ئاب 15, 2020

ئالان بادیۆ

له‌م گفتوگۆ هه‌ژێنه‌ره‌دا، ئالان بادیۆ باسی هه‌ندێ پرسی شۆڕشگێره‌كان له‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ سیاسییه‌كان ده‌كات. بۆ نموونه‌ چه‌پ چۆن ئه‌توانی وه‌ڵامی ئیسلافۆبیا (islamphopia) و راسیزم بداته‌وه‌.

ئه‌م گفتوگۆیه‌ له‌ دیسه‌مبه‌ری 2014 پێش رووداوه‌كه‌ی چارلی هیبدۆ و سوپه‌رماركێته‌كه‌ی جوله‌كه‌ ئه‌نجامدراوه‌، بادیۆ له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و رووداوانه‌ بابه‌تێكی له‌ رۆژنامه‌ی لۆمۆندی فه‌ره‌نسیی به‌ ناونیشانی (سوور و سێ ڕه‌نگ) بڵاوكرده‌وه‌ و، تیایدا دووڕوویی ناسیۆنالیزمی فه‌ره‌نسیی به‌وردی خستۆته‌ ڕوو. ئه‌و پێیوایه‌ سوڕی زه‌بروزه‌نگ له‌نێوان ئیمپریالیزم و ته‌وژمی په‌ڕگیری ئیسلامیزم ته‌نیا ئه‌توانێ ببێته‌ هۆی یونیڤێرسالیزمی راسته‌قینه‌ی سیاسه‌تی تازه‌ی كۆمۆنیست.
* * *
پرسیار: ڕێگه‌بده‌ له‌ سیاسه‌ته‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ین. دواجار شاهێدی پرۆتێستێكی به‌رفراوان بووین كه‌ پاڵنه‌ره‌كه‌شیان كوشتنی ئه‌فریكی-ئه‌مریكییه‌كانه‌ له‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌لایه‌ن پۆلیس و به‌خشینی پۆلیس له‌ سزای ئه‌و تاوانه‌‌. هه‌ر له‌ زوه‌وه‌، به‌روون و ڕه‌وانی نه‌یاری ڕاسیزم و زه‌بروزه‌نگی پۆلیسی له‌ فه‌ره‌نسا بوویته‌؟ ئاخۆ ڕه‌وشه‌كه‌ له‌نێوان ئه‌م دوو وڵاته‌ به‌ته‌ریبی به‌رێوه‌ ده‌چن؟
ئالان بادیۆ: به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌ نێوان ئه‌م دوو وڵاته‌، چه‌ندان لێكچوونی زۆر هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ فه‌ره‌نساش ئه‌ركی پۆلیس ڕه‌هه‌ندێكی ڕاسیستیانه‌ی هه‌یه‌. له‌ په‌راوێزی ده‌ره‌وه‌ی شاره‌ گه‌وره‌كان، كرێكارانێكی زۆر له‌گه‌ڵ خێزانه‌كانیان ده‌ژێن كه‌ له‌ ئه‌فریكاوه‌ هاتوون، ئه‌وانیش ڕه‌شپێست و عه‌ره‌به‌كانن كه‌ له‌ ڕووی ئاماره‌ فه‌رمییه‌كانه‌وه‌ ئه‌وه‌ سه‌لمێنراوه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌شپێست یان عه‌ره‌ب بیت، زۆرجار ئه‌گه‌ری ده‌ستگیركردنت به‌هۆی تۆمه‌تێكی دیاریكراوه‌ شه‌ش بۆ حه‌وت جار زیاتره‌ له‌ به‌راورد به‌ ده‌ستگیركردنی سپیپێستێك به‌هه‌مان تۆمه‌ت. له‌ بواره‌یلی زۆریش پۆلیس له‌ په‌راوێز و قه‌راغی شاره‌كان كه‌سانێكی كوشتووه‌. هه‌روه‌ها به‌ر ئه‌م ڕاستییه‌ ده‌كه‌وین كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ هیچ یه‌ك له‌م بوارانه‌ له‌ ئاسته‌ فه‌رمییه‌ دادوه‌رییه‌كاندا، په‌رچه‌كردارێك به‌رامبه‌ر ئه‌م ئه‌ركه‌ی پۆلیس دروست نه‌بووه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ بێگومان وه‌ك ئه‌و شته‌ وایه‌ كه‌ لێره‌ ڕووده‌دات. بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان گرفته‌كه‌ بۆ سه‌رده‌مانێكی پێشتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بۆ سه‌رده‌می كۆیلایه‌تی و، گرفتێكی بنه‌ڕه‌تی و به‌شێك له‌ مێژووی ئه‌م وڵاته‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاكانییه‌وه‌.
چه‌ند تێبینیه‌ك: سه‌رۆك كۆماری وڵاته‌كه‌تان (مه‌به‌ستی ئه‌مریكایه‌.و) ڕه‌شپێسته‌. هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌ نێوان ئۆباما و كوشتنه‌كانی ئه‌مدواییه‌ی پۆلیس بوونی نییه‌. منیش شتێكی له‌م چه‌شنه‌ ناڵێم. وا به‌رچاوده‌كه‌وێ كه‌ ڕه‌نگه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕه‌مزی (له‌نێوان ئه‌م دوانه‌دا) هه‌بێت، به‌ڵام پارادۆكس و لێكدژیش هه‌یه‌. له‌ لایه‌ك، ئه‌كرێ ئه‌م ڕاستییه‌ی كوشتنه‌كانی ئه‌مدواییه‌ی پۆلیس، له‌ژێر سه‌رۆكایه‌تی كۆماری ڕه‌شپێستێك ڕوو ده‌دات به‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕاسیزمێكی ڕاسته‌قینه‌ دژی خه‌ڵكانی ڕه‌شپێست بخوێنرێته‌وه‌، له‌لایه‌كی تریش، شتێكی له‌م چه‌شنه‌ ڕاست نییه‌، هه‌ڵبژاردنی ئۆباما ڕاستییه‌كی جیاواز ده‌خاته‌ ڕوو. له‌ ئه‌نجامدا، به‌ بۆچوونی من، پێویستییه‌كی زۆر و تۆكمه‌مان به‌ خۆپیشاندان و ناڕه‌زایه‌تیی گه‌وره‌ هه‌یه‌ بۆ بزاوت و كوده‌تا دژی ئه‌م زه‌بروزه‌نگه‌. وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م زه‌بروزه‌نگه‌ له‌ فه‌ره‌نسا زۆر لاواز بووه‌. هیواخوازم له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان په‌رچه‌كرداره‌كان به‌هێزتر بێت. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ هیوای بۆ ده‌خوازم.
پرسیار: ڕه‌هه‌ندێكی تر له‌ ڕاسیزمی هاوچه‌رخ له‌ هه‌ردوو وڵاته‌كه‌دا،ئیسلامفۆبیایه‌. ئه‌م پرسه‌ له‌ فه‌ره‌نسا هه‌م فۆرمێكی یاسایی هه‌یه‌ و، هه‌م فۆرمێكی سیاسی. بۆ نموونه‌، یاسای قه‌ده‌غه‌كردنی حیجاب كه‌ له‌ ساڵی 2010 تێپه‌ڕێنرا، و دواجار، له‌ مانگی ئایاری ڕابردوو، ده‌نگێكی به‌رچاوی ڕاستی توندڕه‌وی به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی پارله‌مانی ئه‌وروپا به‌ده‌ستهێنا. ڕوانگه‌ی ئێوه‌ له‌م بواره‌دا چییه‌؟ ئێوه‌ به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی به‌ مه‌ترسییه‌كی جددی داده‌نێن؟
ئالان بادیۆ:ته‌ماشاكه‌، هه‌بوونی ڕه‌وتێكی به‌هێزی سه‌ره‌كیی دژی موسڵمانه‌كان له‌ فه‌ره‌نسا، به‌هۆی كۆمه‌ڵێك فاكته‌ره‌یه‌وه‌. یه‌كه‌مین فاكته‌ر كۆڵۆنیاڵیزمه‌. ڕۆژگارێك نه‌ك زۆر دوور، جه‌نگی جه‌زائیرمان هه‌بوو، جه‌نگێكی كۆڵۆنیاڵی دژی خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌. كه‌واته‌ یه‌كه‌مین هۆكاری هه‌بوونی ڕاسیزم دژی عه‌ره‌به‌كان و موسڵمانه‌كان چییه‌تێكی ئایدۆلۆژیكی هه‌یه‌. ئه‌كرێ شوێنپێی ڕاسیزم له‌ كۆڵۆنیاڵزمدا ببینیت، ئه‌م هه‌ستی باڵاتری جیهانی خۆرئاوا و به‌م چه‌شنه‌، باڵایی خه‌ڵكی ڕه‌سه‌ن به‌سه‌ر كۆچبه‌رانه‌وه‌، له‌ فه‌ره‌نسا ڕه‌هه‌ندی باڵایی مه‌سیحییه‌كان به‌سه‌ر موسڵمانه‌كانیشه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌ و، ڕۆشنبیرانی فه‌ره‌نسی، له‌ چه‌شنی ڕۆشنبیره‌ ناسراو و به‌ناوبانگه‌ فه‌ره‌نسییه‌كان، له‌ كه‌مپینی دژی‌ موسڵمانه‌كان به‌شدارییان هه‌یه‌. ئه‌م ڕه‌واته‌ ڕۆشنبیرییه‌ ئه‌كرێ له‌ فیگارۆ (Figaro) ببینیت. ئه‌و یاسایانه‌ی باستكرد به‌ دیدی من ناڕه‌وان، چونكه‌ یاساكان په‌یوه‌ستن به‌ چه‌پاندن، جیاكردنه‌وه‌ و ئاپارتاید. ئه‌م یاسایانه‌ به‌رهه‌می ڕه‌وتێكی ئایدۆلۆژیكیی به‌هێزن كه‌ له‌ پێشینه‌ی كۆڵۆنیاڵیستی و، هه‌روه‌ها به‌هۆی په‌شێوی و شپڕزه‌یی ئایدۆلۆژیكیی ساڵانی ئه‌مدواییه‌ی فه‌ره‌نسایه‌.
به‌ڵام شتێكی تریش له‌ ئارادایه‌: ئه‌ویش نه‌یاری كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. پاش جه‌نگ، كرێكارانێكی زۆر هاتنه‌ نێو كارگه‌كانی فه‌ره‌نساوه‌ كه‌ زۆربه‌یان عه‌ره‌ب و موسڵمان بوون. به‌شێكی سه‌ره‌كیی له‌ كرێكارانی عه‌ره‌ب و ئه‌فریكی ئه‌و خه‌ڵكه‌ هه‌ژارانه‌ن كه‌ له‌ هه‌لومه‌رجێكی زۆر دژوار له‌ قه‌راغی شاره‌كان ده‌ژێن. ئه‌وان جیا بونه‌ته‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆربه‌ی كرێكارانی سپیپێست نه‌یانه‌وێ له‌ گه‌ڕه‌كێكی وه‌ها بژێن. له‌ ئه‌نجامدا به‌ر تێكه‌ڵه‌ی شتێك به‌ چییه‌تیه‌كی ڕاسیستی-ئایدۆلۆژیكی و، شتێك به‌ چییه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌وین: تێكه‌ڵه‌ی نه‌ریتی ئایدۆلۆژیكیی له‌ مانایه‌كی كۆنه‌په‌رستانه‌ و، ئه‌وشته‌ی كه‌ فۆرمی كلاسیكی خه‌باتی چینایه‌تی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێت. ئه‌م تێكه‌ڵه‌یه‌ ڕه‌وشه‌كه‌ بۆ عه‌ره‌ب و موسڵمانه‌كان دژوار ده‌كات. له‌ ئه‌نجامدا، به‌ دیدی من، ڕێكخستنی به‌رگرییه‌كی به‌هێز نه‌ك ته‌نیا دژی ده‌وڵه‌ت، به‌ڵكو دژی ڕه‌وته‌ ئایدۆلۆژیكییه‌كان، له‌ چه‌شنی به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی، كارێكی پێویسته‌.
له‌مه‌ڕ به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی، پێموایه‌ ئه‌وانه‌ پتر ئه‌نجامی كێشه‌كه‌ن نه‌ك هۆكاری كێشه‌كه‌. به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی، ئه‌ندامانی ئه‌م به‌ره‌یه‌ به‌ هه‌ر شێوه‌ك كه‌ ئه‌توانن، چالاكی ئه‌نجام ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌مرۆ، ته‌وژم و هێزه‌كه‌یان ئه‌نجامی ساڵانێك كه‌مپینی فه‌رمییه‌ دژی موسڵمانه‌كان: یاسایه‌ك دژی حیجاب، هه‌لومه‌رجێكی جیاكراوه‌ بۆ زۆربه‌ی خه‌ڵك، و به‌م چه‌شنه،‌ كه‌میپن دژی موسڵمانه‌كان، و له‌وه‌ش زیاتر، ئه‌م وێناكردنه‌ش هه‌یه‌ كه‌ جیهانی خۆرئاوای «ئازاد» باڵاتره‌ به‌سه‌ر «به‌ربه‌ره‌كانه‌وه‌».

پرسیار: ئاخافتنێكی تایبه‌ت له‌ نێوان ڕاسیزم و شۆڤینیزمی ئایینییش له‌ فه‌ره‌نسادا هه‌یه‌، ئاخۆ به‌م چه‌شنه‌ نییه‌؟ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، بۆ ڕه‌وایه‌تی پێدان پشت به‌ نه‌ریتی كۆماری ده‌به‌سترێت.
ئالان بادیۆ: به‌ ڕه‌هایی. ئه‌م پرسه‌، به‌دیاریكراوی په‌یوه‌سته‌ به‌ فه‌ره‌نساوه‌. تێرمی فه‌ره‌نسیی (لایستێ) (laicite)، له‌ نه‌ریتی كۆماریی، نه‌ریتی ڕۆشنگه‌ریی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌، له‌ فۆرمه‌ كلاسیكییه‌كه‌ی له‌ دژی ئایین سوودی له‌م وشه‌یه‌ وه‌رگیراوه‌. ئه‌مرۆ، بۆ بیناكردنی هه‌ڵویستێكی سكۆلاری بێلایه‌ن سوودی لێوه‌رده‌گیردرێ. به‌ڵام بێگومان به‌هیچ شێوه‌یه‌ك بێلایه‌ن نییه‌، چونكه‌ دژی موسڵمانه‌كان به‌كارده‌هێنرێ. هیچ یاسایه‌كی هاوشێوه‌ نییه‌ كه‌ مه‌سیحییه‌كان یان یه‌هودییه‌كان بیكه‌نه‌ ئامانج، به‌ڵام، یاساكان، ڕێسا و بڕیاری به‌رفراوانن كه‌ ئامانجیان به‌دیاركراوی دژی موسڵمانه‌كانه‌، ئه‌وه‌شت له‌ یاد بێ كه‌ ئیسلام له‌ وڵاته‌كه‌ماندا ئایینی هه‌ژاره‌كانه‌. ده‌بێ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م خراپ سوودوه‌رگرتنه‌ شایه‌ن به‌ قبوڵ نه‌كردنه‌، به‌رگری له‌ نه‌ریتی حه‌قیقی كۆماری بكه‌ین. ده‌بێ پێداگری له‌سه‌ر ئه‌م ڕاستییه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ په‌روه‌رده‌ بۆ هه‌موانه‌. بێگومان ئه‌كرێ په‌روه‌رده‌ی ئایینی هه‌بێ، به‌ڵام یه‌كه‌مین بنه‌چه‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌بێ هه‌مووه‌كی بێت. به‌م چه‌شنه‌، ئه‌وه‌ی له‌ نه‌ریتی كۆماری بۆ بێبه‌شكردنی ژنانی گه‌نج له‌ هه‌ر فۆرمێكی په‌روه‌رده‌ سوودی لێ وه‌رده‌گیردرێ، بنجبڕانه‌ شایه‌نی قبوڵكردن نییه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر نه‌ریتی كۆماری له‌ مانا ورده‌كه‌یدا له‌به‌رچاو بگرین، بێبه‌شكردنی [ئه‌م ژنانه‌[ له‌ په‌روه‌رده‌، ڕسوابوونه‌. ئه‌و یاسایه‌ی كه‌ ژن یان كچێك به‌ هۆی پۆشاكه‌كه‌ی كه‌ ده‌یپۆشێت، ڕه‌ش ده‌كاته‌وه‌، به‌گوێره‌ی ئه‌م بنه‌مایه‌ی كه‌ ئه‌م پۆشاكه‌ په‌روه‌ده‌ ئیفلیج ده‌كات یا ده‌ڕوشێنێ، ده‌توانێ نه‌ریتی كۆماری بێت؟ نه‌خێر، ئه‌م یاسایه‌، یاسای ئاپارتاید و چه‌پاندنی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌.

پرسیار: ساڵی ڕابردوو كتێبێكت نووسی به‌ ناونیشانی (فه‌لسه‌فه‌ بۆ خه‌باتگێڕان) كه‌ به‌زمانی ئینگلیزی بڵاوبۆوه‌. له‌به‌رچی چالاكیی سیاسیی ڕادیكاڵ ده‌بێ ئه‌مرۆ بایه‌خ به‌ فه‌لسه‌فه‌ بده‌ن؟
ئالان بادیۆ: ته‌ماشاكه‌، مێژووییه‌كی دوورودرێژی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ڕه‌وشی سه‌ده‌ی نۆزده‌ له‌به‌رچاو بگریت، زۆربه‌ی فه‌یله‌سوفه‌كان، ڕۆشنبیران ناسراو بوون، كه‌ له‌ زۆربه‌ی بواره‌كاندا هه‌ڵوێستێكی دیاریان وه‌رده‌گرت: دژی ئه‌شكه‌نجه‌ و چه‌پاندن، له‌ به‌رگری له‌ زیندانییه‌كان، و زۆر بواری له‌م چه‌شنه‌. كه‌واته‌ ئه‌م وێناكردنه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌ نێوان بۆچوونه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان و كرده‌ی سیاسیی هه‌یه‌، له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ تاوه‌كو هه‌نوكه‌ ڕاستی تیایه‌. له‌ میراتی ماركسیستیدا، په‌یوه‌ندیه‌ك له‌ نێوان فه‌لسه‌فه‌ی دیالێكتیك –كه‌ بۆ هێگڵ و ماركس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌- و ویستی سیاسی بوونی هه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ندێ كات دژوار و مشتومڕئامێز بووبێ. پێموایه‌ ئه‌م پرسه‌ به‌ تایبه‌ت ئه‌مرۆ شایه‌نی بایه‌خپێدانه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌م ساته‌وه‌خته‌دا، بۆچوونی شۆڕشگێری دووچاری لاوازی گشتیی بۆته‌وه‌. له‌ ئه‌نجامدا، كاتێ ئه‌مرۆ ژنان و پیاوان خه‌ریكی كاری سیاسی ده‌بن، به‌دوای لایه‌نگیریی سیاسییه‌وه‌ن.
ئه‌مرۆ لایه‌نگیریی سیاسی چییه‌؟ به‌ شكستی كۆمۆنیزمی كۆن، به‌ په‌ره‌سه‌ندنی نیۆلیبرالیزم، به‌ گه‌شه‌سه‌ندنی چینی سته‌مكار-سه‌رمایه‌دار، ئه‌م پرسیاره‌ بێ وه‌ڵام ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌مرۆ جه‌نگه‌ تازه‌كان، ئیشی ئیمپریالیستیی عێراق و ئه‌فغانستانیش ئاڵۆزن- هیچ ڕوونییه‌ك له‌ «باشه‌وه‌» دژی «شه‌ڕ» بوونی نییه‌. له‌م ڕه‌وشه‌دا، دۆزینه‌وه‌ی چاره‌نووسێكی ڕوون، دۆزینه‌وه‌ی پره‌نسیپه‌ هاوبه‌شه‌كانی كاری سیاسیی، پێویسته‌. به‌م هۆیه‌یه‌ كه‌ زۆربه‌ی كه‌سه‌كان به‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ په‌یوه‌ستن، ئه‌مرۆ به‌دوای لایه‌نگیرییه‌كی گشتییه‌وه‌ن به‌ره‌و ژیانی سیاسی و، جێی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ ئه‌م پرسی لایه‌نگیرییه‌ گشتییه‌ ئاڵۆز و ناشه‌فاف بێت.
پرسی‌ خه‌باتی ڕاسته‌وخۆ كه‌‌ پێویست نییه‌ زۆر ئاڵۆزه‌. له‌ زۆربه‌ی بواره‌كاندا، به‌م چه‌شنه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌، ئه‌وه‌ی ده‌بێ به‌رامبه‌ر زه‌بروزه‌نگی پۆلیسی ڕاسیست ململانێ بكرێ، ڕوون و ڕه‌وانه‌، به‌ڵام بێگومان، له‌ ماوه‌یه‌كی دوورودریژدا، به‌رگری له‌ گرژییه‌كی نه‌رێنی به‌س نییه‌. ده‌بێ چه‌ندان پره‌نسیپ و خواستی ئه‌رێنی و، ویستێكی كاریگه‌رت هه‌بێ. دواجار، له‌ ڕه‌وشی ئاڵۆزی ئێستا، گه‌ڕان به‌ دوای ڕۆشنایی له‌ ڕێگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ ئاساییه‌. بێگومان، بۆ فه‌لسه‌فه‌ دژواره‌ كه‌ وه‌ڵامێكی ڕوونی ئه‌م پرسیاره‌ بداته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ كێشه‌ی خودی فه‌لسه‌فه‌یه‌.

پرسیار: له‌باره‌ی بابه‌تی لایه‌نگیریی سیاسی، باسی بوژانه‌وه‌ی ئایدیای كۆمۆنیزم و سیاسه‌تێكی كۆمۆنیستیی تازه‌ت كردووه‌. به‌سه‌ره‌نجدان له‌ پێكدژییه‌كان، له‌ ڕاستیدا، چه‌ندان تاوانی‌ سامناك به‌م تێرمه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بێت، بۆچی تێرمێكی له‌م چه‌شنه‌ت هه‌ڵبژاردووه‌؟
ئالان بادیۆ: بێگومان له‌ كه‌موكوڕی و نه‌نگییه‌كانی وشه‌ی كۆمۆنیزم ئاگادارم. به‌ڵام له‌ لایه‌ك، كۆمۆنیزم ته‌نیا هه‌وڵی مێژوویی بۆ یه‌كخستنی ئاسۆیه‌كه‌ بۆ داهاتوو، به‌شێوه‌یه‌كی ڕوون و بنجبڕ، دژی سه‌رمایه‌داری بووه‌. دواجار، جیهانی ئه‌مرۆ له‌ژێر سه‌روه‌رێتی سه‌رمایه‌دارییدایه‌، سه‌رمایه‌داری بۆته‌ جیهانی، به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ ده‌زانین، هه‌موو فۆرمه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌ سیاسییه‌كان له‌م جیهانه‌دا، له‌ چه‌شنی ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراته‌كان، له‌ژێر سه‌روه‌ریی سه‌رمایه‌داریدان. من له‌م نه‌نگییانه‌ ئاگادارم، به‌ڵام ته‌واوی ناوه‌ سیاسییه‌كان به‌یه‌ك مانا سازان و ڕێككه‌وتن. دوایینیان كه‌ بێ بایه‌ختر له‌وانیتر نییه‌، دیموكراسییه‌. جۆرج بۆش خۆی به‌ دیموكرات له‌ قه‌ڵه‌م دا. ساركۆزی دیموكرات بوو، هه‌موویان وا ده‌رده‌كه‌ون كه‌ دیموكراتن. كه‌واته‌ دیموكراسی له‌ مانا په‌سه‌ندكراوه‌كه‌ییدا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ڕوونتر له‌ كۆمۆنیزم نییه‌، به‌ڵام بوژانه‌وه‌ی كۆمۆنیزم، واته‌ سه‌ره‌تای بوژانه‌وه‌ی ئۆپۆزیسیۆنێكی سیاسییه‌ دژی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری. كۆمۆنیزم بۆ شتێكی ئاوا ناوێكی ڕاسته‌.
شتێك هه‌یه‌ كه‌ من ئه‌وه‌م به‌ سێ قۆناغه‌كه‌ی مێژووی كۆمۆنیزم له‌ قه‌ڵه‌م داوه‌. قۆناغییه‌كه‌م؛ داهێنانی ئه‌م چه‌مكه‌ و دروستبوونیه‌تی به‌ گه‌شه‌سه‌ندنی ماركسیزم. قۆناغیدووه‌م؛ مێژووی ده‌وڵه‌ته‌ كۆمۆنیستییه‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو –شۆڕشی ڕووسیا و شۆڕشی چینه‌-. پێشنیاری من ئه‌مه‌یه‌ كه‌ بڵێین له‌ سه‌ره‌تای قۆناغیسێیه‌می كۆمۆنیزمداین، كه‌ نه‌ له‌دایكبوونی ئایدیای كۆمۆنیستیدایه‌، نه‌ شكستی هه‌وڵه‌ به‌راییه‌كان بۆ به‌دیهاتنی به‌م ئایدیایه‌. كاتێ ده‌ڵێین كۆمۆنیزم، زۆر كه‌س یه‌كسه‌ر ده‌ڵێن: ئه‌مه‌ یانی ستالینیزم!. دووباره‌ پرسی ناو سازان و ڕێككه‌وتنه‌كان! سه‌رۆك كۆماری فه‌ره‌نسا خۆی به‌ سۆسیالیست له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌دا، به‌ڵام تا ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ ئه‌زانین به‌ره‌هایی هیچ شتێكی ئه‌و سۆسیالیستی نییه‌. گرفت و نه‌نگییه‌كانی وشه‌ی كۆمۆنیزم له‌وه‌ش زیاتره‌، واته‌ شكستی ڕادیكاڵی هه‌وڵه‌كانی ڕابردوو، به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌ شكسته‌كه‌یشدا، شپڕزه‌یی نێوان كۆمۆنیزم و سه‌رمایه‌داری نه‌كرده‌یه‌ و، من وشه‌یه‌كی تر ناناسن كه‌ ئاماژه‌ به‌ شتێكی وه‌ك ئه‌مه‌ بكات. به‌م چه‌شنه‌، ئه‌م ناوه‌ وه‌ك لایه‌نگیرییه‌كی گشتیی پێشنیاز ده‌كه‌م، كه‌ له‌ فۆمه‌ جیاوازه‌كانی كاری سیاسیی پێكدێت، ئه‌و فۆرمانه‌ی كه‌ له‌ ژێر یاسای خاوه‌ندارێتیی تایبه‌تی، ئۆلیگاریشی دارایی و بوارگه‌لی له‌م چه‌شنه‌ نین. ڕیسك ده‌ناسم. ئه‌گه‌ر كه‌سێك ناوێكی باشتر پێشنیاز ده‌كات، كێشه‌ نییه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م ناوه‌ به‌مانای بزوتنه‌وه‌یه‌ك له‌ نه‌یاری ته‌واو به‌ سه‌رمایه‌داریدا بێ، په‌سه‌ندی ده‌كه‌م.

پرسیار: نه‌ریتێكی دابڕاو و نه‌یاری كۆمۆنیستیی سۆسیالیست و شۆڕشگێریش هه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام هه‌م له‌ نه‌یاری به‌ سه‌رمایه‌داریی خۆرئاوایی و هه‌م به‌ ستالینیزم له‌ فۆرمه‌ جیاوازه‌كانیی، هه‌ڵویستگیرییه‌كی بنه‌ڕه‌تی هه‌بووه‌. پێتوایه‌ ئه‌م نه‌ریته‌ دابڕاو و نه‌یاره‌ ده‌توانێ ئه‌مرۆ یارمه‌تی بوژانه‌وه‌ی سیاسه‌تی شۆڕشگێری بدات؟
ئالان بادیۆ: بێگومان. به‌ دیدی من ئه‌گه‌ر بڕیار بێت ئه‌مرۆ بیر له‌ پێناسه‌یه‌كی تازه‌ بۆ كۆمۆنیزم بكه‌ینه‌وه‌. به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی به‌ر هه‌وڵه‌كان له‌ ڕابردوو ده‌كه‌وین كه‌ له‌ ژێر ناوی كۆمۆنیزم دروستبووه‌ -و دواجار، به‌ ته‌واوی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ ده‌زگا كۆمۆنیستییه‌كان په‌یوه‌ست ببوون- و مانایه‌كی تر به‌ كۆمۆنیزم ده‌به‌خشن، مانایه‌ك پتر له‌وه‌ی نه‌ریتی ستالینیستی پێی داوه‌. بۆ نموونه‌، له‌ فه‌ره‌نسا ده‌زگای (سۆسیالیزم یان به‌ربه‌ریه‌ت)ـمان هه‌بوو، هه‌روه‌ها ترۆتسكیزم، و هه‌ندێ تێگه‌یشتنی ماویستی، به‌و چه‌شنه‌ی چه‌ند سیمایه‌كی ئه‌نارشیست له‌ به‌رامبه‌ر نه‌ریتی زاڵی كۆمۆنیستیی سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌رگرییان كردووه‌. هه‌موویان له‌ پانتایی باسه‌كانمان خۆیان گونجاندووه‌.

پرسیار: ئه‌مرۆ، كه‌سانێكی ڕادیكاڵی زۆر، به‌تایبه‌ت گه‌نجان، به‌رامبه‌ر سیاسه‌ت گومانیان هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت به‌رامبه‌ر ‌شێوه‌ی حزبی، و نوێنه‌رایه‌تیی سیاسیی و سه‌ركرده‌یی. وێڕای ئه‌وه‌ش، بۆ زۆر كه‌س ڕوونه‌ كه‌ پێویستمان به‌ ستراتیژێكی گه‌وره‌تر و ته‌باییه‌كی تاكتكیی له‌ ناو بزوتنه‌وه‌دا هه‌یه‌. چۆن ئه‌كرێ به‌سه‌ر ئه‌م كێشه‌یه‌ زاڵ بین؟
ئالان بادیۆ: ئه‌وه‌ ده‌زانم! پرسیاره‌كه‌ هێشتا بێ وه‌ڵامه‌، به‌ڵام ئه‌كرێ وێنایه‌كی ڕوون له‌ كێشه‌كه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو. ئه‌مرۆ، كێشه‌كه‌ پرسی شۆڕش یان بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری بۆ خودی خۆی نییه‌. به‌درێژایی ئه‌م ساڵانه‌ی دوایی، شاهێدی چه‌ندان یاخیبوون، شۆڕش و بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری زۆربووین. له‌ میسر و چه‌ند شوێنێكی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، كۆریای باشوور، توركیا، به‌رازیل و چین، ته‌نانه‌ت ئه‌مرۆ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان. ڕه‌وشه‌كه‌، ڕه‌وشێكی تازه‌یه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان. بۆ من وه‌ك ده‌یه‌كی شه‌سته‌: واته‌ ساڵانی یه‌كه‌می ده‌یه‌ی شه‌ست. بزوتنه‌وه‌ی دژه‌ جه‌نگی ڤێتنام، بزوتنه‌وه‌ی مافی مه‌ده‌نی، مانگرتنه‌ به‌راییه‌كان له‌ كارگه‌كان و ..هتد. ئه‌و كاته‌ش وه‌ك ئـێستا وا هه‌ست ده‌كه‌ین شۆڕشه‌ مه‌زنه‌كان و بزوتنه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان، كرده‌نییه‌. دژواری سیاسه‌ت ئه‌مرۆ ئه‌مه‌ نییه‌ كه‌ خه‌ڵك هیچ كارێك ناكه‌ن: ئه‌مه‌ ڕاست نییه‌. بێگومان، هێشتا له‌ سه‌رده‌مێكی كۆنه‌په‌رست و دواكه‌وتووی به‌رفراوان ده‌ژێین، به‌ڵام له‌مانایه‌كی سه‌ره‌كی، گوتنی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان بێ كرده‌ن، قسه‌یه‌كی ڕاست نییه‌. چه‌ندان بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی واقعی له‌ ئارادابوون. به‌م چه‌شنه‌، ئه‌مرۆ پرسه‌كه‌مان، پرسی شۆڕش و یاخیبوون دژی جیهان و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، نییه‌. نه‌وه‌ی گه‌نج، به‌تایبه‌ت، ئه‌وه‌یان خستۆته‌ ڕوو كه‌ توانای ئه‌نجامدانی كارێكی له‌م چه‌شنه‌یان ده‌بێت. كێشه‌كه‌ لێره‌وه‌یه‌ كه‌ «سیاسه‌ت» له‌ مانا كلاسیكییه‌كه‌ی له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ده‌م، واته‌ جیهانی حزب و دامه‌زراوه‌ كلاسیكه‌ سیاسییه‌كان كه‌ به‌تایبه‌ت له‌ دیدی گه‌نجان، په‌یوه‌سته‌ به‌ جیهانی كۆنه‌وه‌ و، له‌ دنیای هه‌نووكه‌ به‌و چه‌شنه‌ كار ناكات. ئه‌م پرسه‌ دوو كێشه‌ دێنێته‌ پێشه‌وه‌. یه‌كه‌م ئایدۆلۆژیا. ئێمه‌ ئایدیایه‌كی ڕوون و هاوبه‌شمان له‌وه‌ی ده‌مانه‌وێ نییه‌. ئه‌وه‌ی نامانه‌وێ، بۆمان ڕوونه‌، ئه‌وه‌ی ده‌مانه‌وێ هێنده‌ ڕوون نییه‌. كه‌واته‌ باسی چییه‌تی ئایدۆلۆژیی له‌ نێوان فه‌لسه‌فه‌ و ویستی سیاسیی، له‌ نێوان پره‌نسیپه‌ ئیتیكییه‌كان و په‌یمانی سیاسیی دێته‌ پێشه‌وه‌. ئه‌م باسه‌ زۆر هاوشێوه‌ی ئه‌و باسه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ خرایه‌ ڕوو. ڕه‌وشه‌كه‌ به‌ بۆچوونی من پتر وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی ناوه‌ڕاسته‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌ تا ئاخروئۆخره‌كه‌ی. له‌م زنجیره‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌دا، پێویستمان به‌ چه‌ند ئایدیایه‌كی سیاسیی تازه‌ و ئامرازی تازه‌ بۆ شیكرده‌نه‌وه‌ی ڕه‌وشه‌كه‌ هه‌یه‌. ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین خاڵه‌. پێویستمان به‌ توێژینه‌وه‌ی تازه‌ له‌ بواری ئابووری و ئیكۆلۆژیی هه‌یه‌، به‌ڵام ئاخۆ باسێكی له‌م چه‌شنه‌ ڕۆشنایی بۆ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ تاریكه‌ دێنێت، من له‌م ڕووه‌وه‌ ڕه‌شبینم.
خاڵی دووه‌م په‌یوه‌سته‌ به‌ فۆرمی ده‌زگای سیاسیی. هه‌ندێ خه‌ڵك كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ پێویستمان به‌ ده‌زگایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ (نزیك) بێت، ده‌زگایه‌كی سیاسیی و ئه‌م ده‌زگایه‌ نه‌ك ته‌نیا شۆڕش كه‌ سه‌رده‌م، سه‌رده‌مێكی تازه‌ی سیاسی ڕێكده‌خات. له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌به‌رامبه‌رمان ڕاوه‌ستاوه‌ و، به‌مانایه‌ك، ده‌وڵه‌ت هه‌موو ئه‌وه‌ی سه‌رده‌مه‌كه‌ كه‌ ده‌یه‌وێ له‌به‌رده‌ستیدایه‌. كه‌واته‌ پرسیاری گرنگیی ئه‌مرۆ ئه‌مه‌یه‌: چۆن ئه‌كرێ سه‌رده‌مێكی سیاسیی تازه‌ ڕێكبخرێ؟

پرسیار: له‌ كتێبی «فه‌لسه‌فه‌ بۆ خه‌باتگێڕان» وابه‌رچاوده‌كه‌وێ بایه‌خ به‌وه‌ ناده‌یت كه‌ به‌ «نه‌ریتی شۆڕشگێریی كلاسیك» له‌ قه‌ڵه‌می ئه‌ده‌یت، به‌ڵام ئایا ئه‌مرۆ ئه‌مه‌ ئه‌ركی شۆڕشگێره‌كان نییه‌ واز له‌م نه‌ریته بهێنن‌، كه‌ ئامانجی ڕه‌شكردنه‌وه‌ی سه‌رمایه‌داری و ده‌وڵه‌ت بووه‌، له‌ باتی ئه‌وه‌ به‌رگێكی تازه‌ به‌ به‌ر هه‌ردوو ئاستی تیۆریی و پراكیتیكی بكه‌ن؟
ئالان بادیۆ: پرسی ده‌زگا به‌راستی ئاڵۆز و دژوار ده‌رده‌كه‌وێ. به‌م مانایه‌ی كه‌ چۆن كرده‌نییه‌، له‌ودیو شۆڕش و یاخیبوونی بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری، هاوشان به‌ ویستی ئه‌م بزوتنه‌وانه‌ پشتئه‌ستوور به‌ بونیاده‌ ئاسۆییه‌كان و په‌یوه‌ندییان به‌ خڕبوونه‌وه‌ مه‌زنه‌كان، ململانێ به‌ره‌و ڕێكخستنی سه‌رده‌مێكی سیاسیی، به‌ره‌و ئه‌م توانایه‌ی كه‌ بزانین چۆن ده‌بێ له‌ كایه‌ی سیاسیی پێشڕه‌وی بكرێ، درێژه‌ی پێ بدرێ؟
پرسی ده‌زگای سیاسی له‌ هه‌نووكه‌ دژوارترین پرسه‌ له‌ پانتایی سیاسه‌تدا و پێده‌چێ به‌رده‌وام به‌م چه‌شنه‌ بووه‌. ئه‌كرێ مێژوویش بخوێنرێته‌وه‌. مێژووی شۆڕشه‌ خۆڕسكه‌كان، مێژوویی حزبه‌ كلاسیكه‌كان، ئه‌و حزبانه‌ی كه‌ بۆ ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌یی ده‌جه‌نگن و هتد. كاتێ له‌ نه‌ریتی شۆڕشگێریی كلاسیك ده‌ده‌وێین، به‌گشتی، بیر له‌مه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ ناواخنی هه‌ر چالاكییه‌كی سیاسی له‌ ڕاستیدا شۆڕشه‌. واته‌ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات بۆ وێرانركردنی ده‌سه‌ڵاته‌ كۆنه‌كه‌.

پرسیار: كه‌ بۆ چه‌پ ئه‌مرۆ بۆته‌ شتێكی ناباو.
ئالان بادیۆ: به‌ڵێ! هه‌نوكه‌ ده‌زانین، به‌ڵام له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌ نامانزانی، كه‌ كێشه‌كه‌ نه‌ك‌ له‌ خودی شۆڕشدایه‌، به‌ڵكو له‌و شته‌دایه‌ كه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌وه‌ دێت. ئه‌مه‌ وانه‌یه‌كی قووڵ و دیاریكه‌ره‌. كاتێ من نه‌ریتی شۆڕشگێری كلاسیك ده‌خه‌مه‌ به‌ر ڕه‌خنه‌وه‌، له‌م گۆشه‌نیگاوه‌ نییه‌ كه‌ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات و تێكشاندنی توانای دوژمن خراپه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك. به‌ڵام ده‌زانم كه‌ كێشه‌كه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ په‌یدا ده‌بێت، تێكشاندنی گشتیی بینای ویستێكی سیاسیی تازه‌ به‌ ئامرازی په‌تیی سیاسیی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، ئێمه‌ له‌ سه‌رده‌می واقیعێكی تازه‌ ده‌ژێین: شۆڕشه‌كان بوونیان هه‌بووه‌، چه‌ندان شۆڕش سه‌ركه‌وتوو بوونه‌، گومانێك له‌م باره‌یه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ده‌زانین كه‌ بینای كۆمه‌ڵگایه‌كی تازه‌ به‌ هۆی فۆرمه‌ تازه‌كانی ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌یه‌كی مێژوویی شكستی خواردووه‌.
ناكرێ ڕابردوو دوباره‌ بكرێته‌وه‌. ئه‌ركی ئێمه‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ جارێكی تر بیر له‌ كێشه‌یه‌كی هاوشێوه‌ بكه‌ینه‌وه‌: چۆن ئه‌كرێ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی دوژمن تێكبشكێنرێ و ده‌سه‌ڵاتێكی تازه‌ بینا بكرێ؟ ئه‌مه‌ له‌ ڕاستیدا فۆرمه‌ڵه‌به‌ندییه‌كی سه‌ره‌كیی ئایدیای ماركسیستییه‌ و، له‌ به‌رهه‌مه‌كانی خودی ماركسیش ده‌دۆزرێته‌وه‌، كه‌ ده‌بێ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌ بگرین، به‌ڵام دوای كۆمۆنه‌ی پاریس، خودی ماركس ده‌یگووت ده‌بێ ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی تێكبشكێنرێت، نه‌ك ته‌نیا ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تیی دوژمن به‌ڵكو ته‌واوی فۆرمه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی. كه‌واته‌ ئه‌كرێ ڕه‌شكردنه‌وه‌ و وێرانكردنی ده‌وڵه‌ت ڕێكبخرێته‌وه‌. هه‌نووكه‌ ئه‌وه‌ فێربووین كه‌ ڕێكخستنی كۆتاییه‌كی پێشكه‌وتوو به‌ هۆی ده‌وڵه‌ت كرده‌نی نییه‌. هه‌نووكه‌، نه‌ك دواتر، ده‌بێ وێنای ده‌سه‌ڵاتێكی تازه‌ بكه‌ین.
شتێكی له‌م چه‌شنه‌ هاوشێوه‌ی چییه‌؟ ده‌سه‌ڵاتی تازه‌ ده‌بێ په‌یوه‌ندییه‌كی داخراوی نێوان ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی و بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری بهێنێته‌ كایه‌وه‌، شتێكی وه‌ك ئه‌مه‌. ئه‌م فۆرمه‌ تازه‌یه‌ی دیالێكتیكی پۆزه‌تیڤی نێوان ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی و بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری پرسی ده‌زگایه‌كه‌. بۆ به‌دیهاتنی، سیاسه‌تی داهاتوو سێ تێرم هه‌یه‌، ده‌وڵه‌تی حزبی كلاسیك ته‌نیا یه‌ك تێرمی هه‌بوو: ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی، به‌ڵام سیاسه‌تی داهاتوو ده‌بێ سێ تێرمی هه‌بێ: ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی، بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی، ده‌زگای سیاسیی كه‌ نه‌ شایه‌نی كورتبوونه‌وه‌ بۆ بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌رییه‌ -له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌بێ سه‌رده‌مێكی سیاسیی تازه‌ دروست بكات- نه‌ شایه‌نی كورتبوونه‌وه‌یه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت.
به‌م چه‌شنه‌، به‌دیدی من، ده‌بێ ڕه‌وشێكی سیاسیی بهێنینه‌ كایه‌وه‌ كه‌ تیایدا بتوانین یه‌كێك له‌م سێ تێرمه‌، بزوتنه‌وه‌یه‌ك، بزوتنه‌وه‌ی دیالێكتیكمان هه‌بێت. من گوومانم له‌ هه‌موو فۆرمه‌ سیاسییه‌كان هه‌یه‌ كه‌ یه‌كێ له‌م سێ تێرمه‌ كورت بكه‌نه‌وه‌. بۆ نموونه‌، بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی بێ ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌ هۆی ئه‌نارشیی كلاسیك، یان ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت بۆ شتێك جگه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری كورت بكرێته‌وه‌، دووباره‌ «حزبی كلاسیك»ـمان ده‌بێت. كه‌واته‌ پرسه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی ئه‌مه‌یه‌ كه‌ چۆن دیالێكتیك بهێننه‌ پێشه‌وه‌ نه‌ك دیالێكتیكی نێوان یه‌ك یان دوو تێرم، به‌ڵكو دیالێكتیكی نێوان سێ تێرم له‌ پانتایی سیاسییدا بێت.

پرسیار: له‌ كتێبی«ژیانێكی نائارام» یاده‌وه‌رییه‌ نائاساییه‌كانی هاوڕێكه‌ت دانێل به‌ن سه‌عید، ئه‌و به‌م پرسه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌بێت كه‌ چۆن له‌ فه‌ره‌نسا كه‌مپینێكی سیاسیی دژی میراتی ڕادیكاڵی ئایاری 68 چه‌كه‌ره‌ی كردووه‌، هه‌وڵێك بۆ به‌دناوكردن و به‌كاریكاتێركردنی ڕووداوه‌كانی ئه‌و ساڵه‌. به‌ بۆچوونی تۆ، میراتی حه‌قیقی 68 چییه‌؟ بۆچی ئه‌و كه‌سه‌ ڕادیكاڵانه‌ی كه‌ له‌ داهاتوو ده‌ڕوانن، ده‌بێ به‌رگری لێبكه‌ن؟
ئالان بادیۆ: ده‌توانم وه‌ڵامێكی بێ په‌رده‌ی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌مه‌وه‌. تازه‌یی 68 ته‌نیا هه‌بوونی بزوتنه‌وه‌ به‌هێزه‌كانی نێوان خوێنه‌وه‌ران (په‌روه‌رده‌كراوه‌كان) و گه‌نجان نه‌بوو. له‌به‌رئه‌وه‌ شتێكی له‌م چه‌شنه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ ته‌واوی وڵاته‌كان بوونی هه‌بوو. پرسی هه‌بوونی مانگرتنه‌ سه‌رتاسه‌رییه‌كانی كرێكاران له‌م وڵاته‌ش نه‌بوو، بۆ نموونه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ شتێكی له‌م چه‌شنه‌ له‌ ساڵی 1936ـیش له‌ فه‌ره‌نسا بوونی هه‌بوو، تازه‌یی 68 په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌م دووانه‌ بوو. ئه‌م ڕووداوه‌ به‌ ته‌واوی تازه‌ده‌ركه‌وتوو بوو له‌به‌رئه‌وه‌ی حزبی كۆمۆنیست نه‌یار بوو به‌رامبه‌ر پێكه‌وه‌ژیانی ئه‌م دوو بزوتنه‌وه‌یه‌. له‌ حزبی كۆمۆنیستدا، كرێكاران به‌ ته‌واوی جیا له‌ ڕۆشنبیره‌ ڕادیكاڵه‌كان ڕێكده‌خرێن، ته‌نیا حزب ده‌یتوانی نێوه‌ندگیری نێوان ئه‌م دووانه‌ بێت.

پرسیار: به‌شداریتان له‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ به‌ مانای دابڕان له‌ حزب و ئامۆژگاره‌كه‌تان لویس ئاڵتوسێر بوو.
ئالان بادیۆ: بێگومان. ئه‌وه‌ جوداییه‌كی زه‌بروزه‌نگاوی بوو. تازه‌یی 68 له‌ توانای ڕێكخستن و ده‌ركه‌وتن په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆ له‌ نێوان ئه‌و دوو بزوتنه‌وه‌یه‌دا بوو. من به‌شێوه‌یه‌كی دیاریكراو له‌ هه‌ردوو ڕووداوه‌كه‌دا به‌شداریم كرد. به‌م مانایه‌ی كه‌ ده‌چینه‌ كارگه‌كان، له‌گه‌ڵ كرێكاران قسه‌ ده‌كه‌ین و، فۆرمێكی تازه‌ له‌ یه‌كێتیی جه‌ماوه‌ری ده‌هێنینه‌ كایه‌وه‌ كه‌ له‌م وڵاته‌ بێهاوشێوه‌ بووه‌. پاش ئه‌وه‌، چه‌ندان هه‌وڵ بۆ هێنانه‌كایه‌وه‌ی فۆرمێكی تازه‌ له‌ سیاسه‌ت، به‌گوێره‌ی ئه‌م توخمه‌ تازه‌یه‌، دروستبوو كه‌ ڕێگه‌ی به‌ حزب نه‌ده‌دا به‌و فۆرمه‌ مۆنۆپۆلی په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌به‌رده‌ستدا بێت. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، هه‌وڵه‌كانمان بۆ فه‌راهه‌مكردنی ئه‌م توانایه بوو كه‌ په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌گوێره‌ی فۆرمێكی تازه‌ له‌ ده‌زگا بێت.
دواجار، هه‌موو ئه‌م كارانه‌مان به‌ گڕوتینه‌وه‌ ئه‌نجامدا، به‌ڵام له‌ ڕووی مێژوویی سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، به‌ڵام دواجار كێشه‌كه‌ لێره‌ نییه‌. بۆ نموونه‌ له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌، ئه‌م ئه‌زموونه‌، ئه‌زموونێكی بنه‌ڕه‌تی بوو. من هێشتا له‌و بڕوایه‌م. ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێ ڕێگه‌ی نوێی ده‌زگا بدۆزینه‌وه‌، ئه‌م چاره‌نووسه‌ نه‌ به‌ ئامرازی ڕۆشنبیریی په‌تی، نه‌ به‌ ئه‌ركی جودای گه‌نجانی خوێنده‌وار، نه‌ به‌ كوده‌تای گه‌نجانی گشتیی په‌راوێزی شاره‌كان و نه‌ به‌ مانگرتنی كرێكاری به‌ده‌ست دێت، ئه‌م چاره‌نووسه‌ ده‌بێ به‌ نێوه‌ندگیری نێوان هه‌موو ئه‌م ململانێیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ بینا بكرێ و، ده‌بێ دڵنیا بین كه‌ به‌ هۆی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌، ئه‌كرێ فۆرمێكی تازه‌ی سه‌رده‌می سیاسیی و ده‌زگا دابهێنرێت.

© 2017 Hawler