

سەباح ڕەنجدەر
لەم نووسینە درێژەی خالید عەبدل، دنیایەیك هەڵەی زەقی بابەتی و مێژوویی و ئەدەبی هەن، بەڵام هیچ كامییان بۆمن وەك خوێنەرێكی ئاسایی شیعر، بە قەد ئەوهەڵەیە مایەی لە سەر وەستان و هەڵوەستەكردن نەبوو، ئەویش كاتێ ئەزموونی سەباح ڕەنجدەر، دەبەستێتەوە بە ئەزموونی سێ شاعیرەكەی تر.لە ڕاستیدا، نە لە ڕووی تەمەن و ئەزموونی شیعریی و نەوەی شیعرییدا،نە لە ڕووی فۆڕم و ناوەڕۆك و گوتاری شیعرییەوە، بچووكترین ڕایەڵیش نادۆزینەوە كە شیعری سەباح ڕەنجدەر، لە هەر سەرێكەوە بێت، بباتەوە نێو ئەزموونی ئەو سێ شاعیرە.كە ڕەنجدەر لە دایك بووە ئەم سێ شاعیرە شیعرییان نووسیوەو دیوانییان بڵاوكردۆتەوە، ئیدی نازانم خالید عەبدل، چۆن بوێری ئەوە دەكات بنووسێت:_ (ئەم سێ شاعیرە ڕێیان بۆ سەباح ڕەنجدەر خۆشكرد)). ئەزموونی شیعری سەباح، ئەزموونێكی تایبەتە، كە تێگەیشتن لە دنیای شیعری ئەودا، مەعریفەیەكی زۆری دەوێت. لە دوای زێوانەوە، وەك یەكەم بەرهەمی شیعری ئەو شاعیرە، تاكو دواین بەرهەمی كە سەرەتا وشە بوو، ئەو ئەزموونە بە كەمی دەخوێنرێتەوە، لێی دەدرێت،دژایەتی دەكرێت، هەوڵی نادیدەگرتنی دەدرێت، لە پای ئەوەی كە شیعرەكانی ئەو لەو جۆرە شیعرانە نین كە خوێنەری كورد بە گشتی پێیەوە ڕاهاتووە. ئەگەربڕیار بێت، دژە باوەكان دیار بكەین، ئەوا بە بڕوای من سەباح ڕەنجدەر وەك ئەزموونێكی تایبەتی شیعر، (نەك دژە باو) تاكە شاعیرە لە كۆی سێ شاعیرەكەی تر، كە شیعرەكانی ناچنە نێو بیركردنەوە و خوێندنەوەی باو. بۆیە گەلێك جار دەبینین، كەسانێك شیعرەكانی ئەو، بەلادان لە ڕەوتی شیعری كوردی ئەزانن. چونكە لە بنەڕەتدا لە گەڵ دنیابینی و خوێندنەوەی ئەواندا یەكناگرێتەوە. هەر ئەزموونێكی شیعری، هەر نوێگەریی و دیاردەیەك، بە ئاسانی لە نێو بازنەی باودا شوێنی بۆوە و پێگەیەكی گرت، دەبێ بزانین كە بچوكترین مۆركی دژە باوی تێدا نییە. چونكە دژە باوی، بەرهەمی بیركردنەوەی جیاوازو ڕوانینی جیاوازە، كە دواجار لە دنیابینی شاعیر ڕەنگدەداتەوە. خالید عەبدل لە بارەی ئەم شاعیرەوە دەنووسێت:_((هەرچەندە دژە باو گەلێك پێش ئەم هەبوون وڕێیان بۆ خۆش كردبوو)). ئەگەر بەم ڕوانینە بێت، ئەوا دەبێ بڵێین كە ئەزموونی ڕەنجدەر درێژكراوەی ئەزموونی سێ شاعیرەكەی ترە، یاخود دژە باویەكەی ئەم درێژە پێ دەری دژە باوی شاعیرانی ترە. هەڵبەتە، كە بەشێك لەو شاعیرانە كە شیعرییان نووسیوە، ڕەنجدەر هێشتا لە دایك نەبووە، لە ناوەڕاستی هەفتاكانیشدا، كە ئەزموونی ئەو سێ شاعیرە، شوناسێكی ناسراو وەردەگرن، ڕەنجدەر تەمەنی نزیكەی دە ساڵێكە. ئیدی نازانم چ پەیوەندییەكی شیعری، زەمەنی، مێژوویی، لە نێوان سەباح ڕەنجدەر و ئەم سێ شاعیرە هەیە؟ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە ئەزموونی ئەم شاعیرە، لە هیچ ڕووێكەوە ناچێتەوە سەر ئەزموونی سێ شاعیرەكەی تر. بە تایبەتیش لە ڕووی زمانەوە. زمانی شیعری ڕەنجدەر، زمانێكی سڕك و ئاڵۆزە و لە فۆڕم و دەربڕیندا بە ئاسانی ناخوێنرێتەوە. لە كاتێكدا زمانی سێ شاعیرەكەی تر، زمانێكی ئاساییە و دەشێ لە ڕێگەیەوە بە ئاسانی بە مانا بگەین. لە ئەزموونی ڕەنجدەردا، مانا ونە، ئەو ون بوونە، بەشێكە لە هەوڵدانی بۆ گرێدانەوەی خوێنەر بە دەق و ڕامان و قووڵبوونەوە. كە بێگومان ئەویش پێویستی بە پاشخانێكی گەورەی ڕۆشنبیری هەیە. لێرەوەش سەباح ڕەنجدەر، دەبێتە شاعیرێكی بژاردە. بژاردە بەو مانایەی، كەمن ئەو خوێنەرانەی لە شیعری ئەو بگەن. واتا زمان لە شیعری ئەو شاعیرەدا، دەروازەیەكە بۆ گەیشتن بە مانایەكی قووڵ.لە شیعری ئەم شاعیرەدا، مەعریفەیەكی گەورە لە بواری ئایینی، ئەفسانەیی، مێژوویی هەیە. هەر خوێنەرێك شیعرەكانی ئەم شاعیرە بخوێنێتەوە، دەزانێت كە ڕەنجدەر، یەكێكە لەو شاعیرانەی، كە پاشخانێكی گەورەی ڕۆشنبیریی هەیە. كەم شیعری ئەو هەیە، لە پەراوێزییەوە ئەفسانە و ئایین ودالە شیعرییەكان نەبینین. ئەزموونی ڕەنجدەر، ئەزموونی چێژ نییە، وەك ئەوەی لای ئێمەی خوێنەری كورد، دەروازەیەكە بۆ چوونە نێو دنیای شیعر.

© 2017 Hawler