نیسان 07, 2020

زۆرترین بینراو فه‌رهه‌نگ

Error: No articles to display

دەقی ئەدەبی، ڕۆڵێكی كاریگەری لە پێشكەوتن و گواستنەوەی شارستانییەتی مرۆڤدا گێڕاوە

دكتۆر ڕێبوار محەمەد

 

دكتۆر ڕێبوار محەمەد لە ساڵی (2010) لە بەشی زمانی كوردی، كۆلێژی پەروەردە ماستەری لە ڕەخنەی ئەدەبی وەرگرتووە بە ناونیشانی (داهێنانی شیعری نالی لە ڕوانگەی ڕەخنەی دەروونشیكارییەوە، كە لە ڕووی سایكۆلۆژییەوە چەمك و پرۆسەی داهێنان شیكراوەتەوە، داهێنەرییەتی نالیش لە ڕووی دەروونشیكاری بە تایبەتی تیۆری فرۆید و یۆنگ و ئەدلەرەوە خراوەتەڕوو. شیكردنەوەی دەروونی بۆ بەشێك لە شیعرەكانی كراوە.

لە ساڵی (2019) دكتۆراكەی لە هەمان بەش تەواوكرد، كە لەسەر تیۆری ئەدەبییە و بەیەكەم تێزی دكتۆرای كوردی دادەنرێت لەم بوارەوە. لە ئیستادا سێ كتێبی چاپكردوون، كە یەكەمیان نامەی ماستەرەكەیەتی بە ناوی (سایكۆلۆژیای شیعری نالی). دووەمییان بە ناوی (شێوازناسی لە ئەدەبدا)، كە ئێستا لە وانەی شێوازناسی لە قۆناغی سێیەم لەبەشی زمانی كوردی وەك كتێبێكی پرۆگرامی خوێندن دەخوێندرێت. تازەترین كتێبیشی تێزی دكتۆراكەیەتی، كە بەناوی (تیۆری ئەدەبی) چاپكراوە و بە یەكەمین سەرچاوەی كوردی لە بواری تیۆری ئەدەبی و دەقی شیعری دادەنرێت لەم ڕوانگەیەوە، كە لە (558) لاپەڕە پێكهاتووە. زیاتر لە شەش لێكۆڵینەوەی ئەكادیمی لە گۆڤارە ئەكادیمییە ناوەخۆیی و نێو دەوڵەتییەكان بڵاوكردووتەوە، ئێستاش مامۆستایە لە زانكۆی سەڵاحەدین لە كۆلێژی پەروەردە لە بەشی زمانی كوردی، بۆ ئەم مەبەستە دیدارێكی ڕۆژنامەوانیمان لەگەڵێدا ئەنجامدا.

*بەدیدی ئێوە چەمك و پێناسەی ئەدەب چییە ؟
- سەبارەت بە چییەتی ئەدەب لە ڕاستیدا ئەوە پرسیارێكی زۆر گشتییە، بۆیە دەبێت هەر لەو بازنە گشتییە وەڵامی ئەو پرسیارە بدرێتەوە.
دەقی ئەدەبی، بە هەموو جۆرەكانییەوە وەكو ئاوێنەیەك بۆ گوزارشتكردن و خستنەڕووی بیر و تێڕوانینی ئادەمیزاد لەگەڵ بوونی مرۆڤدا هاتووە، ڕۆڵیكی كاریگەریان لە پێشكەوتن و گواستنەوەی شارستانییەتی مرۆڤدا گێڕاوە. ئەم پێشكەوتن و تەكنۆلۆژیایەی لەم سەردەمەدا دەیبینین یان هەموو ئەو ژانرە ئەدەبییە جۆربەجۆرانەی ئەمرۆ هەن، لە بوونی ئەدەبێكی سادەو ساكارەوە یا دەقێكی ئەفسانەیی و ئەدەبێكی زارەكی سەرچاوەیان گرتووە، ئەو ئەدەبە سادە و ساكارەش بۆ سەردەمی خۆی بە داهێنانێكی گەورە دەژمێردرا، ئەم بەرهەمە ئەدەبییانەی، كە ئەمرۆ بازنەی ساكاری بە دەوریدا دەكێشرێت لە ڕووی بنیاتەوە، بۆ سەردەمی خۆی بەرهەمی مەزن بوونە، بە هەمان شێوە ڕەنگە ئەو دەقانەی كە ئەمڕۆ هەن یان ئەم ژانرانەی، كە ئێستا هەن گۆڕانیان بەسەر دابێت و ئەدەب و داهێنانی تر جێگایان بگرنەوە، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت، كە دەقی ئەدەبی لەگەڵ بوونی مرۆڤدا سەری هەڵداوەو لە وێستگەیەك نەوەستاوە، لە بارێكی جێگیردا نەماوەتەوە، لەگەڵ هاتنی مرۆڤدا هاتووەو لەگەڵ ڕۆیشتنی مرۆڤیشدا دەڕوات.
واتە ئەدەب بریتییە لە بەرجەستە بوونی مەبەست و ئەزموونی مرۆڤ لە چوارچێوە و تەكنیكێك و فۆڕمێكی هونەری و ئیستاتیكیدا، كە لە بنیاتەكەیدا شێوازی جۆراوجۆر و دەلالەت و ڕامان و بیر و پەیامێكی هزری یان دەروونی خۆی شاردووتەوە.
مرۆڤ لە كۆمەڵێك ڕەهەندی جیاجیا پێك دێت، پرۆسەی دەربڕین و خۆنواندن بەشێكە لەم ڕەهەند و تایبەتمەندیانەی، كە مرۆڤ بوونیان پێكهێناوە. ئەدەبیش لێكەوتەی دەربڕین و خۆنواندنی مرۆڤە، واتە ئەگەر ئەدەب وەك بەرهەم و داهێنانێك سەیر بكەین، ئەوا هەم بكەر و هەم بەرهەمهێنەری ئەم بەرهەمە خۆی لە مرۆڤدا دەبینێتەوە، هەر بۆیە پرۆسەی بەرهەمهێنانی ئەدەب بە واتا گشتییەكەی لە مێژووی خۆ نواندنە جیاجیاكانی مرۆڤەوە دەست پێ دەكات، لێرەدا كە دەڵێین ئەدەب بە واتە گشتییەكەی مەبەستمان لە هەموو ئەو چالاكی و دەربڕین و بەرهەمە هونەرییانەیە، كە لە سەرەتادا مرۆڤ بە ئەنجامدانی هەستاوە، وەك دربڕینی جوڵە و وردبینی و دنیا بینینی خۆی و پیویستییە دەروونی و عەقڵی و كۆمەڵایەتییەكانی لە بەرگێكی هونەری جوان چێژبەخشدا.

* دەكرێت باسی كتێبی (شێوازناسی لە ئەدەبدا)مان بۆ بكەیت؟
- ئەم كتێبە لێكۆڵینەوە و خوێندنەوەیەكی نوێیە بۆ بواری شێوازناسی لە ئەدەبدا، كە (250) لاپەڕە لەخۆی دەگرێت و لە چوار بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم تایبەتە بە چەند زانیارییەكی تیۆری لەسەر زانستی شێواز. بەشی دووەم باس لە هێڵی شێوازی گشتی شیعری كوردی دەكات، بەشی سێیەم هێلی شێوازی گشتی لە دوو نموونەی چیرۆكدا دەخاتەڕوو. بەشی چوارەم ئاماژە بە هێڵی شێوازی تاكە كەسی دەكات لە ڕۆمانەكانی بەختیار عەلیدا.
بەشێوەیەكی گشتی ناوەرۆكی ئەم كتێبە لە سێ‌ ڕەهەند پێك دێت. ڕەهەندی یەكەم ناساندنی شێوازناسی تێدایە لە ڕووی تیۆرییەوە. ڕەهەندی دووەم ڕەخنەی ڕەخنەی لەخۆ گرتووە، بەوەی خوێندنەوەی بۆ سروشتی شێوازناسی و ئەو لێكۆڵینەوانە كردووە، كەلەم بارەیەوە پێشكەش كراون. ڕەهەندی سێیەم پراكتیكییانە ویستوویەتی لێكۆڵینەوەی شێوازناسی لەسەر شیعر و چیرۆك و ڕۆمان پێشكەش بكات. بەو مەبەستەی چۆنییەتی و میكانیزمی لێكوڵینەوەی شێوازناسی بخاتەڕوو.
ئەم كتێبە بۆچوونی نوێ‌ و خوێندنەوەیەكی تایبەت و جیاوازی لەسەر شێوازناسی لەخۆ گرتووە.

*بەدیدی ئێوە شێوازناسی چییە؟
- بەر لە شێوازناسی پێویستە ئاماژە بە شێواز بكرێت، چونكە لەو ڕوونكردنەوەی چەمكی شێواز باشتر لە چەمكی شێوازناسی دەگەین، سەبارەت بە شێواز و مەبەستی ئێمە لێرەدا، خۆی لە شێوازی مرۆڤدا دەبینێتەوە، كاتێك شێوازی ژیانی خۆی لە ناو بەرهەمی ئەدەبی دەتوێنێتەوە، واتە بە وردی مەبەستی ئێمە شێوازی بەرهەمی ئەدەبییە، كە لە شێوازە جیاجیاكانی مرۆڤ یاخود بڵێن نووسەر و شاعیرەوە سەرچاوەی گرتووە. بوونی شێوازیش لێكەوتە و پێویستی تری بەدوای خۆیدا هێنا، كە بریتییە لە بوارێكی لێكۆڵینەوەی پەیوەست بەم لایەنە، كە خۆی لە شێوازناسیدا دەبینێتەوە.
شێوازناسی زانستێكی سەربەخۆیە و  پەیوەست بە شێوازی بەرهەمی ئەدەبییەو كۆمەڵێك بنەما و چەمك و خاسییەتی هونەری و زانستی تایبەت بەخۆی هەیە، میكانیزمی كاركردنی خۆی بۆ دەق دەخاتەڕوو.

ئێوە وەكو كەسێكی پسپۆڕ لەبواری شێواز ناسی، لێكۆڵینەوەكانی شێوازناسی لە چ ئاستێكدان لە ئەدەبیاتی كوردیدا
- سەبارەت بە شێوازناسی لە ئەدەبیاتی كوردیدا، بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین كۆمەڵێك لێكۆلینەوەی ئەكادیمی و زانستی لەم بوارە پێشكەش كراون، لەبواری شێوازناسی شیعر و شێوازناسی چیرۆك و ڕۆمان، بەڵام ئەم لێكۆڵینەوانە لەسەر ئاستی هێڵی قووڵی و تایبەتی نووسەر و شاعیرەكانەوە نەكراون، بەڵكو هێڵی گشتی شێوازی شیعر و چیرۆك و ڕۆمانی نووسەرو شاعیرێكییان خستووەتەڕوو.
زۆربەی لێكۆڵینەوەكانی بواری شێوازناسی لە سەر ئاستی هێڵی شێوازی گشتی شیكردنەوەكانیان پێشكەش كرووە، تەنیا وەك نموونە بەرهەمی نووسەر و شاعیرێك خراوەتەڕوو، كە زیاتر لە دۆخی ئاماژە پێداندایە، وا پێ دەچێت لە پێناو شیكردنەوە و وەسفە هونەرەكە نموونەكە خرابێتەڕوو، دواتریش بەناوی شێوازی شاعیرێك یان نووسەرێك پێشكەش كراوە، بەڵام ئەمە ئاڵۆزی و تێكەڵییەك لە نێوان شێوازی تایبەتی نووسەر و شێوازی گشتی نوسەر و شێوازی گشتی خودی ژانرەكە دروست دەكات، چونكە ئەم شیكردنەوانە لە هێڵی شێوازی گشتی ئەنجامدراون و بەم شیكردنەوەیە ناتوانین وەسفی شێوازی تایبەتی نووسەرەكە بدەین بە دەستەوە، چونكە شێوازی شاعیر و نووسەر لە هێلی شێوازی گشتیدا نادۆزرێنەوە.

© 2017 Hawler