تشرینی دووەم 26, 2020

رێبازی رەخنەیی ماركس

(1-3)

 

وه‌ك هه‌موومان ده‌زانین په‌ره‌سه‌ندنی فیكری ماركس، ته‌نانه‌ت له‌ زۆربه‌ی قۆناغه‌كان و له‌ ده‌ربڕینه‌ هه‌ره‌ میتۆدییه‌كانیشدا، به‌ تووندی گرێدراو بووه‌ به‌ گوزاره‌ی "رەخنە‌"ه‌وه‌‌، بۆیه‌ هه‌رگیز ناكرێت لێی جیا ببێته‌وه‌. بێگومان ئه‌مه‌یش به‌ناچاری واتای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌م گوزاره‌یه‌ لای ماركس، له‌ كایه‌ هه‌مه‌جۆره‌كانی پراكتیزه‌بوونیدا (ئه‌گه‌رچی كایه‌ی ئابووری سیاسی له‌ پێش كایه‌كانی تره‌وه‌یه‌)، یان له‌ جۆراو جۆریی قۆناغه‌كانی فیكریدا، ناوه‌ڕۆكێكی جێگیر و وه‌ستاو یان مه‌دلولێكی ماناپارێزی هه‌یه‌. لێره‌دا نامه‌وێت مه‌سه‌له‌ی رێبازی رەخنە‌یی ماركس به‌ ته‌نیا له‌ خۆیه‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌بستراكت، یان په‌یوه‌ندی ئه‌م رێبازه‌ رەخنە‌ییه‌ به‌ فۆڕم و فۆڕمه‌ دوابه‌دوا یه‌كه‌كانیه‌وه‌، دیاریی بكه‌م. هه‌ڵبه‌ت ده‌شێت ئه‌م كاره‌ بكرێت، به‌ڵام پێناچێت سوودێكی ئه‌وتۆی هه‌بێت، یان رەنگە‌ ئه‌گه‌ر بێتوو ئه‌م كاره‌ به‌جۆرێك ته‌رجه‌مه‌ بكرێت كه‌ تێێدا فۆڕم (یان فۆڕمه‌كانی) رەخنە‌كه‌ له‌ جووڵه‌ی كرۆكی فیكری ماركس جیا بكاته‌وه‌، ئه‌وا مه‌ترسی ئه‌وه‌ی لێ بكرێت ببێته‌ هۆی سه‌رلێتێكدان و شێواندن. ئه‌وه‌ی له‌ رێبازی ماركسدا بۆمان گرنگه‌ په‌یوه‌ندیی ئه‌م رەخنە‌یه‌یە به‌م ناوه‌ڕۆكه‌وه‌. چونكه‌ هه‌ر به‌ زوویی پێمانده‌ڵێن رەگەزی رەخنە‌یی له‌ فیكری ماركسدا سه‌رله‌به‌ری دیاریكراوه‌ و سنووره‌كانی دیاره‌ (و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان و وشه‌ی "رەخنە‌"ش له‌ خۆیدا، گوزارشته‌ له‌ كاتیگۆرییه‌كی باڵا). مه‌به‌سته‌كه‌یش له‌ واقیعدا فیكرێكی رەخنە‌ییه‌ كه‌ له‌ هه‌موو به‌شه‌كانیدا "رەخنە‌ی هه‌بوو"ی (مرۆیی، كۆمه‌ڵایه‌تی، مێژوویی) به‌ پێویست زانیووه‌ و گریمانه‌ی كردووه‌ و له‌ هه‌ناوی خۆیشیدا هه‌ڵیگرتووه‌‌، یان لایه‌نیكه‌م شتێكی هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌یه‌. ئه‌م جۆره‌ رەخنە‌یه‌ شتێكی نوێ نییه‌؛ ماركسیش داهێنه‌ری نه‌بووه‌، به‌ر له‌ویش، له‌لایه‌ك له‌ چه‌پی هیگڵی و كانت، له‌لایه‌كی تریش له‌ هه‌موو تیۆر و پراكتیكه‌كانی "كۆمۆنیزم" و "سۆسیالیزم"ـه‌كانی به‌ر له‌ ماركسدا، كه‌ رەخنە‌ی "هه‌بوو" ]یان دۆخی باو[یان ده‌كرد- هه‌بووه، ‌رێکه‌وتیش نییه‌ كه‌ ماركس به‌ رەخنە‌ی-یۆتۆپی ناوی بردوون. وه‌ك ده‌شزانین له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م ویسته‌ رەخنە‌ییه‌ بووه‌ كه‌ رێیازی رەخنە‌یی ماركس (و ئەنگڵس) له "مانیفێستی كۆمۆنیزدا"ـدا موماره‌سه‌ كراوه‌.

وه‌سفكردنی ئه‌م "سۆسیالیزم" و "كۆمۆنیزم"ـانه‌ به‌ وشه‌ی "یۆتۆپیزم" (ئه‌گه‌رچی ئه‌م پۆلێنه‌یش هه‌ر داهێنراوی ماركس و ئەنگڵس نه‌بووه‌) رەخنە‌ی رەخنە‌یه‌، ئه‌مه‌ش رەخنە‌یه‌كه‌ كه‌ گه‌لێك ناوه‌ڕۆكی ئوبێكتی رەخنە‌كه‌ی قبوڵ بووه‌. لای ماركس و ئەنگڵس، رەخنە‌گرتن له‌ هه‌بوو به‌ ئامانجی ئه‌وه‌ نییه‌ به‌ نموونه‌یه‌كی باڵا دژایه‌تی هه‌بوو بكرێت، به‌ڵكو دیاریكردنی تواناكانی گۆڕانه‌ رێک له‌م هه‌بووه‌ خۆیدا و دیاریكردنی رێگا كرده‌ییه‌كه‌ی به‌ ئه‌كچوالبوونی ئه‌م پۆتێنشیه‌لانه‌یه‌. هه‌ر وه‌ك ده‌زانین، لای ئه‌م دوو بیرمه‌نده‌ ئه‌مه‌ تاقانه‌یی پۆلیتاریای مۆدێرنی پیشه‌سازییه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ڵگری سوبێكتی شۆڕشگێڕییه‌ دژ به‌ سیسته‌می بۆرژوازیی سه‌رمایه‌داریی. ئه‌م سوبێكته‌ پێشتر وه‌ك به‌رهه‌م و به‌ره‌نجامی مێژوو یان هه‌لومه‌رجێكی مێژوویی له‌وێدا هه‌یه‌؛ هه‌روه‌ها بزووتنه‌وه‌ و تێكۆشانیشی هه‌ر هه‌بووه‌. كه‌واته‌ مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ روونكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ كرده‌ییانه‌وه‌ كه‌ ئه‌م چینه‌ له‌نێویدا گه‌شه‌ده‌كات، ئینجا له‌ كاتی پێویستدا ماركس و ئەنگڵس ئاراسته‌ی ده‌كه‌ن و پێشڕه‌ویی ده‌كه‌ن (مانیفێستی كۆمۆنیزم ده‌یه‌ویست مانیفێستی "حزب" بێت). وه‌ك كه‌مێك له‌مه‌وبه‌ر وتم پرۆسه‌ سیاسییه‌-فیكرییه‌كه‌ لای دامه‌زرێنه‌ره‌كانی ماركسیزم له‌نێوان ساڵانی 1844-1848 روویدا.

به‌ڵام پێده‌چێت نه‌توانین ئه‌و پرۆسێسه‌ی پێشووی ئه‌م دووانه‌ به‌ پرۆسێسێكی لاوه‌كی دابنێین. به‌تایبه‌ت له‌به‌رئه‌وه‌ی لای ماركس ئه‌زموونێك شێوه‌ی گرتبوو كه‌ تێێدا نه‌ك ته‌نیا شوێنه‌وارێكی پته‌وی ئه‌و شته‌ی نه‌هێشته‌وه‌ كه‌ ده‌كرێت پێی بڵێین بونیادی زه‌ینی پێگه‌یشتنه‌ فیكرییه‌كه‌ی (ئه‌مه‌یش مه‌دلولێكی گه‌وره‌ی هه‌یه‌)، به‌ڵكو له‌ هه‌ندێ ناوه‌ڕۆكیشدا كه‌ ئوبێكتی ئه‌م ئه‌زموونه‌یش بووه‌ هه‌ر وابوو. مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌زموونێكی گشتیی كه‌سییه‌وه‌، كه‌ تێیدا پاڵنه‌ره‌ فه‌لسه‌فییه‌كان و رەگەزه‌كانی رێبازێكی تایبه‌تی رەخنە‌یی و تێڕامانی سیاسی، به‌نێو یه‌كتردا ده‌چن و له‌ یه‌كتر جیاده‌بنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌ جه‌وهه‌ره‌كه‌یدا دوو رواڵەتی سه‌ره‌كی هه‌ڵگرتووه‌: یه‌كه‌میان: تیۆری-فه‌لسه‌فی، دووه‌میان: تیۆری-سیاسی. هه‌ردووكیان رەگەزه‌ رەخنە‌ییه‌كه‌یان تێدایه‌ و "قه‌یرانه‌كان"ـی تیۆرییه‌ خێرا و یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كان دیاریده‌كه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ شیكاریی گه‌شه‌كردووی حه‌قیقه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌و بڕیاره‌ كه‌سییانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌م بابه‌ته‌دا هه‌یه‌ (واته‌ هه‌ڵبژاردنی شێوازی ژیان).

با باس له‌ روخساری یه‌كه‌میان بكه‌ین. هه‌ڵبه‌ت لای كانت و هیگڵ و قوتابخانه‌ هیگڵییه‌كان سه‌نگه مێژوویی-كولتوورییه‌كانی به‌كارهێنانی وشه‌ی "رەخنە‌" فه‌رامۆش كرابوون. ئه‌م به‌كارهێنانه‌ گه‌یشتبووه‌ رادە‌ی زمانزبریی لای "چه‌پ"ـی هیگڵی ]هیگڵییه‌ گه‌نجه‌كان[، به‌تایبه‌تیش لای پرۆنۆ پاوه‌ر. له‌ راستیدا ئه‌م دۆخه‌ قه‌یرانێكی سیاسی تێدا بوو كه‌ ماركس ده‌یزانی چۆن ده‌ركی پێده‌كات: قه‌یرانه‌كه‌ واتای ئه‌و مه‌ودایه‌ بوو كه‌ ئه‌م گروپ و ده‌سته‌ رۆشنبیره‌ خستبوویانە نێوان خۆیان و جه‌ماوه‌ره‌وه‌، ئه‌م گروپه‌ رۆشنبیره‌ش كه‌ له‌ ساته‌وه‌ختێكدا له‌ ئه‌ڵمانیاندا پێشڕه‌و بوون (و له‌ ته‌واوی شوێنه‌كانی تری ئه‌وروپادا نموونه‌یان نه‌بوو)، نه‌ك هه‌ر مه‌ودایان له‌ جه‌ماوه‌ر وه‌رگرت، بگره‌ ته‌نانه‌ت هه‌ڵوێستی دژه‌ جه‌ماوه‌رانه‌شیان هه‌بوو (بۆ نموونه‌ لای پرۆنۆ پاوه‌ر)، ئه‌وه‌یش رێک له‌و كاته‌دا بوو كه‌ ئیفیلجی و شكستی بزووتنه‌وه‌ سه‌ره‌كییه‌ دیموكراتییه‌كه‌یان ببووه‌ شتێكی روون و ئاشكرا. واته‌ ئێمه‌ له‌م باسه‌دا له‌ ئه‌ڵمانیای 1842-1843داین. كاتێك ماركس له‌ هاوڕێ كۆنه‌كانی جیابوویه‌وه‌ و ده‌ستیكرد به‌ پاكسازی و حیساب له‌گه‌ڵ "ئاگاییه‌ فه‌لسه‌فییه‌كه‌ی پێشتری خۆی"ـدا (ئه‌م پرۆسه‌یه‌یش ساڵی 1845 ته‌واو ده‌بێت)، ئه‌و وێنه‌ كاریكاتۆرییه‌ی كه‌ له‌ خێزانی پیرۆزدا ده‌رباره‌ی ستایلی پرۆنۆ باوه‌ر –رەخنە‌ی رەخنە‌ی رەخنە‌- كێشای، به‌شێكی تێکهه‌ڵكێش بوو به‌ رێبازی رەخنە‌یی تایبه‌تی ماركس، ئه‌مه‌یش ئه‌و رێبازه‌ بوو كه‌ به‌ كاریگه‌ری فه‌لسه‌فییانه‌ (نه‌ك سیاسییانه‌)ی فیۆرباخ نه‌شونومای كرد. مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ رەخنە‌گرتنی فه‌لسه‌فه‌ی تیۆرییه‌وه‌، كه‌ ئه‌م رەخنە‌یه‌ له‌ رووی ته‌كنكییه‌وه‌، پشتده‌به‌ستێت به‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ و قڵپكردنه‌وه‌یه‌كی به‌ناوبانگ، یان دروستتر بڵێین به‌ رێکكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان بابه‌ت-هه‌ڵگیراو وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌نێو ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت. به‌ڵام وا پێده‌چێت ماركس ئه‌م كاریگه‌رییه‌ی به‌شێوه‌ی رەخنە‌یی وه‌رگرتبێت.

 

و:هاوار محە‌ممە‌د - هه‌ولێر

 

© 2017 Hawler