کانونی یەکەم 11, 2019

ســــیماكانی ده‌ربــــڕینگه‌رایــــی لـــــه‌ شیعری سه‌بـــاح ڕه‌نجده‌ردا

سێیه‌م/ ئاراسته‌ و سیماكانی ده‌ربڕینگه‌رایی:
ده‌ربڕینگه‌رایی چه‌ندین ڕه‌وت و ئاراسته‌ی جیاجیای لێ بووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌گشتی هه‌موو ئه‌و ڕه‌وت و ئاراستانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی دوو ئاراسته‌ی گشتگیردا كۆده‌بنه‌وه‌، ئه‌وانیش بریتین له‌:
1. ده‌ربڕینگه‌رایی عه‌قڵانی.
2. ده‌ربڕینگه‌رایی ناعه‌قڵانی.
لایه‌نگرانی ئاراسته‌ی یه‌كه‌م پێیانوایه‌، ئه‌ركی ئه‌ده‌ب بریتییه‌ له‌ چالاككردنی عه‌قڵ و دنه‌دانی ویژدانی مرۆڤ به‌ چه‌شنێكی ئه‌وتۆ، كه‌ ئه‌ده‌ب ڕێگری له‌ عه‌قڵ و ویژدان بكات له‌وه‌ی دووچاری بێمانایی و چه‌قبه‌ستوویی ببنه‌وه‌. ناودارترینی ده‌ربڕینگه‌راكانی ئه‌م ئاراسته‌یه‌ بریتین له‌: تۆله‌ر، هاسین كلیفه‌ر، پیتشه‌ر، كاپه‌ر و.. هتد. (بیرقدار، 2011، لینك) هه‌رچی ئاراسته‌ی دووه‌مه‌ (ده‌ربڕینگه‌رایی ناعه‌قڵانی)، لایه‌نگره‌كانی پێیانوایه‌ عه‌قڵانییه‌ت بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵك‌ له‌سه‌ری ڕێك كه‌وتوون، به‌م هۆیه‌ش ئه‌م ئاراسته‌یه‌ به‌ كوڕی شه‌رعیی سوریالیزم له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت، هه‌ربۆیه‌ به‌ شۆڕشێك داده‌نرێت به‌سه‌ر لۆژیكی ژیان و خودی عه‌قڵیشدا، به‌مه‌ش مل كه‌چ ناكه‌ن بۆ یاساكانی هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و بڕوایان به‌وه‌یه‌، كه‌ ژیان له‌ جه‌وهه‌ر و حه‌قیقه‌تی ڕووتی خۆیدا، شتێكی نامه‌عقووڵ و تێنه‌گه‌یشتراوه‌، واته‌ بوون و ژیان ئه‌گه‌ری تێگه‌یشتن و لێكدانه‌وه‌یان نییه‌. (عوید، 2018، لینك. هه‌روه‌ها: بیرقدار، 2011، لینك) پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ش بده‌ین، كه‌ ئاراسته‌ی ناعه‌قڵانی به‌ (سۆفیزمی ئاڵۆز)یش ناوده‌برێت.(راغب، 1977، 131)
لێره‌وه‌ هه‌ندێك له‌ گرنگترین سیما و بنه‌ما ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌كانی ده‌ربڕینگه‌رایی ده‌خه‌ینه‌ڕوو، كه‌ پێكڕا وێنه‌یه‌كی گشتیی ڕێبازه‌كه‌ ده‌نه‌خشێنن، به‌ ڕه‌چاوكردنی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م خاڵانه‌ی لێره‌دا ده‌خرێنه‌ڕوو زیاتر تایبه‌تن به‌ بواری شیعری ده‌ربڕینگه‌رایی، بۆیه‌ به‌پێی گۆڕانی به‌ستێنه‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌كان و به‌پێی مه‌به‌ست و ئامراز و شێوازی ده‌ربڕینه‌كه، گۆڕان به‌سه‌ر ئه‌م سیما و بنه‌مایانه‌شدا دێت، هه‌ڵبه‌ت به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و خاڵانه‌ی كه‌ زیاتر شه‌نگستین (Principals) وه‌ك له‌وه‌ی په‌یوه‌ست بن به‌ ڕووكه‌شی دیارده‌كانه‌وه‌، كه‌ گوزارشتیان لێ ده‌كرێت.
1. ده‌ربڕینگه‌رایی ئه‌زموونی ده‌روونیی ڕووتی شاعیر به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، ئه‌مه‌ش به‌ ڕێگه‌ی فراوانكردنی ڕه‌هه‌نده‌كانی ئه‌و ئه‌زموونه‌ و تیشكی نوێ خستنه‌سه‌ریان، بۆئه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ بدۆزێته‌وه‌، كه‌ مرۆڤ په‌نهانی كردوون یان به ‌هۆی كورتبینییه‌وه‌ نایانبینن، هه‌روه‌ها گه‌وهه‌ری دیارده‌كان به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، بۆیه‌ دان به‌ لێكچوونی نێوان دیوی ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌دا نانێت. (بیرقدار، 2011، لینك) واته‌ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر خودگه‌رایی پتر له‌ بابه‌تگه‌رایی، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ی دوایییان ته‌نێ وه‌ك مه‌به‌ستێك لێی ده‌ڕوانێت نه‌ك زیاتر.
2. شیعر له‌ ڕوانگه‌ی دیارده‌گه‌رایییه‌وه‌ ڕزگاركه‌ری ڕۆحی مرۆڤه‌ له‌ ده‌ست ئه‌و هه‌ژموونه‌ باڵاده‌سته‌ی داكه‌وتی ته‌قلیدی به‌سه‌ر كیانی سه‌ربه‌خۆی مرۆڤه‌وه‌، داكه‌وتێكی ئه‌وتۆ كه‌ -وه‌ك ده‌گوترێ- سنوورداركراوه‌ تا ئاستی ده‌به‌نگی! (راغب، 1977، 132)
3. ده‌ربڕینگه‌رایی پرۆسه‌یه‌كی ناوه‌كییه‌ به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی بۆچوونگه‌رایی‌ (الانگباعیە- Impressionism)ـه‌، به‌وه‌ی ده‌ربڕینگه‌رایی گرنگی ده‌دات به‌و هه‌سته‌ ورووژاوانه‌ی له‌ ناخی ده‌روونه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن، به‌ڵام بۆچوونگه‌رایی گرنگی ده‌دات به‌و هه‌سته‌ ورووژاوانه‌ی كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ كاریگه‌ری ده‌خه‌نه ‌سه‌ر مرۆڤی‌ شاعیر و دواتریش ئه‌و كاریگه‌رییه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌یدا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ده‌بێت‌. (گارق، ؟، 33- 36) كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر ده‌ربڕینگه‌رایی خودیی بێت، هه‌ڵبه‌ته‌ بۆچوونگه‌رایی بابه‌تییه‌. (بیزیو، 2010، لینك)
4. وێناكردنی ژیان نه‌ك وه‌ك ئه‌وه‌ی خۆی ده‌رده‌خات، به‌ڵكو به‌پێی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ شاعیر له‌و خۆده‌رخستنه‌ی ژیاندا به‌رهه‌می هێناوه‌، واته‌ بینینی تایبه‌تیی شاعیری هونه‌رمه‌ند زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر داكه‌وت (واقیع)ی تایبه‌تیدا، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی تێگه‌یشتنی بۆچوونگه‌رایییه‌، كه‌ پێیوایه‌ ڕوانگه‌ی هونه‌رمه‌ند په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌ستی بینینه‌وه‌. (ترحینی، دون، 76) ده‌بێ ئه‌وه‌ش ڕوون بكه‌ینه‌وه‌:‌ جیاوازیی ده‌ربڕینگه‌رایی له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له‌ (بۆچوونگه‌رایی و سروشتگه‌رایی)دا بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ هه‌ر له ‌بنه‌ماوه‌ ده‌ربڕینگه‌رایی وه‌ك په‌رچه‌كردارێك به‌رانبه‌ر هه‌ریه‌ك له‌و دوو ڕێبازه‌ی دیكه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌. (راغب، 1977، 130)
5. شاعیری ده‌ربڕینگه‌را باوه‌ڕی وایه‌، شیعر ده‌كه‌وێته‌ پانتایی نێوان سووسه‌ و ده‌ربڕین (الحدس و التعبیر)ه‌وه‌، له‌م ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ گوزارشت له‌ هه‌ست و سۆزێكی دیاریكراو ده‌كات و ده‌یه‌وێت هاواری مرۆڤ له‌نێو ژینگه‌كه‌ی خۆیدا بگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وانیتر.(كحیل، 2017، لینك) بۆیه‌ ده‌ربڕینگه‌رایی ده‌بێت به‌و ڕێبازه‌ی كه‌ له‌ كرۆكدا هاوشانه‌ له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشچوونی بوون و گۆڕانه هه‌نووكه‌یییه‌‌كانی ژیان.
6. به‌لای ده‌ربڕینگه‌راكانه‌وه‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ته‌نها بریتی نین‌ له‌ گوزارشت له‌ بیرۆكه‌یه‌كی دیاریكراو، به‌ڵكو پێش هه‌ر شتێك، ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌رجه‌سته‌كردنی بیرۆكه‌یه‌كه‌ له‌باره‌ی دیارده‌یه‌كه‌وه‌، كه‌ ده‌وری مرۆڤی سه‌رده‌می داوه‌ یان دیارده‌یه‌ك، كه‌ مرۆڤ تێیدا ده‌ژی. (راغب، 1977، 137) له‌م ڕوانگه‌وه‌ شاعیری ده‌ربڕینگه‌را له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌، جیهانێكی تر دابهێنێت‌ به‌ده‌ر بێت له‌و مه‌رگه‌ساتانه‌ی پێشتر مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ستییه‌وه‌ ناڵاندوویه‌تی. (مكاوی، 1971، 16)
7. ده‌ربڕینگه‌رایی و شیعری ده‌ربڕینگه‌را دژ به‌ هه‌موو جۆره‌ چه‌وساندنه‌وه‌یه‌ك ده‌وه‌ستێته‌وه‌‌، كه‌ مرۆڤی مۆدێرن به‌ هۆی داكه‌وتی داسه‌پاوی شارستانییه‌ته‌وه‌ ده‌یچێژێت. لێره‌شه‌وه‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری ده‌ربڕینگه‌رایی ده‌چێته‌ چوارچێوه‌یه‌كی ئیستاتیكیی باڵاتره‌وه‌، كه‌ تێیدا گوزارشت له‌ هه‌موو ئه‌و ئازار و مه‌ینه‌تییانه‌ی مرۆڤی سه‌رده‌م ده‌كرێت و به‌دوای چاره‌نووسێكی باشتر له‌وه‌ی هه‌یه‌ كۆشش ده‌كات. (سید حسینی، 1394، 704)
8.    ده‌ربڕینگه‌رایی سوودی ته‌واوی له‌ دۆزینه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌ی فرۆید له‌ بواری ده‌روونناسیدا وه‌رگرتووه‌، به‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی دینامیكییه‌ و له‌ په‌یوه‌ستیدایه‌ له‌گه‌ڵ خودی خۆی و ئه‌و داكه‌وته‌ی تێیدا ده‌ژی. (راغب، 1911، ل132) له‌م ڕوانگه‌وه‌ جیاوازیی ده‌ربڕینگه‌رایی له‌گه‌ڵ سوریالیزم له‌مه‌دایه‌، كه‌ ده‌ربڕینگه‌راكان كاریان به‌سه‌ر‌ خه‌ونه‌ ڕاسته‌قینه‌ و واقعییه‌كانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو بابه‌تی ئه‌وان كابووس و خه‌ونه‌ ناباوه‌كانه‌، له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ش‌ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی چاوتێبڕینی ده‌روونناسه‌كان. (شمیسا، 2019، 232)
 به‌شی دووه‌م
به‌رجه‌سته‌بوونی سیماكانی ده‌ربڕینگه‌رایی له‌ نموونه‌ی شیعره‌كاندا
ته‌وه‌ری یه‌كه‌م/ شیعرییه‌تی ده‌ربڕینگه‌رایی له‌ نموونه‌ی شیعره‌كاندا
چه‌مكی شیعرییه‌ت لێره‌دا له‌سه‌ر ئاستی مه‌به‌ست و ناوه‌ڕۆكی شیعری به‌ركه‌ڵك خراوه‌، به‌ واتای ئه‌وه‌ی له‌ ڕوانگه‌ی دنیابینیی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌ له‌م چه‌مكه‌ ورد ده‌بینه‌وه‌، نه‌ك له‌ ئاستی ڕوخسار و زمانی شیعری و وه‌ك به‌شێك له‌ كه‌ره‌سته‌ ته‌قلیدییه‌كانی شێوازگه‌ری‌، هه‌ربۆیه‌ لێره‌دا سه‌رله‌نوێ سیما ده‌ربڕینگه‌رایییه‌كان داده‌ڕێژینه‌وه ‌و به‌پێی ڕوانگه‌ی تایبه‌تی شاعیر و له‌ڕێگه‌ی نموونه‌ی شیعره‌كانییه‌وه‌‌ خوێندنه‌وه‌یان بۆ ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ش له‌ چه‌ند سیما و ده‌ركه‌وته‌یه‌كدا گه‌ڵاڵه‌ ده‌كه‌ین، به‌م شێوه‌ی لای خواره‌وه‌:
یه‌كه‌م/ خستنه‌ڕووی داكه‌وت (واقیع)ی زه‌ینی: مه‌به‌ست له‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ شاعیری ده‌ربڕینگه‌را زیاتر له‌ واقیعییه‌ت گرینگی به‌ ده‌رخستنی هه‌ڵچوونه‌كان ده‌دات، له‌ ئه‌نجامدا له‌ ده‌قه‌كانیدا كۆمه‌ڵێك دیارده‌ی وه‌ك: ترس، تووڕه‌یی، سه‌رگه‌ردانی، تاڵی و هاوتای ئه‌و جۆره‌ مه‌سه‌لانه‌ ده‌خاته‌ڕوو، هه‌ندێك جاریش بارودۆخی دژواری مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی پیشه‌سازی ده‌خوێنینه‌وه‌. (شمیسا، 2019، ل230) كه‌واته‌ شاعیر له‌پێناو به‌ده‌سته‌وه‌دانی مه‌به‌ست و پێكهێنانی شیعرییه‌تدا، واقیعییه‌تێكی نوێ دروست ده‌كات، كه‌ له‌ڕێگه‌ی زه‌ینی خۆیه‌وه‌ وێنای ده‌كات‌‌، هه‌روه‌ك له‌م باره‌یه‌وه‌ خودی (سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) خۆی، له‌ مانیفێستێكی شیعریدا ده‌ڵێت: ((له‌ شیعردا خۆم ده‌كه‌م به‌ واقیع و سه‌رله‌نوێ پێكی ده‌هێنمه‌وه‌، واته‌ واقیعی ناو نووسین، یان ئه‌و واقیعه‌ی نووسین پێشنیازی ده‌كات، په‌یڕه‌وه‌كردنی چۆنێتی واقیع له‌م باره‌دا ده‌ناسرێت، یان پێناسه‌ ده‌كرێت بۆ ناسین.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2014، 40) لێره‌شه‌وه‌ شاعیر ئه‌م دنیابینییه‌ ده‌گۆڕێته‌ سه‌ر شیعرییه‌تێكی ده‌ربڕینگه‌رایی و له‌ ده‌قی (زێوان)دا به‌م شێوه‌یه‌ ته‌وزیفی ده‌كات:
سروشت هه‌موو شتێكت ترساندوومی
لرفه‌ی ئاگرت
بڵندایی چیات
گه‌فی ڕووبارت
ده‌شتایی ڕووتت
په‌نجه‌م له‌ چاوه‌ڕوانییه‌كی دوانه‌هاتوو یان گیان پێنه‌ماو
به‌ناو یه‌كدا ده‌شكێنمه‌وه‌
 (ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 5-6)
شاعیر توانیویه‌تی گوزارشت له‌و ترسه‌ سه‌ره‌تایییه‌ی خۆی بكات -وه‌ك مرۆڤێك- كه‌ له‌هه‌مبه‌ر سروشت و دیارده‌كانی هه‌یه‌تی، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش ده‌ربڕینه‌ له‌وپه‌ڕی ئاستی مرۆبوونی خۆیدا، هه‌روه‌ك به‌دیوێكی تردا له‌پێناو وێناكردنی ئه‌و واقیعییه‌ته‌ نوێیه‌، په‌نا ده‌باته‌ به‌ر كۆمه‌ڵێك میكانیزمی شیعری، كه‌ دیارترینیان میكانیزمی خه‌ونییه‌، ((ئه‌وه‌ی له‌نێوان من و شیعردا درێژ ده‌بێته‌وه‌، خه‌ونه‌ نه‌ك واقیع، له‌ كرده‌وه‌ و كرده‌ی نووسیندا خه‌ون ده‌كه‌م به‌ واقیعی نووسین.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2013، 86) ئه‌م واقیعییه‌ته‌ زه‌ینییه‌ به‌لای شاعیره‌وه‌ هه‌روا به‌ئاسانی ده‌سته‌به‌ر نایه‌ت، به‌ڵكو ئه‌و ((وه‌ك ئه‌كرۆپاتێك گه‌مه‌ به‌ وشه‌كانی ده‌كات، له‌پێناو سڕینه‌وه‌ی ئه‌و ناوه‌نده‌، شاعیر گه‌مه‌یان پێده‌كات، كه‌ واقیع له‌ زمان جودا ده‌كه‌نه‌وه‌.)) (مه‌لا، 2019، 138) ئه‌وه‌تا له‌ ده‌قی (دوا شوێن)دا ده‌ڵێت:
هه‌موومان به‌ ڕێگاكاندا ده‌ڕۆین
بگه‌ین یان نه‌گه‌ین چ ڕووده‌دات و شیر له‌سه‌ر چ جامێك ده‌ڕژێت
جامی پڕ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌یه‌
حه‌وت په‌رده‌ له‌ چاوی پیس ده‌یپارێزن
شاعیره‌ نامراده‌كه‌ به‌ دیار گه‌رمایی دڵی ده‌مێنێته‌وه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب2، 469)
(نامرادبوونی شاعیر) لێره‌دا به‌رانبه‌ر به‌ (ڕژانی شیر له‌ جام)ه‌وه‌، ده‌ربڕینێكه‌ له‌ ئاستێكی زمانیدا تا له‌ڕێگایه‌وه‌ گوزارشت له‌و سه‌رگه‌ردانی و تووڕه‌یییه‌ی خۆی بكات، له‌ كۆی پێدراوه‌كانی ژیان و بوون هه‌یه‌تی، به‌وپێیه‌ی (بگه‌ین یان نه‌گه‌ین) دواجار مرۆڤ و پێشمه‌رجه‌كانی بوونی مرۆڤ (هه‌ر ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌یه‌)، لێره‌دا ئه‌و ڕێگه‌یه‌ی شاعیر له‌ زه‌ینی خۆیدا وێنای كردووه ((هه‌نگاوه‌كانی شاعیره‌، كه‌ هێواش هێواش له‌ ماڵی ناو شیعر نزیك ده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌زموونه‌ واقیعییه‌كان یارمه‌تی ده‌ده‌ن، كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ شیعردا پێی ده‌گات، حه‌قیقه‌ته یان وای زانیوه‌ كه‌ هه‌قه‌.)) (عه‌بدوڵڵا، 2014، 110) دیسانه‌وه‌ هه‌ر له‌ (زێوان)دا هاتووه‌:
منداڵیم له‌ناو پیریمدا گۆشه‌گیره‌
گه‌نجییه‌تییه‌كی باوان دوور و خۆڵه‌مێشیش
ئاگادارم باران ده‌تكێته‌ ناو گۆڕان
كفنی مردووان ته‌ڕ ده‌كات
تۆڕی دڕاو له‌ ئاوی بله‌رێته‌وه‌
ماسی غارغارانێی گیانبازی به‌سه‌ردا ده‌كه‌ن
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 54)
ئه‌م دۆخه‌ تاڵه‌ی لێره‌دا گوزارشتی لێ كراوه‌‌، ده‌ربڕی كۆی ڕه‌وشی‌ پڕ له‌ ئاریشه‌ی شاعیره‌، به‌ڵام ئه‌و توانیویه‌تی له‌ڕێگه‌ی شیعرییه‌تی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌وه‌، وێنای واقیعییه‌تێكی زه‌ینی ئه‌وتۆمان بۆ بكات، كه‌ تێیدا داله‌ زمانه‌وانییه‌كان ده‌بن به‌ نماینده‌ی كۆمه‌ڵێك مه‌دلوولی جیاواز، لێره‌شه‌وه‌ ئه‌و مه‌دلوولانه‌ له‌ سیاقی گشتیدا بیرۆكه‌یه‌كی تر پێشكه‌ش ده‌كه‌ن، كه‌ هه‌ڵگری مه‌غزای شیعره‌كه‌یه‌، واته‌ هه‌ر ئه‌م ((په‌سندانه‌ زه‌ینییه‌ وا له‌ شاعیر ده‌كات، ته‌واوی هێز و وزه‌ی شیعریی بارگه‌كراوی خۆی بخاته‌گه‌ڕ...)) (الفواز، 2010، 123) ئه‌مه‌ش له‌پێناو به‌رهه‌مهێنانی شیعرییه‌تێكی ئاست به‌رزی ده‌ربڕینگه‌رادا.
دووه‌م/ گرنگیدان به‌ دیوی په‌نهانی مرۆڤ: واته‌ جه‌مسه‌ری هه‌ره‌ گه‌رمی ده‌ربڕینگه‌رایی بریتییه‌ له‌ ناخگه‌رایی، به‌مه‌ش خه‌ون ده‌گۆڕێت بۆ شیعر و ئه‌ده‌بیات، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م خه‌ونانه‌ هه‌ندێ جاریش كابووسن. (‌شمیسا، 2019، 230- 231) به‌ومانایه‌ی له‌ به‌رهه‌می ده‌ربڕینگه‌راییدا زیاتر ((جه‌خت ده‌كرێته‌‌ ‌سه‌ر ده‌ربڕینی ئه‌زموونی ده‌روونیی مرۆیی، هاوكات یاخیبوونێك دژ به‌و ڕه‌وته‌ مادییه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رنج ده‌درێت.)) (الحكیم، 2013، لینك) كه‌ هه‌مووانی گیرۆده‌ی خۆی كردووه‌، ئه‌مه‌ش ده‌بێت به‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆئه‌وه‌ی له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ شاعیر هه‌سته‌كانی خۆی له‌ چوارچێوه‌ی ده‌قێكدا تۆمار بكات، هه‌روه‌ك شاعیر له‌ (سزای هه‌میشه‌یی)دا ده‌ڵێت:
چاوه‌ڕوانی گردێكه‌ له‌ خۆڵ
كانی خۆڵی لێ ده‌خوات
له‌ به‌ربوونه‌وه‌ی بارانی خه‌وسووك و بای خه‌وگران
ماڵه‌كانی ناو دۆڵ ئاگریان كوژایه‌وه‌
بالووكه‌ی خاك باڵنده‌ بانگ ناكات
حه‌وا نه‌یتوانی سنووری جێ پێیانی ببه‌زێنێت
شوێن پێی ئاوێنه‌یه‌ دوژمن ده‌باته‌وه‌ سه‌ر ماڵ و ده‌رگای
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 79)
به ‌وردبوونه‌وه‌ له‌م كۆپله‌ شیعره‌، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ شاعیر له‌باره‌ی كرۆك و ناوه‌ڕۆكی مرۆڤه‌وه‌ ده‌نووسێت، نه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێت گوزارشت له‌ دیوی ده‌ره‌وه‌ی بكات، واته‌ ((شاعیری ئه‌زمووندار كار له‌ناو مانای ئاماده‌كراو ناكات، ئاماژه‌كان ده‌جووڵێنێت تا ئاستی په‌رجوو دروستكردنیش ساده‌ ده‌بێته‌وه‌، له‌ ساده‌بوونه‌وه‌یدا ده‌گات به ‌خۆده‌ربڕین و چێژی بوون.)) (ڕه‌نجده‌ر، 2013، 38) ئه‌مه‌ش ئه‌و ساته‌ شیعرییه‌یه‌، كه‌ تێیدا شاعیر له‌ژێر كاریگه‌ریی زمان و هاتنه‌گۆی بوونی خۆیدا ده‌بێت، هه‌روه‌ك له‌ ده‌قی (جه‌نگی پرسیار)دا ئه‌م دۆخه‌ زیاتر زه‌ق ده‌بێته‌وه به‌وه‌ی كاتێك ده‌ڵێت‌:
ماسی به‌دبه‌ختترین گیانداره‌
چێژ له‌ ئاو وه‌رناگرێت
منیش نه‌گبه‌تترین ئاده‌میزادم
چێژم له‌ منداڵیی خۆم وه‌رنه‌گرت
وا به‌رزایییه‌ك له‌ منداڵییم ده‌كوژێنمه‌وه‌
ڕه‌نگه‌ سبه‌ی ببێته‌ وڵاتم
وڵاتی منداڵێتییم نیشان ده‌
ڕووناكی ونبوو به‌رزایییه‌ك داده‌گیرسێنێت
هه‌نگاوێك ده‌تگه‌یه‌نێته‌وه‌ منداڵیی
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 106)
ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ به‌ره‌و سه‌رده‌می منداڵیی، دۆخێكی نۆستالجی ڕووت نییه‌، ئه‌وه‌نده‌ی ده‌ربڕینگه‌رایییه‌كی شیعرییه‌ و له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ شاعیر ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌مان پێ ڕابگه‌یه‌نێت، كه‌ ((ئه‌گه‌ر شیعر له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا ئه‌فراندنی وێنه‌ی نوێ و به‌خشینی وه‌زیفه‌ی نوێ بێت به‌ به‌كاربراوه‌كان، ئه‌وا بوونی زمانێكی تۆكمه‌ش بۆ ده‌ربڕین خاڵێكی گرنگه‌، وه‌ك ڕه‌نجده‌ر ناوی بردووه‌ به‌ "نووسینه‌وه‌ی نۆته‌ی زمان")) (سدیق، 2010، 52) له‌م ڕوانگه‌وه‌ له‌ ده‌قی (خه‌ونی سروشت)دا شاعیر ده‌ڵێت:
گیان له‌ناو قه‌فه‌س
به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك ستایشی مانه‌وه‌ ده‌كات
ستایش له‌ناو قه‌فه‌س چی ده‌گه‌یه‌نێ
ئه‌گه‌ر مانایه‌كی نه‌گه‌یاند
زه‌مینییه‌كان گیانیان بچووك ده‌بێته‌وه‌
له‌ بچووكبوونه‌وه‌یاندا تووشی هیچ گرفتێك ده‌بن
ئه‌ی ئه‌گه‌ر گه‌یاندی
پڵینگه‌كان دارستان بۆ خێزانه‌ كه‌مئه‌ندامه‌كان جێده‌هێڵن
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 203)
شاعیر له‌ڕێگه‌ی ته‌قاندنه‌وه‌ی وزه‌ ناوه‌كییه‌كانی زمانه‌وه‌، گیان وه‌ك به‌رجه‌سته‌بوویه‌كی نێو ژیان و بوون ده‌خاته‌ڕوو، ئه‌مه‌ش كاتێك له‌نێو (قه‌فه‌س)دا نیشانی ئێمه‌ی ده‌دات و هه‌ر خۆیشی له‌باره‌ی ماناداری و بێمانایی (گیان له‌ناو قه‌فه‌س) پرسیارمان لێده‌كات و ئه‌م پرسیاركردنه‌یشی بۆ ئه‌وه‌یه‌ تا په‌یامی ده‌ربڕینگه‌رایانه‌ی خۆی به‌ خوێنه‌ر بگه‌یه‌نێت، له‌وه‌ی ((ساتی ده‌رچوون له‌ كات و شوێن، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ساتی نووسینی شیعر له‌ ده‌ره‌وه‌ی پێناسه زه‌مه‌نی و كاتییه‌كان.)) (ئه‌حمه‌د، 2010، 13) هاوكات خستنه‌ڕووی ئه‌و په‌نهانییه‌ ناوه‌كییه‌ی بوونی مرۆیییه‌، كه‌ هه‌میشه‌ له‌ دۆخی خۆحه‌شارداندا ده‌مێنێته‌وه‌، مه‌گه‌ر ئه‌و كاتانه‌ نه‌بێت، كه‌ ده‌خرێته‌ چوارچێوه‌ی ده‌ربڕینێكی شیعرییه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی لێره‌دا شاعیر توانیویه‌تی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكات، ((ئه‌مه‌ش مه‌له‌وانیكردنه‌ له‌ناو ئاركیۆلۆژییه‌تی بیری به‌ڕۆحبوونی شته‌كان، واته‌ یه‌ك به ‌یه‌كی په‌رده‌كانی لێكدانه‌وه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌.)) (پاڵه‌وان، 2010، 118)
سێیه‌م/ خه‌ون و بیرۆكه‌ی زه‌ینی: شاعیر و نووسه‌ری ده‌ربڕینگه‌را خه‌ونه‌ وڕێنه‌یییه‌ كۆنه‌كانی ڕۆمانسیزم به‌شێوه‌یه‌كی تازه‌ نیشان ده‌دات، واته‌ له‌ ده‌ربڕینگه‌راییدا ((خه‌ونه‌ ڕۆژانه‌یییه‌كان جێگه‌ی شته‌ لاساییكه‌ره‌وه‌كانیان گرتۆته‌وه ‌و واتا و ڕوخساری به‌رهه‌مه‌كه‌ ڕوونكه‌ره‌وه‌ و ئاشكراكه‌ری په‌شێوی و په‌رێشانییه‌كانه‌، ئه‌م خه‌ون و گرفتارییه‌ زه‌ینییانه‌، ئه‌م بیرۆكه‌ ئه‌بستراكتییانه‌ و ئه‌م شوێنه‌ ترسناكه‌ زه‌ینی و ڕۆحییانه‌ به‌ هۆی چه‌ند ئامرازێكی خستنه‌ڕوو و جوانكاری وه‌ك ڕه‌مز و خواستن به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێن.)) (شمیسا، 2019، ل231 و 232)
 له‌م باره‌یه‌وه‌ ڕه‌نجده‌ر خۆی ده‌ڵێت: ((جیهانی خه‌ونیش به‌لای منه‌وه‌ سه‌رنجڕاكێشترین جیهانی شیعرییه.. خه‌ونی نایاب ده‌بێته‌ زمان و شێواز و بابه‌تی نایاب، ده‌قه‌كانم ده‌قی خه‌ونین، خه‌ونیش وه‌ك گیان و هانده‌ر، هه‌میشه‌ تێكه‌ڵ به‌ شیعرییه‌تی ده‌قم ده‌بێت و هه‌ستی شكۆمه‌ندی له‌ مندا ڕسكاندووه‌ و ده‌ڕسكێنێت.))(ڕه‌نجده‌ر، 2014، 18-19) شاعیر توانیویه‌تی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ی خۆی له‌‌مه‌ڕ ده‌ربڕینگه‌رایی‌ خه‌ون له‌ بۆته‌ی شیعردا پێشكه‌ش بكات، هه‌روه‌ك له‌ ده‌قی (ئاوێنه‌ی دووه‌می سرووش)دا ده‌ڵێت:
كتێبی چی ئێمه‌ی هێنا
خه‌ونم له‌ تۆدا كه‌سه‌ دووره‌كانی بینی
قسه‌م له‌ تۆدا بووه‌ گۆرانی
هه‌نگاوم له‌ تۆدا جۆگه‌له‌ی ده‌ره‌وه‌ی په‌رژینی هێنا ناو ڕه‌ز
 (ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 246)
لێره‌دا خه‌ون وه‌ك میكانیزمێك به‌گه‌ڕخراوه‌، بۆئه‌وه‌ی له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ شیعرییه‌تی ده‌ربڕینگه‌رایی بگات به‌ ترۆپكی خۆی، ئه‌مه‌ش له‌و ڕوانگه‌وه‌ ((كه‌ ده‌ربڕین وه‌ك گوتنه‌كانی زمان كۆكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك گوزاره‌یه‌، پێكه‌وه‌ ده‌قێكی گه‌وره‌تر ده‌سازێنن.)) (خۆشناو، 2009، 204) به‌ڵام كاتێك خه‌ون ده‌بێت به‌ میكانیزمی ئه‌و ده‌ربڕینه‌، ئه‌وكات بیره‌ زه‌ینییه‌كانی شاعیر ده‌رده‌كه‌ون و به‌مه‌ش گوزاره‌كان به‌ واتای ((كۆد و هێما و سیمبولی خه‌ون، چونكه‌ ئه‌وان واتایان لێ بارده‌كرێت و ده‌لاله‌تی خه‌ونه‌كه‌ و واتای خه‌ونه‌كه‌ ده‌ده‌ن و ڕۆڵی وشه‌ وه‌ده‌ست دێنن و جێگه‌ی وشه‌یش ده‌گرنه‌وه‌.)) (موسا، 2019، 241) ئه‌م به‌ ترۆپك گه‌یشتنه‌ی ده‌ربڕین و به‌ میكانیزمبوونه‌ی خه‌ون له‌م كۆپله‌یه‌دا ته‌واوتر خۆی به‌یان ده‌كات، كاتێك شاعیر ده‌ڵێت:
خه‌ونبینین هاوتای جانتای گه‌شت و خۆشبه‌ختییه‌
خه‌ون ئه‌ی كراسی بۆنخۆشی
یه‌كه‌مین ڕۆژی چوونه‌ قوتابخانه‌
به‌ ده‌نگێكی خودایی شتێك بدركێنه‌
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 53)
لێره‌دا وێڕای ئه‌وه‌ی شاعیر خه‌ونی وه‌ك سه‌فه‌ر بینیوه‌، هاوكات ده‌یه‌وێت بڵێت خه‌ون و سه‌فه‌ر به‌بێ یه‌كتر هه‌ڵناكه‌ن و هه‌میشه‌ پێكه‌وه‌ دێن و ده‌لاله‌ت و كۆده‌كانی خه‌ون دروست ده‌كه‌ن. (موسا، 2019، 243)، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یش ڕاده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ((ژیانمان خه‌ونئاسایه‌، یان جه‌وهه‌رێكی خه‌ونئاسای تێدایه‌، به‌م ده‌ربڕینه‌ تاڕاده‌یه‌ك گشتگیره‌ ئێمه‌ ئه‌و شته‌ بێمانایانه‌ین كه‌ خه‌ونیان لێ دروست بووه‌.)) (بۆرخێس، 2016، 43) ئه‌گه‌رچی ئاماژه‌یه‌ك به‌ ڕابردوو كراوه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا شاعیر ده‌یه‌وێت له‌ڕێگه‌ی (سه‌فه‌ری خه‌ون-ئاسا) و (خه‌ونی سه‌فه‌ر-ئاسا)ی خۆیه‌وه‌، به‌ره‌و ئاینده‌ هه‌نگاو بنێت، چونكه‌ له‌ڕاستیدا خه‌ون له‌گه‌ڵ هاوتاكه‌ی خۆیدا، كه‌ ئه‌ویش بیرۆكه‌ی زه‌ینییه‌، ده‌بن به‌و هه‌لومه‌رجه‌ی‌ تێیدا مه‌به‌ست و گوزارشته‌ شیعرییه‌كان زیاتر خۆیان ده‌ربخه‌ن و شیعرییه‌ت به‌رهه‌م بهێنن، هه‌روه‌ك شاعیر له‌ ده‌قێكدا به‌ناونیشانی (جه‌نگی پرسیار) ده‌ڵێت:
كۆچ به‌ره‌و خه‌ون
گه‌ڕانه‌وه‌ ڕووه‌و خه‌ون
نیشته‌جێبوون له‌ ماڵی خه‌ون
خه‌ون شادمانی سه‌ر زه‌مین
سه‌ر زه‌مین گێژه‌نی ژیان
ژیان خه‌ونێكه‌ له‌ شه‌وێك كۆناكرێته‌وه‌
مردن ده‌تگه‌یه‌نێته‌ خه‌ون
(ڕه‌نجده‌ر، 2018، ب1، 106)
به‌م شێوه‌یه‌ شاعیر له‌ڕێگه‌ی خه‌ون و بیرۆكه‌ی زه‌ینییه‌وه‌ ده‌ستبه‌رداری پێكهێنانی ئاسایییانه‌ی وێنه‌ی شیعریی بووه‌، له‌بری ئه‌وه‌ گێڕانه‌وه‌به‌ندییه‌كی خه‌ونیی به‌رهه‌م هێناوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش زمانی خستووه‌ته‌ ((باری ده‌ربڕین‌ له‌ كرۆكی جوانی و وێنه‌ی بێگه‌رد...)) (ڕه‌نجده‌ر، 2013، 22) له‌ڕێگه‌ی خه‌ونه‌وه. ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین له‌پاڵ هه‌موو ئه‌وانه‌دا‌ ((نه‌ست سه‌رچاوه‌ی خه‌ونه‌ لای ڕه‌نجده‌ر، به‌وه‌ی كه‌ واقیعی ده‌روونی و ڕاسته‌قینه‌یه‌ و ناوچه‌ی هه‌ره‌ فراوانی ئاوه‌ز و پێكهاته‌كانییه‌تی، به‌ ئه‌زموونه‌كانی منداڵی و ده‌رهاویشته‌ ده‌روونییه‌كانیشیه‌وه‌‌.)) (محه‌مه‌د، 2010، 62)

 

ئاری عوسمان خەیات

© 2017 Hawler