ئاب 12, 2020

زۆرترین بینراو كۆمه‌ڵایه‌تی

Error: No articles to display

ڤایرۆسی كۆرۆنا و دابڕانی كۆمەڵایەتی

د. هەتاو كەریم

 

هەروەها ئەوەی جێگایپرسیارە ئایا دابڕان و تەنیایی پەیوەندی بە قۆناغەكانی تەمەنەوە هەیە؟ كێن زیاتر ئەم گرفتەیان تووش دەبێت بە تەمەن و بە ساڵاچووەكانن؟ یاخود منداڵ و هەرزەكارەكان؟ یان مرۆڤ لە تەمەنیپێگەیشتندا؟
دەرئەنجامی توێژینەوەكان دەریانخستووە كە 43% كەسانیپێگەیشتوو واتە لە قۆناغی پێگەیشتندا رووبەڕووی ئەو گرفتە دەبنەوە و بەڵام هەستی پێناكەن تا لە قۆناغی بە ساڵاچوون و خانەنیشینیدا بەتایبەتی ئەوانەی كار دەكەن بەدەردەكەوێت. و كاریگەری دەبێت لەسەر تەندروستیاندا. بۆیەشە رێژەی مردن %14 تۆماركردووە. بەڵام لە كاتی درك كردنی زوو چارەسەری زوودا دەتوانێت نەگات بەم قۆناغەی خراپی تەندروستی دەروونی و جەستیەوە.
ئەوەی جێگایپرسیارە لێرەدا ئاخۆدابڕانی كۆمەڵایەتیچپەیوەندییەكی بە بوونیڤایرۆسی كۆرۆناوە هەیە؟
بێگومان ئەوەی سەرنجی هەموو دونیای راكێشا كە بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا بە هەموو دانیشتوایگۆی زەویدا، كە لە هەندێ وڵات رێژەی تووشبوان كەم بوون و هەندێكی تر رێژەكە زۆر زۆربوون و رۆژانە ئاماری ناخۆش و دلتەزین لەم سەرەو ئەوسەری دونیاوە و لەگشت كەناڵەكانی میدیاو پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكاندا بەگوێمان دەكەوت و دەمان بینی و دەمانخوێندەوە. تاڕادەی ئەوەی جێگای هەڵوەستە و سەرنج و گفتوگۆ بوو كەپێویستە بە تەمەنەكان و ئەوانەی لە كە لەسەرووی 50 ساڵیەوەن پێویستە زیاتر خۆیان بپارێزن و نەیەنە دەرەوە لەماڵەوەچونكە رێژەیتووشبوون بەو ڤایرۆسە لای ئەوان زیاترە بە بەراود بە قۆناغەكان و تەمەنەكانی ترەوە.
ئینجا پزیشكان پسپۆڕان ئاماژەیان دەدا و رێنماییان دەدا و هۆكارەكەیان دەگەراندەوە بۆ لایەنی تەندروستی جەستەیی و كەمتر بایەخ بەلایەنی تەندروستی دەروونی دەدرا. كە من لیرەدا دەمەوێت ئاماژەیپێ بكەم . كە هۆكاری سەركیتووش بوون بەڤایرۆسی كۆرۆنا 2019 (COVED19)پسپۆڕانی بواری تەندروستی جەستەیی و بایەلۆژی بۆئەوەی زیاتر ئەم ڤایرۆسە هەرەشە لە بەرگری لەشی مرۆڤ دەكات و ئاماژەیان دەدا" ئەگەر مرۆڤێك بەرگری جەستەی باش بێت ئەوا بەئاسانی و بەكەمترین كات و كەمترین زیان لەشی بەرگری دەكات و زوو ڤایرۆسەكە لەناو دەبات. بەڵام ئەوانەی بەرگری جەستەیان كەمە بە هۆكاری نەخۆشی جەستەیی جیاواز وەك لەسەرەوە ئاماژەمان پێیدا ئەوان زیاتر لەشیان ناتوانێت بەرگری بكات و لە بوونی دابڕانی كۆمەڵایەتی و تەنیایی كە ئەو قۆناغەی تەمەن زیاتر هەستی پێدەكەن بێ بوونیڤایرۆس لەبەر بوونی گرفتی دەروونی دابڕان و تەنیاییدا ڕووبەڕووی كۆمەڵێك نەخۆشی جەستەیی بوونەتەوە، ئینجا ئەم ڤایرۆسەش كاری لەسەر بەرگری لەش دەكرد بۆیە دەبینرا زیاتر ئەوانەی كەژیانیان لەدەستدەدا بەتەمەكان و بەساڵاچووەكان بوون. ئینجا پرسیارێكی تر كە زۆر بە مێشكی بەندە دادەهات بۆچی بەساڵاچووەكان و بەتەمەكانی ولاتانی پێشكەوتوو و وڵاتانی رۆژئاوا زیاتر رێژەی مردنیان زۆر بوو؟ بە بروای من هۆكارە كە دەگەرێتەوە بۆ ئەو كولتوورەی كە ئەو وڵاتانە پەیرەویی دەكەن كە تاكگەرایی و بەتەنیا ژیان و بە تیا هەڵگرتنی بەرپرسیاریەتیە ئەمەی وای كردووە ئەم وڵاتانە كەپەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان زۆر سنووردار بێت و زۆرترین كات نەك تەنیا هەست بە تەنیایی بكەن بەڵكو بە تەنیاش بژین و رێك بەپێچەوانەی ئەو وڵاتانەی كەپەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان هێشتا بەهێزن و خێزان و كۆبوونەوەی خێزان و بوونی خێزانی گەورەو ئەمانە هۆكار بوون بۆ ئەوەی راستە لەسەر دەمی بڵاوبوونەوی ئەو ڤایرۆسەدا بڕیاردرا كە لە ماڵەكان بمێنەوەو هەروەها رێكخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) وەك خۆپارێزیەك پێویستە لێك دووركەوتنەوە هەبێت بۆ زیاتر لە مەترێك و نێو، كەچەمكێكی تری بە كارهێنا بە نێوی(مەسافەی كۆمەڵایەتی-Social Distance) لە نێوان مرۆڤەكان و نەهاتنە دەرەوە لە ماڵەكاندا ئەمەگرفتی هەست كردن بەدابڕانی كۆمەڵایەتی و نەهاتنە نێو كۆمەڵگەی زیاتر كرد بەرو تەنیایی بردن، چونكە ئەو دەستەیەی كە بەتەنیا دەژیان ئەمە لە لایەك و ئینجا دابڕانیان لە كۆمەڵگە و دروستكردنی پەیوەندی كۆمەڵایەتی و نەهاتنە نێو چاڵاكییەكانی كۆمەڵگە ئەمە لە لایەكی تر و ئینجا هۆكارێكی تریژیان لە نێو ئەپارتمینتەكان كەمەسافەیەكی كەمیان هەیە و نەبوونی فراوانیەك و هەموو ئامرازەكانی ئاسوودەیی دەروونی و بەبروای من ئەمەگرفتەكەی قووڵتر كردو بۆیەشە رێژەی مردن لەو وڵاتانەدا زۆر زۆر بوو ئینجا لە نێو بەساڵاچوو بەتەمەكان بوون رێك بەپێچەوانەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست و وەك ئاماژەم پێیدا وڵاتانی كەپەیوەندی عەشایری و خێزانی و كۆمەڵایەتی زۆر باو فراوانە. ئینجا زۆر دوورتر نەرۆین لە هەرێمی كوردستاندا رێك بەپێچەوانەی هەموو وڵاتانی تر حكومەت خەڵكی بۆ كۆنترۆڵ نەدەكرا لە ماڵەكانیان بمێننەوە بەڵكو ژیان لە نێو خێزانەكان بەردەوام بوو ئینجا بەپێچەوانەوە ئەم بارودۆخە تەندروستی زیاتر پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانی بەهێزتر كردبوو تارادەی خێزانی گەورەی كۆكربۆیەوەو زیاتر باوان لەگەڵ هاوسەرو مندالەكانیان بوون تا رادەی بەر لە بریاردانی نەهێشتنی هاتوچۆ زۆربەی خێزانەگەورەكان هەموویان كۆبوونەوە لەیەك شوێندا و ئینجا رۆژ و شەوانە چەندین چاڵاكی جۆراو جۆر ئەنجام دەدران و چالاكی كۆنەكانیش نوێ دەكرانەوە. سەرەڕای ئەوەی زۆربەیخیزانەكان لە خانوو دەژین كەمەسافەی زۆری هەیە و بوونی باخچە و ئامرازەكانی ئاسوودەبوون و خابوونەوەی دەروونیتێیدایە بۆیە ئەوی جێگای سەرنج بوو سەرەرای بوونی هۆكاری تری وەك لە رووی تەندروستییە و رێكارەكان گیرانە بەر بەڵام بە بروای من ئەمە هۆكارێكی تر بوو كە رێژەی مردن و كەم بێت لە هەرێمی كوردستان بە هەمان شێوەش لەو وڵاتانەی كە كولتووریان نزیك بوو لە كولتووری كوردی و كولتووری هەرێمی كوردستاندا.
ئەوەی جێگای ئاماژەدانە كە لە وڵاتێكی وەك بەریتانیادا . لە ساڵی 2018 وەزیرێكی تایبەتی داناوە بۆڕووبەڕووبوونەوەی دیاردەو پەتایەكی كوشندەی وەك پەتایی تەنیایی و دابڕانی كۆمەڵایەتی چونكەپییان وابوو كە ئەو نەخۆشیە دەروونیە كۆمەڵایەتیە پەتایەكی زۆر بێدەگە و دەبێتە هۆی كوشتنی 14% ئەو كەسانەی كە هەست بە تەنیایی دەكەن، ئەمە بێگومان لە راپۆرتێكی تایبەتی ئەو وڵاتە هاتووە لە رۆژیپیاواندا لە مانگی 5 هەموو ساڵكدا دەركەوتووە لە كە لە بوونی 8 هەشت ملیون بەریتانیهەستی تەنیایی و دابڕانیان بۆ دروست دەبێت لە قۆناغێك لە قۆناغەكانی ژیانیاندا. وە زۆربەشیان لەپیاوانن و تەمەنیشیان لە 35 ساڵی بە سەرەوە. بۆیەشە هەر ئەم راپۆرتە ناوی لەم دیاردە ناوە بە " پەتای بێدەنگ" چونكە زۆر هەست پێنەكراوەو بە شێوەی تاقیگەیش ناتوانیت دەست نیشانی بكەیت. بۆیەپێویستی بەچارەسەری هەیە. كە ئەمە دەمانگەیەنەتە سەر دانانی چارەسەری گونجاو بۆ ئەم دیاردەیە كەپسپۆڕانی ئەو بوارە بۆچارەسەركردنی ئەم نەخۆشییە بێگومان چەندین رێگەچارەیان داناوە كە ئەمانیش ئەمانەی خوارەوە:
1- قەبووڵکردنی گرفتەكە كە تاك لە تەنیایی و یاخود دابڕانی كۆمەڵایەتی دەژیت . و ئینجا قەبووڵکردنی ئەو تەنیایی و دابڕانە بە شێوەیەكی پۆزەتیفانەو بەكارهێنانی بۆ بەدیهێنانی حەزو ئارەزووكانیان و داهێنان كردن و چێژوەرگرتن لە بەسەربردنی كاتەكان بە كاری باش و پۆزەتیف و بەرهەمهێنەرو گوێگرتن لە موسیقاو خاوبوونەوەی مێشك و رۆح ئینجا ممارسەی چەندین حەزو ئارەزووی جیاوازی هونەری ....تاد.
2- بەخێوكردنی ئاژەڵی ماڵی. بەتایبەتیش بەخێوكردنی سەگی ماڵی لە دەرئەنجامی توێژینەوەكان دەریخستووە كە ئەو كەسانەی كە هەست بەتەنیایی دەكەن و بەڵام ئاژەڵی ماڵی بەخێو دەكەن بۆتە هۆكاری كەمكردنەوەی مردن لە لای ئەو كەسانەی كە هەست بە تەنیایی دەكەن.
3- پەنابردنە بەر ئامرازەكانی سۆشیاڵ‌میدیا و دروستكردنی پەیوەندی كۆمەڵایەتی لەگەڵ ئەوەی ئەم چارەسەرییە دوو سەرەیە. زۆر جار پەنا بردنە بەر ئامرازەكانی هۆكاری دروست بوونی دابڕانە لەژینەگەی دەوروبەر و لە هەمان كاتیشدا كاتێك مرۆڤ هەستی بە تەنیایی كردیەكێك لە رێگاكانی دەرچوون پەنا بردنە بۆسۆشیاڵ‌میدیا و دروستكردنی پەیوەندی كۆمەڵایەتی لەگەڵ ژینگەی كۆمەڵایەتیدا.
4- بەردەوام دروستكردنی پەیوەندی كۆمەڵایەتی لەگەڵ دەوروبەر و بەشداریكردن لە رێكخراوە كۆمەڵایەتی وخێرخوازییەكاندا..
5- پەیوەندیگرتن لەگەڵیانە وەرزشیەكان و سەنتەرەكانی راهێنانییۆگا و ....تاد.
6- پیادەكردنی خولیاو ئارەزووەكان وەك هونەری نوسین و موسیقاو نیگاركێشی ..تاد.
7- دەوڵەمەندكردن و پەرەپێدانی لایەنیرۆحی بە خوێندنی قورئانی پیرۆز و كاركردن لەسەر پەرەپێدانی لایەنیرۆحیی خودی كەسەكە ..
8-    گرنگی دان بە خودی جەستە لە رووی شێوازی خواردن و وەرزش كردن و لایەنی جوانكاری سروشتی ....تاد.
9- دانانی پلان بۆژیان و ناسینی خودی كەسەكان و زانینی لایەنە باش و خراپەكانی كەسایەتییان و ئینجا كاركردن بۆپەرەپیدانی زیاتری لایەنە باشەكان و چاكردنی لایەنە خراپ و نیگەتیفەكان و دوور كەوتنەوە لەو كەسانەی كە بەردەوام هێزی نێگەتیفانە بە مرۆڤ دەبەخشن و رەشبینن لەژیاندا.
10- گەشت كردن بەو وڵات و كولتوورانەی كە توانستی جۆراوجۆریان هەیە؛ئاشنابوون بەو كەلتوورە جیاوازانەی مرۆڤایەتی ...تاد.

سەرچاوە بەكارهاتووەكان:
1- انور الموسوی، كورونا. جعلونی وحیدا! دانراوە لە سایتی ئەلكترونی لەبەرواری 20/4/2020
http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=670882
2- ما هی العزلە الاجتماعیە. دانراوە لەماڵپەڕی ئەلكترونی لەبەرواری 20/4/2020
https://sotor.com

© 2017 Hawler