کانونی یەکەم 08, 2019

ســــیماكانی ده‌ربــــڕینگه‌رایــــی لـــــه‌ شیعری سه‌بـــاح ڕه‌نجده‌ردا

چواره‌م/ گرفتاری و خرۆشانی ڕۆحی:
 شاعیری ده‌ربڕینگه‌را له‌و ڕوانگه‌وه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت په‌شێوی ڕۆحیی خۆی وێنه‌ بكێشێت، هه‌م خۆی گرفتاری خرۆشانێكی توندی ڕۆحییه‌ و هه‌میش خوێنه‌ر ده‌خاته‌ په‌رێشانییه‌وه‌، ئه‌و یاساكانی نووسین ڕه‌چاو ناكات و ئه‌وه‌نده‌ به ‌دوای شته‌ عه‌قڵانییه‌كانه‌وه‌ نییه‌. هه‌ڵبه‌ت‌ ئه‌م گرفتاری و خرۆشانه‌ ڕۆحییه‌ی شاعیر و نووسه‌ری ده‌ربڕینگه‌را، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ((كاردانه‌وه‌ قووڵه‌ هه‌ستی، وێنایی،‌ مه‌عنه‌وی و ڕه‌وشتییه‌ی كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت به‌ره‌و ده‌ره‌وه، هه‌ر ئه‌وه‌ش له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌دا كار ده‌كاته‌ سه‌ر وه‌رگر.)) (أحمد، 2015، لینك) له‌م ڕوانگه‌وه‌ شاعیر له‌ شیعری (ع- داوا)دا ده‌ڵێت:
باران به‌ ئاره‌زوویه‌كی به‌تینه‌وه‌ ده‌بارێت
زه‌وییش داوای هیچی نه‌كردووه‌
ئه‌م چاكه‌ له‌ خۆڕایییه‌ چییه‌
گۆرانیم بۆ لیمۆی به‌ لكه‌وه‌ شووراو ته‌رخانه‌
بیریش له‌ پێش كه‌وتنه‌خواره‌وه‌ی ده‌كه‌مه‌وه‌
زه‌وی دڵخۆشه‌ به‌سه‌ریدا تێبپه‌ڕی
به‌روبوومی خۆڕسكی خۆیت به‌تاسه‌وه‌ پێشكێش كات
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 342)
به‌م پێودانگه‌‌ شاعیر سه‌رچاوه‌كانی شیعرییه‌ت له‌ ده‌روونی خۆیه‌وه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ و ڕاستییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ش ئاوێته‌ی ئه‌و خه‌ون و خه‌یاڵانه‌ ده‌كات، كه‌ له‌پێناویاندا ده‌نووسێت، هه‌رئه‌وه‌ش دووچاری جۆرێك له‌ نامۆیی ده‌كاته‌وه‌، كه‌ هه‌ر له‌ڕاستیشدا وه‌ك خۆی ده‌ڵێت: ((بۆئه‌وه‌ی شاعیر به‌ شیعرییه‌ت بگات، پێویسته‌ به‌ نامۆییدا گوزه‌ر بكات، یان له‌ نامۆییدا بژێت، چونكه‌ به‌شێك له‌ بوونی شیعر له‌ جه‌سته‌ی نامۆییدا ده‌مێنێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ ئه‌فسوون و ڕاز.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2013، 147) به‌م شێوه‌یه‌ له ‌ڕوانگه‌ی چه‌مكه‌كانی ڕه‌خنه‌ی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌، خوێندنه‌وه‌ی ده‌ق له‌ جه‌وهه‌ری خۆیدا ئاوێته‌بوون و ژیانه‌ له‌نێو ده‌قدا، ئه‌گه‌ر ده‌ق په‌سه‌ندكراو نه‌بوو، ئه‌وا ئه‌م ئامانجه‌ به‌دی نایه‌ت.)) (موسوی، 2015، لینك) هه‌روه‌ك له‌ ده‌قی (م- به‌رده‌وامی)دا هاتووه‌:
سیزیف له‌ خۆشبه‌ختی له‌دایك بوو
بنار به‌ نرخترین شوێنی پێشكێش به‌ به‌رده‌ دڵخۆشه‌كه‌ی كرد
قۆرتایی چاو
چاوه‌ڕوانی په‌یمانی چاخی دڵنیایی تاقی كرده‌وه‌
سه‌ركه‌وت
لووتكه‌ قوربانییه‌
لاولاو تێی ده‌ئاڵێ...
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 351)
ئه‌م خرۆشان و په‌شێوییه‌ ڕۆحییه‌ی شاعیر له‌ڕێگه‌ی شیعره‌وه‌ ماڵێكی بۆ چێ ده‌كات و به‌مه‌ش شیعر ده‌بێته‌ ئه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌ ڕۆحی ماندووی خۆی تێدا مانیفێست ده‌كات. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م دۆخه‌ی شاعیری ده‌ربڕینگه‌را له‌ ئه‌نجامی نه‌خۆشییه‌وه‌ نییه‌، ((شیعر لای شاعیر له‌سه‌ر لۆژیك به‌ند نییه‌، به‌ڵكو دژه‌لۆژیكیش ئیش ده‌كات، لێره‌وه‌ وڕێنه‌كردن پانتایییه‌كی مه‌زن له‌ ده‌قی ئه‌م شاعیره‌ داگیر ده‌كات. وڕێنه‌ی نه‌خۆشێك نا، به‌ڵكو چه‌ماندنه‌وه‌ی زمان بۆ ئاستێكی دی.)) (مه‌لا، 2019، 139) ئه‌مه‌ش ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر ئاستی ده‌ربڕینگه‌رایی ناعه‌قڵانی، كه‌ زیاتر له‌و وێنه‌ شیعرییانه‌دا چڕده‌بێته‌وه‌، كه‌ شاعیر به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ هه‌ستێكیشی به‌رانبه‌ر جووڵه‌ و بزاوته‌كانی خۆی هه‌بێت، كه‌چی ده‌خوازێت بیانكات به‌ ڕووداو و ئه‌زموونیان بكات له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوونی خۆی، واته‌ بیانگۆڕێت به‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌كت و به ‌شێوه‌ ‌ڕووداوكردنێك كه‌ له‌ڕێگه‌ی گوزارشتی شیعری و هێزی ده‌ربڕینه‌وه‌‌ به‌رهه‌م هاتبێت، وه‌ك له‌ ده‌قی (عه‌سر/ تێبینی)دا ده‌ڵێت:
هیچ هه‌ستێكم له‌ مێشكدا كۆ نه‌كردبووه‌وه‌
ئاره‌زووم بۆ پیاسه‌ی دوای عه‌سرانی
شه‌قامی شه‌ستی و گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی هه‌ولێر جووڵا
ده‌ستم خسته‌ ده‌ستی وچانی هه‌ست
ده‌سكی ده‌رگای حه‌وشه‌م بادا...
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 419)
ئه‌م ده‌ربڕینه‌ی كه‌ له‌میانییه‌وه‌ شیعرییه‌ت له‌ ئاستی ناعه‌قڵانییه‌تی ناوه‌ڕۆك و دیوی ده‌ره‌وه‌ی ده‌قدا به‌رهه‌م هاتووه‌، ده‌مانباته‌ به‌رده‌م ئه‌و گریمانه‌ی كه‌ شاعیر ((هه‌رچه‌نده به‌ره‌و ڕۆح بڕوات ده‌روونی لێی نابێته‌وه‌ به‌ ئازاره‌كانی خۆی ژوانی شاعیر ئاڵۆز ده‌كات و جارێكی دیكه‌ به‌ واقیعه‌وه‌ ده‌یبه‌ستێت، كه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ش هه‌بوو مرۆڤ زۆر به‌كه‌می وه‌چنگ ده‌كه‌وێت له ‌پێبڕینه‌كانی ڕۆح، چونكه‌ ئاگایی به‌ ته‌واوه‌تی به‌ئاگا نییه‌.)) (عه‌بدوڵڵا، 2014، 111)‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش وا ده‌كات شاعیر وه‌ك كه‌سێكی په‌ژمورده‌ و ڕۆح خرۆشاو بێته‌ به‌رچاو.

ته‌وه‌ری دووه‌م/ شێوازی ده‌ربڕینگه‌رایی له‌ نموونه‌ی ده‌قه‌كاندا:
له ‌ڕوانگه‌ی ره‌خنه‌ی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌ شێواز مامه‌ڵه‌یه‌كی دینامیكی نییه‌ له‌گه‌ڵ زماندا، به‌ڵكو پتر وه‌ك ((تاقیكردنه‌وه‌ی نووسه‌ره‌ له‌ چۆنێتیی هه‌ڵبژاردنی زمانه‌كه‌یدا، واته‌ هه‌موو ڕواڵه‌ته‌كانی ده‌ربڕینی زمانه‌كه‌ی و چۆنێتی به‌گه‌ڕخستن و به‌كارهێنانیانه‌.))(هاڵبێرگ و دانه‌رانی تر، 2018، 169) هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م شێوازه‌یه‌ش دابڕاو نییه‌ له‌ ئه‌زموونی خودی شاعیری ئێكسپریسۆنیست، به‌وپێیه‌ی كه‌ له‌ هه‌موو كات و شوێنێكدا ئه‌زموون له‌ په‌یوه‌ندیدایه‌ به‌ شێوازی ئه‌ده‌بییه‌وه، واته‌‌ ((شێواز بریتییه‌ له‌ ده‌ربڕینی شاعیر و نووسه‌ر له‌باره‌ی خودی خۆیه‌وه‌.)) (مولینیە، 1999، 54) ئێمه‌ش لێره‌ به‌دوا ئه‌م مامه‌ڵه‌یه‌ له ‌ڕوانگه‌ی سێ له‌ سیماكانی شێوازی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌ له‌ شیعری سه‌باح ڕه‌نجده‌ردا پراكتیزه‌ ده‌كه‌ین. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م پراكتیزه‌كردنه‌یش له‌ هه‌ردوو ئاسته‌كه‌ی ده‌ربڕینگه‌راییدا (عه‌قڵانی و ناعه‌قڵانی) له‌ ده‌قه‌ شیعرییه‌كاندا له‌لایه‌ن شاعیره‌وه‌ ئه‌زموون كراوه‌.
یه‌كه‌م/ زمانی ته‌له‌گرافییانه: زمان به‌لای شاعیری ده‌ربڕینگه‌راوه‌، زمانێكی تایبه‌ته‌، كه‌ زۆرجار خوێنه‌ر ده‌ترسێنێت و ئارامیی خوێنه‌ر تێكده‌دات، به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ندێك جار ڕسته‌كان له‌ وشه‌یه‌ك یان دوو وشه‌ زیاتر نین، ده‌ق پڕه‌ له‌ نیشانه‌ی سه‌رسوڕمان و هه‌رچۆنێك بێت خاڵبه‌ندیی ڕوونكه‌ره‌وه‌ و ده‌رخه‌ری په‌شێویی نووسه‌ر و شێواویی ده‌قه‌. (شمیسا، 2019، 232. هه‌روه‌ها: راغب، 1977، 135) خودی شاعیر له‌ مانیفێستێكدا، كه‌ له‌گه‌ڵ دیوانی (خه‌ون وا خۆی گێڕایه‌وه) له‌ ساڵی (2004) بڵاوی كردووته‌وه‌، ئاماژه‌ی به‌م جۆره‌ له‌ شێوازی به‌كارهێنانی زمان كردووه‌، به‌ڵام له‌وێدا به (ڕه‌گه‌زی كتوپڕی) ناوزه‌دی كردووه‌، ئه‌مه‌ش بۆخۆی جۆرێك په‌رتی و بایه‌خنه‌دانه‌ به‌ یه‌كێتیی بابه‌ت. (مه‌نتك، 2009، 116- 121)‌ ئه‌م شێوازه‌ له‌ به‌كارهێنانی زمان له‌ ئه‌زموونی شیعریی شاعیردا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، وه‌ك له‌ به‌شی هه‌شته‌می ده‌قی (زێوان)دا به‌رچاو ده‌كه‌وێت، كاتێك به‌ ته‌نها دێڕێك گوزارشتی له‌ بابه‌تێكی گه‌وره‌ی وه‌ك پرسی (جه‌للادبوون) كردووه‌ و ده‌ڵێت:
گیانله‌به‌ری دڕنده‌ و جه‌للاد ئاوی تۆفانیان خواردووه‌ته‌وه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 69)
شاعیر له‌ڕێگه‌ی فه‌نتازیای زمانه‌وه‌، توانیویه‌تی خه‌یاڵێكی فره‌ڕه‌هه‌ند له‌ بۆته‌ی یه‌ك دێڕه‌ شیعردا كۆبكاته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ده‌ر له‌وه‌ی دێڕه‌ شیعرییه‌كانی تریش له‌ ته‌واوی پێكهاته‌ی ده‌قه‌ درێژه‌كانی شاعیردا هه‌ڵگری هه‌مان خه‌سڵه‌تی زمانی ته‌له‌گرافیین، بۆیه‌‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ به‌ركه‌ڵكخستنی زمان له‌ چوارچێوه‌ی ته‌كنیك و شێوازی شیعریدا و ((به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌و جیهانه‌ به‌بێ خاڵ، به‌بێ وێرگوڵ، به‌بێ مه‌سافه‌ی نێوان وێنه‌كان، به‌بێ سپێتی، به‌بێ په‌نجه‌ره ‌و ده‌رگا، جیهانێكی سیخناخه‌ به‌ خودی خۆی.)) (مه‌لا، 2019، 136) واته‌ به‌ خودی شاعیر خۆی، هه‌روه‌ك له‌ (ساڵی سفر)دا به‌ر زۆرێك له‌م شێوازه‌ ده‌كه‌وین:
له‌ هه‌موو شوێنێك كوشتن و خۆكوشتن و هه‌ناو سووتاندن هه‌یه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 206)
هه‌ڵبه‌ته‌ شێوازه‌ ده‌ربڕینگه‌رایییه‌كه‌ی ئه‌م دێڕه‌ شیعره‌، جگه‌ له‌وه‌ی له‌ ئاستی زماندا ده‌رده‌كه‌وێت، هاوكات ده‌ستبه‌رداری ئه‌و كه‌شه‌ شیعرییه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌ش نه‌بووه‌، كه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ به‌ خوێنه‌ر بگه‌یه‌نێت، ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ی بووه‌ته‌ لانكه‌ی مرۆڤ، هه‌موو شوێن و كونجێكی هاوشێوه‌ی یه‌كه‌ و هه‌مان دۆخی (كوشتن، خۆكوشتن و هه‌ناوسووتاندن)ی تێدایه‌، سه‌رجه‌م ئه‌مانه‌ش ئاماژه‌ن بۆ ئه‌و نیگه‌رانی و پووچێتییه‌ی له‌ ژیاندا مرۆڤ ئێخه‌گیری بووه‌.
حه‌وت جۆگه‌له‌ له‌یه‌كتر نزیك بوونه‌وه‌ بۆ مه‌له‌وانیی بێچووه‌ مراوی
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 206)
ئه‌مه ده‌رخه‌ری ئه‌و ڕاستییه‌یه‌، كه‌ زمان له‌ڕوانگه‌ی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌‌ ئامرازێكه‌ بۆ گوزارشت له‌و په‌ستان و گوشاره‌ ناوه‌كییه‌ی كه‌ هوروژمی بۆ سه‌ر ده‌روونی شاعیر هێناوه‌، هێزی ئه‌مه‌ش له‌و ڕوانگه‌وه‌ هه‌ڵده‌هینجێنن، كه‌ ((مرۆڤ یه‌كه‌م جار به‌هره‌ی ده‌ربڕینی تێدا ئاشكرا بوو، له‌ خانه‌ی شیعردا جێی كردووه‌ته‌وه‌، بۆ مانه‌وه‌شی له‌م خانه‌ پیرۆزكراوه‌یدا هه‌میشه‌ قوربانی له‌ ئه‌ژمار نه‌هاتووی داوه‌ و هێڵه‌ ئه‌فسوونییه‌كان و چالاكیی درێژ كردووه‌ته‌وه‌.))(ڕه‌نجده‌ر، 2013، 77) ئه‌وه‌تا شاعیر ده‌ڵێت:
به‌هه‌شت دڵبه‌رێكه‌ جوانییه‌كی ساده‌ و گه‌رم و پڕ جووڵه‌ی ڕژاندووه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 408)
ئه‌و ته‌له‌گرافیبوونه‌ی زمانی شیعریی به‌لای ڕه‌نجده‌ره‌وه‌، له‌و ڕوانگه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، كه‌ پێیوایه‌ ((شیعر له‌ منداڵدانی زماندا گیانی دێته‌به‌ر و هێزی‌ ڕاسته‌قینه‌ی شاعیر له‌و زمانه‌دایه‌، كه‌ شیعرییه‌تی تێدا ئاشكرا ده‌كات، نه‌ك له‌و زمانه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌ی پێ به‌ڕێوه‌ ده‌بات.)) (سدیق، 2017، 136) دیسانه‌وه‌ شاعیر له‌م ده‌لاقه‌‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی له‌ خه‌می ئه‌وه‌دایه‌ زمان بباته‌ ئاستێكی ئه‌وتۆوه‌، كه‌ تێیدا شێوازی ئه‌زموونكراوی خۆی به‌یان بكات، ئه‌مه‌ش چونكه‌ ((زمان ڕۆڵێكی كاریگه‌ری له‌سه‌ر بونیادی عه‌قڵی و فیكری به‌جێده‌هێڵێت، له‌ناو خودی زماندا خه‌یاڵ و ته‌كنیك و ئیستاتیكا به‌رده‌وام ئاماده‌گی هه‌یه‌.)) (عه‌سكه‌ر، 2017، 194)
دووه‌م/ ڕاشكاوی له‌ مه‌به‌ست و ئازادی له‌ ده‌ربڕیندا: ده‌ربڕینگه‌راكان به‌دوای وشه‌گه‌لی جوان و ده‌گمه‌نه‌وه‌ نین، به‌ڵكو هه‌وڵده‌ده‌ن ڕاسته‌وخۆ له‌ دڵی حه‌قیقه‌ت بده‌ن و قسه‌ له‌باره‌ی په‌شێوی و كاره‌ساته‌كان بكه‌ن. (شمیسا، 2019، ل232) لێره‌وه‌ له‌ ئه‌زموونی ڕه‌نجده‌ری شاعیر‌دا له‌گه‌ڵ چه‌ندین ده‌ق و كۆپله‌ و دێڕه‌ شیعردا به‌رخورد ده‌كه‌ین، كه‌ له‌ ده‌ربڕیندا ڕاشكاوییان وه‌ك تایبه‌تمه‌ندی هه‌ڵگرتووه‌، هه‌ڵبه‌ت كه‌ ده‌ڵێین (ڕاشكاوی) مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ ئیدی زمانی شیعری هاتبێته‌ ئاستێكی ئاسایییه‌وه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌‌ شاعیر ڕاشكاوانه‌ كار له‌سه‌ر بنه‌ما ئیستاتیكییه‌كان ده‌كات، به‌ مانایه‌كی تر شیعر ده‌بێت به‌ ((ئاشكراكه‌ری سیحر و نهێنییه‌كانی فیكری ئینسان)) (عه‌سكه‌ر، 2017، 195) پێوه‌ دیاره‌، هه‌روه‌ك له‌ ده‌قی (حیكمه‌تی ڕۆشنایی)دا ده‌ڵێت:
سه‌ره‌تا كه‌ هاته‌ لام
من به‌ نیازی خه‌ونبینین چووبوومه‌ سه‌ر ته‌ختی نوستن و گڵۆپی خه‌وم داگیرساندبوو
هه‌وا به‌ جۆرێك خۆش ببوو سه‌رپۆشی نه‌ده‌ویست
بۆن و به‌رامه‌ی كه‌شی ژووره‌كه‌ی گۆڕی
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 413)
به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م بنه‌مایه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ شیعری شاعیردا، به‌ڵكو له‌ گوزارشتیش له‌ شێوازی به‌رهه‌مهێنانی شیعر به‌لایه‌وه‌ به‌ڕوونی هه‌ستی پێده‌كرێت، هه‌روه‌ك خودی شاعیر خۆی له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ((من باوه‌ڕم به‌ ئازادی و ئازادیی وشه‌ هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش هه‌ڵبژارده‌ی منه‌ بۆ ژیان و ناسینی مرۆڤ و ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی له‌ناو شیعره‌كانمدا زیندوون. شیعر له‌باره‌ی هه‌موو شتێكه‌وه‌ ده‌پرسێت و كات و شوێنیشی بۆ نییه‌.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2018، 3) پرسیاری شیعر له‌باره‌ی هه‌موو شتێكه‌وه‌ و به‌بێ بوونی هیچ كات و شوێنێكیش، واتای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ده‌ربڕینی ڕاسته‌وخۆ و ڕاشكاو به‌لای شاعیره‌وه‌ پێگه‌یه‌كی تایبه‌تی دراوه‌تێ‌، به‌ومانایه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌بێت به‌ جێی مه‌به‌ستی شاعیر و ئه‌وه‌ی شیعر كاری له‌سه‌ر ده‌كات بریتییه‌ له‌ ((گه‌ڕان‌ به‌دوای دونیا نه‌بینراوه‌كان و شتگه‌له‌ نه‌بینراوه‌كان، ئه‌و دێت كار له‌سه‌ر نهێنییه‌ زیهنییه‌كان ده‌كات، نه‌ك ئه‌وه‌ی ڕۆژانه‌ موماره‌سه‌ی بكه‌یت و دو‌اجار بینووسیته‌وه‌.)) (عه‌سكه‌ر، 2017، 194) ئه‌وه‌تا له‌ شیعری (باوك و دایكم)دا هاتووه‌:
13/6/1963 حه‌ره‌س قه‌ومی
قۆنداغه‌ی تفه‌نگیان
له‌ سینگی سابیر حه‌سه‌ن سلێمان شكاند
خوێن له‌ فاته‌ڕه‌شه‌ی به‌ربوو
تلایه‌وه‌ و به‌سه‌ر سه‌ردا گینگڵی دا
ته‌مه‌ن و ژیانی بووه‌ پرته‌قاڵێكی خۆركه‌لێدراو
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 415)
ئه‌وه‌ی كه‌ به‌م زمانه‌ ڕاشكاوه‌ له‌باره‌ی ڕووداوێكی مێژووی ژیانی باوكی خۆیه‌وه‌ ده‌دوێت، ده‌ركردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی شیعره‌ له‌ شوێن و كات، كه‌ ده‌یبه‌ستنه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی نه‌توانێت له‌باره‌ی هیچ شتێكه‌وه‌ بپرسێت، ((واته‌ كات و شوێن نابنه‌ ده‌ربڕینێكی ماناخوڵقێنی زانراو له‌ یاده‌وه‌ریماندا، به‌ڵكو كات و شوێن ته‌نها ده‌بنه‌ حاڵه‌تی ساتی نووسین.)) (ئه‌حمه‌د، 2010، 12) ئه‌م ئازادییه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی وشه‌ و به‌كارهێنانی له‌ بۆته‌ی شیعردا به‌و شێوه‌ ڕاشكاوه‌، ده‌مانگه‌یه‌نێت به‌و بڕوایه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ زمان و مه‌عریفه‌ی ئێمه‌یه‌ ده‌توانێت ئه‌و سیحره‌ له‌ ساده‌بوونه‌وه‌ی زماندا بدۆزێته‌وه‌، چونكه‌ هه‌موو قسه‌كردنێك شیعرییه‌تی تێدایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ شاعیری به‌توانایه‌، ده‌توانێت ئه‌و قسه‌یه‌ بكات به‌ شیعر، هه‌روه‌ك ڕه‌نجده‌ر ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ی له‌ شیعری خۆیدا ڕسكاندووه‌، ئه‌وه‌تا له‌ ده‌قی (دوا شوێن)دا ده‌ڵێت:
به‌ درێژایی ژیانم ئاوی بن كووپه‌یه‌كم خوارده‌وه‌
مه‌یلی زۆرم دایه‌ ڕوونیی ئاوه‌كه‌
به‌رگه‌م نه‌گرت و هه‌ردوو چاوم له ‌ده‌ست دا
ڕووناكی داوای لێبووردنی نه‌كرد
 (ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 468)
ئه‌م ساده‌یییه‌ له‌ ده‌ربڕیندا هاوكاته‌ به‌ قووڵی له‌ ڕسكانی واتا، بۆیه‌ زه‌ین و بیری شاعیر ڕووبه‌ڕووی له‌ده‌ستدانی هۆگربوون به‌ شوێن ده‌بێته‌وه‌، هه‌رئه‌مه‌ش وا ده‌كات له‌وه‌ی تێكسته‌كه‌ ئازاد بێت له‌ هه‌موو كۆتێكی ناڕه‌وا، كه‌ ڕێگه‌ له‌ ده‌ربڕینی ڕاسته‌وخۆیی و ڕاشكاوێتیی شاعیر بگرێت، كه‌واته وردبوونه‌وه‌ی زیاتر له‌و كۆپله‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێت، كه‌‌ ((ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك ڕسته‌ن هه‌وڵده‌ده‌ن شتێك له‌ شیعرمان بۆ شی بكه‌نه‌وه‌، واته‌ بمانخه‌نه‌ به‌رده‌م ئه‌و گریمانه‌یه‌ی كه‌ شیعر شتێكه‌ ناتوانین بیپێوین، ئێمه‌ به‌دوای مۆتیڤێكدا ده‌گه‌ڕێین، كه‌ هێڵه‌كانی له‌ناو ئه‌ندێشه‌دا چووبێته‌ خوارێ.)) (محه‌مه‌د، 2011، 83) ئه‌و ئه‌ندێشه‌یه‌ هیی ئێمه‌ی خوێنه‌ره و مۆتیڤه‌كه‌ش هه‌مان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ شاعیر به‌رهه‌می هێناوه‌ و له‌ چێوه‌ی زماندا گیانی وه‌به‌رخستووه‌.

سێیه‌م/ ئه‌زموونی مرۆڤی تاك و ته‌نیا: به‌وپێیه‌ی یه‌كێك له‌ ڕایه‌ڵه‌كانی هه‌ر شێوازێكی ئه‌ده‌بی و شیعری په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌زموونی خودی شاعیر و نووسه‌ر خۆیه‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌دا (ئه‌زموونی مرۆڤی تاك و ته‌نیا) وه‌ك به‌شێك له‌ شێوازی ده‌ربڕینگه‌رایی لای سه‌باح ڕه‌نجده‌ر ئاماژه‌ پێده‌ده‌ین. به‌گشتی شیعری ده‌ربڕینگه‌رایی به‌شێوه‌یه‌ك بابه‌ته‌كان ده‌نوێنێته‌وه‌، كه‌ ئه‌زموونی (مرۆڤێكی تاك) یان (تاكێكی ته‌نیا)ی پێوه‌ دیاره‌، كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی و ته‌كنه‌لۆژیك و پیشه‌سازانه‌ی هاوچه‌رخدا به‌ته‌واوه‌تی ته‌نیایه‌ و تووشی مه‌ترسی هاتووه‌. له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌م نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ندانه‌وه‌ ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ پتر له‌ ئاژاوه‌ و پشێوی نزیك ده‌بێته‌وه. (سه‌جادی و مه‌حمودی، 2004، ل31) به‌م شێوه‌یه‌ بوون به‌گشتی له‌ ده‌ربڕینگه‌راییدا ده‌بێته‌ درێژكراوه‌ی گیان و ده‌روونی هونه‌رمه‌ند و هه‌ر خۆیشی ده‌بێت به‌ سه‌نته‌ری گه‌ردوون. (بیزیو، 2010، لینك) هه‌ر به‌م پێودانگه‌ شاعیر له‌ تێكستی (بێپه‌روایی گوڵه‌ستێره‌)دا ده‌ڵێت:
بێپه‌روا بۆنی ئه‌و ڕووناكییه‌ هه‌ڵده‌مژین كه‌ به‌خشنده‌یه‌
به‌خشنده‌ په‌روایی ده‌به‌خشێت و بێپه‌روا ده‌چینه‌ ناو ڕێگا
ده‌نگی باڵنده‌ی تاك و جووت
به‌ شێوه‌ی مۆسیقایه‌كی ئاسمانی به‌سه‌ر ژاوه‌ژاودا زاڵ ده‌بێ
به‌ هێمنی دێته‌ ژووره‌وه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 343)
لێره‌دا سه‌رنجی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ین، ته‌نیایی و تاكایه‌تی نه‌ك هه‌ر له‌ شیعردا، به‌ڵكو له‌ ته‌واوی ئه‌زموونی ژیانی سه‌باح ڕه‌نجده‌ردا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ك خۆیشی له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ((من به‌ سروشتی ژیانی خۆم حه‌زم له‌ ته‌نیایی و كه‌مدوویی و كه‌مێك دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ خه‌ڵك، به‌ڵام له‌ چۆڵایی به‌رزه‌ین و هه‌سته‌كانم پڕ كردووه‌ له‌ خه‌ڵك و ئاژه‌ڵ و گیاندار و په‌له‌وه‌ر.. تاد.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2013، 22) هه‌ڵبه‌ت شاعیر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یشی له‌ ژیاندا له‌خۆڕاو بێ ئامانج نییه‌، ئه‌و به‌وریایییه‌وه‌ هه‌نگاوه‌كانی خۆی دیاری ده‌كات، بۆیه‌ ده‌زانێت ((له‌ تاكیدا نووسه‌ر له‌ هه‌قیقه‌تی ژیان ده‌پرسێت و سه‌ربه‌خۆیه‌، سه‌ربه‌ستیی ته‌واوی له‌ جۆری بیركردنه‌وه ‌و خۆده‌ربڕیندا ده‌ست كه‌وتووه‌، ویژدانی له‌ بڕیاری گوتن و هێزی شێوازدا ئاسووده‌یه‌، سه‌رچاوه‌كانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ئازادی و ئازایییه‌ی خۆی به‌ خۆی داوه‌.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2014، 28) ئه‌وه‌تا له‌ ده‌قێكدا به‌ ناونیشانی (به‌رزبوونه‌وه‌ی گه‌سكێك تا ئه‌وپه‌ڕی مان) شاعیر ده‌ڵێت:
به‌ ئه‌سپایی ده‌ژیم و گوێ له‌ ده‌نگی ژیانگرتن
له‌نێوان ڕه‌گی نادیاری ڕووه‌ك كه‌ گرێی هه‌زار و یه‌ك لك ده‌كاته‌وه‌
مه‌ستبوون له‌ گۆزه‌ ڕۆیشتن نییه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 451)
هه‌ڵبژاردنی ته‌نیایی به‌لای شاعیره‌وه‌ تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ ده‌بێت به‌ پرۆژه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی شیعردا‌، كه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ش ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، خۆی بداته‌ پاڵ هیچ ده‌سته‌ و گرووپ و تاقمێك و ده‌ڵیت: ((نابم به‌ داماوی هیچ شێواز و گرووپێك، سه‌رده‌می گرووپ و قوتابخانه‌ شیعرییه‌كانیش به‌سه‌رچوون، ئێستا سه‌رده‌می شاعیری تاكه‌.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2013، 38) ئه‌م تێڕوانینه‌ له‌و ڕوانگه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كه‌ پێی وایه‌ شیعر له‌نێو هه‌ناوی بوونه‌وه‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌بێته‌ ساباتێك و چالاكییه‌ خودییه‌كانی تێدا یاداشت ده‌كرێت. (سدیق، 2017، 138) هه‌روه‌ك له‌ شیعری (به‌رزبوونه‌وه‌ی باج)دا ده‌ڵێت:
منی نه‌رگسی به‌ دوای خۆمدا غارم دا و دووركه‌وته‌وه‌
نزیكه‌ ده‌بێته‌ خاڵێك و له‌ ئاسۆ پشته‌وشكێن ده‌بێت
خاڵی ڕوومه‌تی سێو ڕه‌نگ له‌ ئاوێنه‌ی ڕوونی به‌رهه‌تاودا به‌رپا ده‌كات
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 357)
له‌م ده‌ركه‌وتنه‌ شیعرییه‌دا، شاعیر ته‌نیایی خۆی ده‌كات به‌ كانییه‌ك بۆ لێوه‌هه‌ڵقوڵینی جوانییه‌كان، واته‌ خۆی ڕاده‌ستی واقیعه‌كه‌ ناكات و ده‌یه‌وێت له‌ڕێگه‌ی ئه‌زموونی ناوه‌كیی خۆیه‌وه‌ بگات به‌و حه‌قیقه‌ته‌ی كه‌ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێت، ئه‌ویش حه‌قیقه‌تی نه‌سره‌وتنه‌ له‌سه‌ر یه‌ك وه‌ڵامی كۆتایی، چونكه‌ له‌ڕاستیدا ((شاعیران نازانن كۆتایی چییه‌، له‌ناو هه‌ر كۆتایییه‌كدا سه‌ره‌تایه‌ك ده‌دۆزنه‌وه‌، له‌ناو هه‌ر دابڕانێكدا سۆسه‌ی پێكگه‌یشتن ده‌كه‌ن.)) (عه‌بدوڵڵا، 2014، 114) هه‌ربۆیه‌ كاتێك ئه‌م كۆپله‌یه‌ له‌ ده‌قی (دووباره‌كردنه‌وه‌ی ویست) ده‌خوێنینه‌وه‌:
ژیان له‌گه‌ڵ مردن دوژمن نییه‌
یاقووتی ئه‌نگوستیله‌ی
په‌یام له‌سه‌ر نووسراوم له‌ ژیان دۆزییه‌وه‌
پاشان له‌ مردنیش دۆزیمه‌وه‌
زانیم چیم كرد و سووڕی دۆزینه‌وه‌
شكۆ ده‌نه‌خشێنێ و ده‌به‌خشێ
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 47)
ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ شاعیر ژیان و مردن به‌ دوژمنی یه‌كتر دانانێت، به‌ڵكو ئه‌و وه‌كو (سووڕی دۆزینه‌وه‌) لێیان ده‌ڕوانێت، به‌ڵام دیاره‌ ئه‌م سووڕه‌ی نێوان ژیان و مردن پێویستی به‌ مرۆڤی تاك و تاكی ته‌نیا هه‌یه‌‌، بۆئه‌وه‌ی بتوانێت له‌و نێوه‌نده‌وه‌ بگات به‌ مانای ته‌لیسماویی شیعر، چونكه‌ ((ئه‌وكاته‌ مانا ده‌توانێ ببێته‌ شیعر ئه‌گه‌ر مانایه‌كی سیحرئامێز بێت.)) (پاڵه‌وان،2010، 81) له‌پاڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا ئێمه‌ وه‌كو وه‌رگر/ خوێنه‌ری ده‌ق ((پێویستمان به‌و كه‌ره‌ستانه‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌مانه‌وێت گوزارشتی لێوه‌بكه‌ین، كه‌ زمان ده‌توانێت ئه‌و نێوه‌نده‌ی تێڕامانه‌ بێت، بۆئه‌وه‌ی بتوانین ئه‌ندێشه‌ كامڵ بكه‌ین، پێویستمان به‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی ژیانه‌.)) (محه‌مه‌د، 2011، 83)

ئـه‌نجـام
له ‌كۆتایی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ی لای خواره‌وه‌، وه‌ك گرنگترین ئه‌نجامه‌كانی توێژینه‌وه‌كه‌ گه‌ڵاڵه‌ ده‌كه‌ین، كه‌ بریتین له‌:
1.  له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌رهه‌ڵدانیدا، ده‌ربڕینگه‌رایی له‌ ئه‌وروپا و دواتر له‌ ته‌واوی جیهانیشدا، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان پێشوازی لێكرا، دواتر به‌ره‌و كزی و لاوازی چوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێشتا له‌ڕێگه‌ی توێژینه‌وه‌ی زانستییه‌وه‌ ده‌توانین شوێنپێی ئه‌م ڕێبازه‌ له‌نێو زۆر ده‌قی ئه‌ده‌بی جیهانی و ئه‌ده‌بی كوردی بدۆزینه‌وه‌، چونكه‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌ربڕینگه‌رایی، بریتییه‌ له‌ كاریگه‌ریی ئه‌و هێز و وزه‌ شاراوانه‌ی كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ گوشار ده‌خه‌نه‌ سه‌ر هه‌ست و سۆزی شاعیر و به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی خۆی مانیفێستیان ده‌كات، ئه‌مه‌ش بنه‌مایه‌كه‌ هه‌موو ده‌قێكی زیندوو پێویستی پێی هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی بخه‌مڵێت.
2.  سه‌باح ڕه‌نجده‌ر یه‌كێكه‌ له‌ شاعیرانی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی كوردی، كه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی ئه‌زموونێكی شیعریی‌ خاوه‌ن جیاوكی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌، هاوكات بنه‌ما و سیماكانی ده‌ربڕینگه‌رایی به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو له‌ ده‌قه‌كانیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بن، له‌مه‌شدا شاعیر توانیویه‌تی له‌ هه‌ردوو ئاستی ده‌ربڕینگه‌رایی عه‌قڵانی و ده‌ربڕینگه‌رایی ناعه‌قڵانیدا ده‌قه‌كانی خۆی به‌رجه‌سته‌ بكات.
3. له‌ڕوانگه‌ی هه‌ردوو ئاسته‌كه‌ی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌، هه‌ریه‌ك له‌ چه‌مكه‌كانی شێواز و شیعرییه‌ت ڕه‌هه‌ندی جیاوازیان له‌ پانتایی ده‌قه‌كانی شاعیردا وه‌رگرتووه و ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌، ئه‌م ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌ زیاتر له‌ شێوه‌ی كۆمه‌ڵێك سیمای تایبه‌تیدا ده‌ركه‌وتوون، كه‌ سه‌رجه‌میان له‌ بنه‌ما شه‌نگسته‌یییه‌كانی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر كراون.
4.  سیماكانی ده‌ربڕینگه‌رایی لای (سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) له‌ هه‌ردوو ئاستی ڕوخسار و ناوه‌ڕۆكدا سه‌رنج ده‌درێن، به‌ڵام مامه‌ڵه‌ی شاعیر به‌ جۆرێكی ئه‌وتۆیه‌، كه‌ توانیویه‌تی ته‌واوی ده‌ركه‌وته‌كانی ڕێبازه‌كه‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاسته‌ ناسراوه‌كه‌ی ده‌ربڕینگه‌رایی، ئاوێته‌ی ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كه‌ی خۆی بكات و به‌مه‌ش خوێنه‌ری زیره‌ك به‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی نه‌بێت، به‌ئاسانی ناتوانێت هه‌ست به‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ بكات، كه‌ شاعیر له‌ڕێگه‌ی لێهاتووییی خۆیه‌وه‌ له‌ شیعره‌كانیدا ده‌سته‌به‌ری كردوون.

سەرچاوەکان پارێزراوە لە ڕۆژنامەی هەلێر









لیستی سه‌رچاوه‌كان

یه‌كه‌م/ به‌ زمانی كوردی:
- كتێب:
1. ئه‌لماچی، شكری عه‌زیز (2010)، تیۆری ئه‌ده‌ب، وه‌رگێڕانی: سه‌ردار ئه‌حمه‌د گه‌ردی، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی ماردین.
2. بۆرخێس، خۆرخێ لویس (2016)، ئه‌م هونه‌ری شیعره‌، وه‌رگێڕانی: سه‌یوان محه‌مه‌د، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، ناوه‌ندی غه‌زه‌لنووس.
3. پاڵه‌وان، سه‌ڵاح حه‌سه‌ن (2010)، شیعری كراوه‌ له‌ ئه‌زموونی شیعری نوێی كوردیدا، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، ده‌زگای ئاراس.
4. حاجی زاده‌، محه‌مه‌د (2018)، فه‌رهه‌نگی ڕاڤه‌یی ئیزمه‌كان، وه‌رگێڕانی: سیروان موسا پوور، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ڵه‌بجه‌، كتێبخانه‌ی هه‌ژار موكریانی بۆ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌.
5. حه‌مه‌ئه‌مین، عه‌بدولقادر (2011)، ئه‌ده‌ب و ڕێبازه‌كانی ئه‌وروپی- كوردی، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند.
6. خۆشناو، هێمن عومه‌ر (2009)، شیعرییه‌تی ده‌قی چیرۆكی كوردی- لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی شێوازگه‌ری، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری.
7. ڕه‌سوڵ، وه‌هبی (2013)، ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم له‌ نیگاركێشانی هاوچه‌رخی كوردستانی باشووردا، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، خانه‌ی وه‌رگێڕان.
8. ڕه‌نجده‌ر، سه‌باح (2013)، سێ كتێب له‌باره‌ی شیعره‌وه‌، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، چاپخانه‌ی بینایی.
9. ڕه‌نجده‌ر، سه‌باح (2014)، ئه‌زموون وه‌ك ئاخاوتنێك له‌ناو ژیان، چایی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، ئه‌كادیمیای كوردی.
10. ڕه‌نجده‌ر، سه‌باح (2018)، دیوانی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، به‌رگی دووه‌م، چاپی یه‌كه‌م، تاران، چاپخانه‌ی تاران.
11. ڕه‌نجده‌ر، سه‌باح (2018)، دیوانی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی یه‌كه‌م، تاران، چاپخانه‌ی تاران.
12. سدیق، ئارام (2017)، زمان و شیعرییه‌ت (كاركردن له‌سه‌ر ئه‌زموونی شیعریی یازده‌ شاعیری دوای ڕاپه‌ڕین)، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، ناوه‌ندی ئه‌ندێشه‌.
13. سه‌جادی- به‌ختیار، مه‌حمودی- محه‌مه‌د (2004)، فه‌رهه‌نگی شیكارانه‌ی زاراوه‌ی ئه‌ده‌بی، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، ده‌زگای ئاراس.
14. سه‌ڕاج، عه‌بدوڵڵا (2008)، با له‌ هونه‌ر بگه‌ین، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، به‌ڕێوه‌به‌رێتیی ڕۆشنبیریی ڕامان.
15. شمیسا، سیروس (2019)، ڕێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان، وه‌رگێڕانی: هیمداد حوسێن و سه‌نگه‌ر نازم، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، ناوه‌ندی ئاوێر.
16. عه‌بدوڵڵا، پێشڕه‌و (2014)، ئه‌ده‌ب- شێوه‌كاری- تیۆر، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، ئه‌كادیمیای كوردی.
17. عه‌سكه‌ر، دانا (2017)، ئه‌رگیومێنتی دژه‌كان، چاپی یه‌كه‌م، كه‌ركووك، ناوه‌ندی ڕۆشنبیری و هونه‌ریی دیالۆگ.
18. ماكواری، جۆن (2002)، فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایی، وه‌رگێڕانی: ئازاد به‌رزنجی، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، ده‌زگای نه‌وا.
19. محه‌مه‌د، ئاوات (2011)، لێكدانه‌وه‌ی شیعر و ئاماژه‌كانی پشته‌وه‌ی تێكست، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی ڕۆشنبیری، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌ولێر.
20. موسا، هاوكار (2019)، خه‌ون له‌ شیعردا- لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ده‌روونشیكارییه‌، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، ناوه‌ندی سارا بۆ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌.
21. هاڵبێرگ، پیته‌ر و دانه‌رانی تر (2018)، تیۆری ئه‌ده‌بی و شێوازناسی، وه‌رگێڕانی: ئه‌نوه‌ر قادر محه‌مه‌د، چاپی سێیه‌م، سلێمانی، ناوه‌ندی ئه‌ندێشه‌.
- گۆڤار:
1. ئه‌حمه‌د، نه‌جات حه‌مید (2010)، بنیاته‌ زمانه‌وانییه‌ جوانكارییه‌كان له‌ شیعره‌كانی هاشم سه‌ڕاجدا، گۆڤاری هه‌نار، ژماره‌ (51).
2. ڕه‌نجده‌ر، سه‌باح (2013)، شیعر به‌رانبه‌ر ئه‌به‌دییه‌ت- مانیفێستی شیعری، گۆڤاری هه‌نار، ژماره‌ (92).
3. سدیق، ئارام (2010)، شیعر و توانای په‌نهانكردن لای سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، گۆڤاری هه‌نــار، ژماره‌ (56).
4. مه‌لا، ئه‌حمه‌د (2019)، باجی جیانووسین ئه‌زموونی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، گۆڤاری سه‌رده‌می نوێ، ژماره‌ (1).
5. مه‌نتك، حه‌مه‌ (2009)، شێوازی خه‌ونیی له‌ مانیفێستی شیعری سه‌باح ڕه‌نجده‌ردا، گۆڤاری ئاینده‌، ژماره‌ (85).

دووه‌م/ به‌ زمانی عه‌ره‌بی:
- كتێب:
1. الاصفر، عبدالرزاق (1999)، المژاهب الادبیە لدی الغرب مع ترجمات ونصوص لأبرز أعلامها، الگبعە الاولی، منشورات اتحاد الكتاب العرب.
2. ترحینی، فایز (دون)، الدراما و مژاهب الادب، الگبعە الاولی.
3. راغب، نبیل (1977)، المژاهب الادبیە من الكلاسیكیە الی العبپیە، الگبعە الاولی، القاهرە، الهیئە المصریە العامە للكتاب.
4. رشدی، رشاد (2000)، نڤریە الدراما من أرسگو الی اڵان، الگبعە الاولی، الجیزە، هلا للنشر والتوزیع.
5. گارق، قصی (دون)، الانگباعیە أهم مدارس الحداپە، الگبعە الاولی، بیروت- لبنان.
6. علوش، سعید (1985)، معجم المصگلحات الادبیە المعاصرە، الگبعە الاولی، بیروت، دار الكتاب اللبنانی.
7. عیاد، شكری محمد (1993)، المژاهب الادبیە والنقدیە عند العرب والغربیین، الگبعە الاولی، الكویت، سلسلە عالم المعرفە.
8. الفواز، علی حسن، الشعریە‌ العراقیە‌ اسئلە‌ ومقترحات للقراءە، الگبعە الاولی، سوریە‌- دمشق، دار الینابیع للگباعە والنشر.
9. مكاوی، عبدالغفار (1971)، التعبیریە فی الشعر والقصە‌ والمسرح، الگبعە‌ الاولی، القاهرە، الهیئە المصریە‌ للتألیف والنشر.
10. مولینیە، جورج، الاسلوبیە، ترجمە: بسام بركە، الگبعە الاولی، بیروت- لبنان، المۆسسە الجامعیە للدراسە والنشر.
11. ویلیك، رینیە (1987)‌، مفاهیم نقدیە، ترجمە: د.محمد عصفور، الگبعە الاولی، الكویت، سلسلە عالم المعرفە.
- توێژینه‌وه‌ی زانستی:
1. محمد، سرور حسن (2010)، ملامح سریالیە‌ فی شعر أدونیس و صباح رنجدر - دراسە مقارنە-، رسالە ماجستیر، باشراف: د.لگیف محمد حسن، جامعە السلیمانیە، كلیە اللغات، قسم اللغە العربیە.
- ئینته‌رنێت:
1. أحمد، رشا السید (2015)، السردیە التعبیریە الشعریە (نقد فی ولادە المدرسە السردیە التعبیریە الشعریە العربیە)، 4/9/2015، http://www.shomosnews.com
2. أحمد، عدنان حسین (2013)، النزعە التعبیریە فی الادب والفن (الژاتیە المفرگە)، 9/12/2013، موقع العرب، https://alarab.co.uk
3. بیرقدار، قحگان (2011)، التعبیریە، 6/1/2011،
 https://www.alukah.net/literature_language/0/28800/
4. بیزیو، خالد (2010)، التعبیریه‌ نشأتها- تاریخها- خصائصها- الحركات الفنیە التی أپرت بها- روادها وفنانوها، 24/10/2010، http://ugelmascara29.yoo7.com/t108-topic
5. الحكیم، زیاد (2013)، ماهیە التعبیریە، 3/12/2013،
 http://www.mnaabr.com/vb/showthread.php?t=10815
6. عابدین، سارە (2019)، جاكسون بولوك كیف نقرأ لوحات التعبیریە التجریدیە، 30/2/2019، www.aljazeera.net
7. عوید، عدنان (2018)، المدرسە التعبیریە، 7/7/2018، http://www.arabjo.net/?p=35991
8. كحیل، أسماء (2017)، المدرسە التعبیریە، أشراف: د.لینا القگان، 16/4/2017، https://artinarabic.com
9. موسوی، أنور غنی، وقعنە الخیال والتموج التعبیری فی السردیە التعبیریە، https://anwergani.wordpress.com



سێیه‌م/ به‌ زمانی فارسی:
- كتێب:
1. انوشه، حسن (1374)؛ فرهنگ نامهء ادبی فارسی (دانش نامه ادب فارسی)، چاپ یکم، تهران، سازمان چاپ و انتشارات.
2. سید حسینی، رچا (1394)، مكتب های ادبی، جلد دوم، چاپ هجدهم، تهران، مۆسسه‌ انتشارات نگاه.
- ئینته‌رنێت:
1. رزایی، احسان (2019)، مختصر تمام مکاتب ادبی جهان، http://www.cafe-dastan.ir

چواره‌م/ به‌ زمانی ئینگلیزی:
1. E. Gordon (1987)، Expressionism: Art and Ideas. New Haven: Yale University Press.
2.  E. Krispyn (1964)، Style and Society in German Literary Expressionism.
3. Furness، R. S. (1973)، Expressionism. London: Methuen، 1973.
4. Gombrich، E.H. (1995). The Story of Art (16. ed. (rev.، expanded and redesigned). ed.). London: Phaidon.
5. J. L. Styan (1983). Modern Drama in Theory and Practice: Volume 3، Expressionism and Epic Theatre. Cambridge University Press.
6. Oppenheimer، Lois (2000)، The Painted Word: Samuel Beckett's Dialogue with Art. Ann Arbor: University of Michigan Press، 2000.

 

ئاری عوسمان خەیات

© 2017 Hawler