کانونی یەکەم 10, 2019

پەروەردە و ململانێی نەوەكان له‌دیدی پییه‌ر بۆردیۆ

له‌باتی پێشه‌كی
بێگومان پییر بۆردیۆ یەكێكە لە بیرمەند و سۆسیۆلۆژیستە گەورەكانی ئەدەبیاتی سۆسیۆلۆژی فەرەنسی و جیهان، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەهای كار و بەرهەمەكانی ئەو لە هەڵكشاندایە و زێتر دەبنە جێی پەسەند و ئەنالیزەی خوێنەران و نوسەران، هەر چەند خەریكبوون بە ئەنالیزەی تیۆرەكانی بۆردیۆ كارێكی یەكجار دژوارە، ئەویش لە لایەك بە هۆی ئەو ڕەهەندە فەلسەفییە ئەبستراكتەی كە لە بەرهەمەكانی ئەودا هەیە و، لە لایەكی تر بە هۆی وەرنەگێرانی بەرهەمەكانی بۆ سەرزمانی كوردی! ئێمە لەم وتارە كورتەی خوارەوە زۆر بە كورتی جەختمان لە دید و تێڕوانینی بۆردیۆ بۆ پرسی ململانێی نەوەكان لە نێو كایە كۆمەڵایەتییەكاندا كردۆتەوە و ویستومانە زۆر بە كورتی، بەهۆی كەمی دەرفەت، قسە لەو پرسە بكەین، لێ ئێمە توێژینەوەیەكی تێروتەسەلمان لەسەر سۆسیۆلۆژیای پییر بۆردیۆ ئەنجامداوە و بەم نزیكانە دوا شێوە و ناوەڕۆكی پێ دەبەخشین، لەوێ بە فراوانی قسەمان لە چەمكەكانی بۆردیۆ كردووە و توێژینەوەیەكی تایبەتیشمان لەسەر كتێبی جیاكاری: ڕەخنەی كۆمەڵایەتی دادوەری زەوقی (Distinction: A social Critique of the Judgement of Taste) ئەنجامداوە.

كایەی كۆمەڵایەتی و ململانێی نێوان نەوەكان
 بۆردیۆ پرسی نەوە، و پەیوەندی نەوەكان و ململانێی نێوان نەوە جیاوازەكانی لە پانتایگەلێكی كۆمەڵایەتی وەك زانكۆ، سیاسەت، ئەدەبیات و هونەردا . خستۆتە ژێر لێكۆڵینەوە و شیكردنەوە. بۆردیۆ قەیرانی نێوان نەوەكان هاوشێوەی ململانێ و ناڕەزاییە كۆمەڵایەتییەكانی دیكە؛ بەجیاواز و سەربەخۆ لە چین و سیستەمی توێژبەندی كۆمەڵایەتی یان بە گوزارشتی ئەو سیستەمەكانی دەسەڵات و نایەكسانی لە پانتایە جیاوازەكان، و لە چوارچێوەی نایەكسانی و ململانێی كۆمەڵایەتی دەپەرژێتە سەر لێكدانەوەی پەیوەندی و ململانێی نەوەكان لە ڕەهەندە كۆمەڵایەتی- ئابووری و فیكری- كولتوورییەكان.
بە بڕوای بۆردیۆ، لە هەلومەرجی هاوچەرخدا، كەلێنی نەوەكان، كەلێنێكی ئاسۆی بووە. لە پانتایی و مەیدانە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكانیشدا (چ دامەزراوەیی بێ یا نادامەزراوەیی) ڕووبەرووبونەوەی نێوان گەنجان و تاكە بەتەمەنەكان لە بنەڕەتدا پشت ئەستوورە بە ململانێی نێوان تاكەكان بە هەلوێستە هەمەجۆرەكانی دەسەڵات و سامان. وێڕای ئاماژە پەرش و بڵاوەكان بە ململانێی بنەڕەتی نەوەكان، بۆردیۆ لە كتێبی "پرسیارە كۆمەڵناسییەكان""1984"، بە شێوەیەكی جێگیر خۆی دەهێنێتە نێو ئەم باسەوە. لەم بەرهەمەدا، ئەو سەرەتا ئەوەمان وەبیر دەهێنێتەوە كە كاردانەوەی پیشەیی كۆمەڵناس هێنانە بەرباسی ئەم پرسەیە كە پۆلینبەندی (classification) تەمەنی بۆ پیر و گەنج، لە بنەڕەتدا "لە خۆوەكیە" یان خۆكارە. و لەم ڕوەوە، سنوربەندی نێوان گەنج و پیری نێوان نەوەكان، لەتەواوی كۆمەڵگاكاندا گرژاوی و تەماوییە. ناتوانرێ بە ئاسانی شێوە و ناوەرۆكەكانی دەستنیشان بكەین.
هەروەها پییر بۆردیۆ بە ئاماژەدان بە پێشینەكانی بابەتەكە دەنووسێت: "تەنانەت لە ڕابردووە دوورەكان و سەدەكانی ناوەراستیشدا، بەڵگەگەلێكمان لەبەر دەستدایە كە نیشانی دەدات ئەو تایبەتمەندیانەی كە وەك تایبەتمەندی "جیاواز" و تایبەتی گەنجان و سەردەمی گەنجی خراوەتە ڕوو، لە بنەڕەتدا بۆ ئاراستەكردن و ئاسانكردنەوەی بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات بووە بۆ بەتەمەنەكان "گەورە ساڵان" و دەگەڕێتەوە بۆ پرسی دەسەڵاتی پیرەكان بەسەر گەنجانەوە". وەك بەڵگەیەكی ئایدیاڵ لەم زەمینەیەدا، بۆردیۆ ئاماژە بە نامەیەكی پەیوەست بە سەدەی 16 لە فلورانس دەكات كە لە چوارچێوەی پەیوەندی نێوان گەنجان و سیماكانی نوخبەی ئابووری، سیاسی و كولتووری كۆمەڵگاكان، نیشانی دەدات پیرەكان ئایدۆلۆژیای توندوتێژی و ئازابوونیان بۆ گەنجەكان ڕاگەیاندووە تاوەكو لەم ڕێگوزەرەوە، تایبەتەمەندیگەلێكی وەك حیكمەت و عەقڵخوازی و دەسەڵات بۆ خۆیان بەدەست بهێنن.
بەم چەشنە لە دیدی بۆردیۆدا، دابەشكردنی دەسەڵات و پۆلێنبەندی بە گوێرەی تەمەن، هاوشێوەی ڕەگەزایەتی و چین لەڕاستیدا لە دوای پەیدابوونی ئەو ڕێكخستنەیە (order) كە تێیدا هەر كەسە و شوێنگە و پێگەی تایبەتی خۆی هەیە. بەم شێوەیە، پۆلینبەندی بە گوێرەی تەمەن و نەوە بەردەوام بابەتی دەستكاریكردنێكی ئامانجدار بووە. لەم ڕوەوە، بەشایەتی مرۆڤناسەكان، كۆمەڵگاكان بە هەر هۆكارێك كە سنوردارێتی و سنورە هەییەكانی نێوان تەمەنەكانیان ئاوەژوو كردۆتەوە و هەڵساون بە ململانێكردن و لە ئاكامدا ئاشكرا نییە چ كەسێك گەنجە و چ كەسێك پیر. لە دیدی بۆردیۆدا، گەنج و پیر نەك واقعێكی ئۆبجەكەتیف (objective) و واقعین، بەڵكو بونیادێكی كۆمەڵایەتیین كە لە ئاكامی ململانێی نێوان پیر و گەنج لە مەیدانە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكاندا دێتە ئاراوە. بەم جۆرە، پەیوەندی نێوان تەمەنی (Age) كۆمەڵایەتی و تەمەنی بایەلۆژی، پەیوەندیەكی ئاڵۆزە و بەو چەشنەی كە بۆردیۆ لەبارەی كایەكانی مۆد و بەرهەمهێنانی هونەری و ئەدەبی نیشانی دەدات، هەر مەیدانێك هەڵگری یاسای نەوەیەكی تایبەتە.
ئەمانە هەمووی دەرخەری ئەو ڕاستییەن كە "تەمەن" واقیعێكی بایەلۆژیە كە لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە دەستكاری و لە ڕووی مەبەستگەلی تایبەتیشەوە سوودی لێ وەردەگیردرێت یان باشتر بڵێم خراپ كەڵكی لێ وەردەگیردرێ. بە دەربرینێكی دیكە، لە دیدی بۆردیۆدا، قسەكردن لەسەر گەنجان وەك "یەكەیەكی كۆمەڵایەتی" (Unit Social) و گروپێكی دروستبووی دیاریكراو بە بەرژەوەندیەكی هاوبەش و پێكەوەبەستراو دێتە هەژماردن.
بەم چەشنە بۆردیۆ لە جیاتی ڕوونكردنەوەی كەلێنی نەوەكان بە پێوەرە سەبجەكتیڤەكان (Subjective) و بە گوێرەی كاریگەری پرۆسەكان و ڕووداوە سەرەكییە مێژووییەكان لەسەر سەبجەكتیڤیزم و ئاگایی و شوناسی تایبەتی نەوە كە بەسەر دیدگای مانهایمەوە زاڵە، دەپەرژێتە سەر ئاراستەیەكی ئۆبجەكتیڤ بۆ ڕوونكردنەوەی ململانێ و ناڕەزایی نەوەكان بەگوێرەی شوێنی ستراتیژی و سەردەمی هەر نەوەیەك لە پەیوەندی بە كۆمەڵەیەك لە سەرچاوە و ركابه‌ریی نەوەكان بۆ سوودوەرگرتن لە سەرچاوە ناوبراوەكان. لەڕاستیدا ئەو سەرچاوەیە بەرهەمی هەلومەرجی مێژوویی هەر نەوەیەكە و دەستگەیشتن و سوودوەرگرتن لێی، پاپەندی چەشنێ شوناس و یەكانگیری نەوەییە كە لە لایەن نەوەیەكەوە دژ بە نەوە زاڵ و دەستباڵاكان ئەنجام دەدرێ. لەم ڕوەوە، تایبەتمەندی سۆسیۆلۆژیای بۆردیۆ لەم بوارەدا ئەمەیە كە هەموو دروستكراوێكی كۆمەڵایەتی، بە بەرهەمی ملمڵانێ لەسەر سەرچاوە ئابووری و كولتوورییەكان لە نێو كایەیەكی دیاریكراو، دەزانێ.

پەروەردە، بەرژەوەندی و گرژی نێوان نەوەكان
لە دیدی بۆردیۆدا ئاشكرایە كە لەودیو جیاوازییە چینایەتییەكانەوە، گەنجان بەرژەوەندی بەكۆمەڵی نەوەی خۆیان هەیە، چونكە جودا لە پرسی زوڵمی ئەو دژەگەنجانەی كە سەرچاوەی گرتووە لە پەروەردەی گەنجان و نەوەی دواتر لە سیستەمە جیاوازەكانی پەروەردەدا. هەمیشە بە بەراورد بە ئەوان كەمتر لە ناونیشان یان چۆنایەتی پلەكەیان "پێگە"ی كۆمەڵایەتی بە دەست دەهێنن، بۆ نموونە لە سیستەمەكانی كاردا لە زۆربەی كۆمەڵگاكاندا، دكتۆرێكی پەنجا ساڵە دەرفەتی زیاترە لە دكتۆری سی ساڵە بۆ كار هەڵبژاردن. لە ئاكامدا گەنجان لە كایەی كاردا كە لە ڕاستیدا لە ڕووی خودییەوە، دووچاری زووڵمی دوو هێندە دەبنەوە بە خاتری جیاوازی لە پەروەردە و گەنجبوونیان. بە بڕوای بۆردیۆ، هۆكارەكەی لەم ڕوەوەیە كە چەشنێ‌ (سڕینەوەی چۆنایەتی بونیادی نەوە) لە دامەزراوە و بونیادە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگاكاندا هەیە، واتە لەم سیستەمانەدا، گەنجبوونی تاك بە شێوەی بونیادیی چۆنایەتی كارەكەی دێتە خوارەوە. ئەم پرسە، لە تێگەیشتنی سرینەوەی سیحری هاوبەش لە نێو نەوە نوێیەكاندا گرنگی و بایەخێكی زۆری هەیە، بەم مانایەی كە تاكی گەنج سەرەتا بە هیوا و ئارەزوویەكی زۆر بە خاتری بەڵگەگەلی دیاریكراوەوە كارێكی دیاریكراو بەدەست بهنێ‌، پاشان دەچێتە سەرشانۆی كۆمەڵ و كاركردنەوە، بەڵام لە كارەكەدا دەبینرێت كە ئەمە وەهمێكی تەواوە.
بە بڕوای بۆردیۆ، تەنانەت لە سیستەمی سەرمایەداریشدا، بەشێك لە گرژی نەوەی ئەمرۆ بەم شێوەیە شایەنی ڕوونكردنەوەیە كە قۆناغی شوێنگرەوەسازی نەوەیی دورودرێژە، وەك تەمەنی كاری تاك بەرزە و دەبێ گەنجەكان بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ چاوەڕوان بن تاوەكو پیرەكان لە پۆستەكانیان واز دەهێنن و شانۆكە بۆ شوێنگرتنەوە خاڵی دەبێ.
 وێرای ئەم خاڵەش، هەم دەتوانین ئەو ململانێییانەی كە لە نێوان نەوەكان لە كارە ئازادەكاندا هەیە وەك ئەندازیاری بیناسازی، وەكیل، پزیشك و . هتد ڕوون بكەینەوە و هەم ئەو ململانێیەی كە لە پۆستە پەروەردەییەكاندا هەیە. بە بڕوای بۆردیۆ لە هەموو بوارەكاندا، بەو چەشنەی كە لە بەرژەوەندی پیرەكانە كە گەنجان بە دوای گەنجبوونیان بڕۆن، دەرچوونی پیرەكان لە شانۆكەش بە قازانجی گەنجەكانە.
بۆردیۆ ئاماژە بە قۆناغێكی تایبەتیش دەكا كە تێیدا خێرایی ململانێی نێوان نەوەكان بە لوتكە دەگات. ئەو لەم بوارەدا دەنووسێ: "قۆناغێك هەیە كە گەڕان بە دوای شتێكی تازەدا كە ئامرازێكی تازەیە بۆ ئەو كەسانەی بەو قۆناغە گەیشتوون . عادەتەنیش گەنجترەكان لە ڕووی بایەلۆژیەوە بەم چەشنەن، پێشترەكان بۆ دواوە و بەرەو مەرگی كۆمەڵایەتی (La most Sociale) دەرۆن و ململانێ بۆ گەیشتن بەم شتە نوێیە، تونتر دەبێ و بەم چەشنە، ململانێی نێوان نەوەكان بە لوتكە دەگات. لە ڕاستیدا ئەمە ئەو ساتەیە كە چارەنووسی گەنجترەكان و پیرترەكان بە دەستەواژەی تەلیسكۆپ دەبینرێ یان لە چوارچێوەی یەكەیەكدا ڕادەوەستێ، بەو جۆرەی كە دەیانەوێ بە یەك خاڵ بگەن، ئەمە ئەو قۆناغەیە كە گەنجەكان دەیانەوێ هەرچی زووتر ببنە شوێنگرەوەی پیرەكان"

تێبینی/ بۆ نووسینی ئەم وتارە لە پەیوەست بە هزری بۆردیۆ، سوودێكی زۆر لە كتێبێ (دووبارە بەرهەمهێنان لە پەروەردە، كۆمەڵگە و كولتوور) وەرگیراوە:
Pierre Bourdieu and jean-claude Passeron، Reproduction in Education، society and culture، translated: Richard nice، 1990،London.

 

و: دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler