ئاب 12, 2020

زۆرترین بینراو كۆمه‌ڵایه‌تی

Error: No articles to display

ڤایرۆسی كۆرۆنا و دابڕانی كۆمەڵایەتی

د. هەتاو كەریم

 

گومانی تێدا نیەکە مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتییە، بەردەوام لە دروستكردنیپەیوەندی كۆمەڵایەتییە لەگەڵ دەوروبەرەكەیدا، بەڵام لەگەڵ تێپەربوونی كات و تەمەن و كۆمەڵگەكاندا ئەو خووە كۆمەڵایەتییە بەرەو كاڵبوونەوە دەچێت، بۆیە دەبینین لەچەندە مرۆڤ بەرەو تەمەن دەچێت لەدروستكردنیپەیوەندییەكانی سارد دەبێتەوەو یاخود بە مانایەكی تر زیاتر ئەقڵ و بیر و هزری مرۆڤ كۆنترۆڵی هەست وسۆزی مرۆڤ دەكات زیاتر لە سۆز و هەستە سۆزدارییەكان. بێگومانیش ئەم تایبەتمەندییەی مرۆڤ لە كۆمەڵگەیەكەوە بەرەو كۆمەڵگەیەكی تر گۆرانی بەسەر دادێت. بۆ نموونە لە كەلتووری وڵاتانیپێشكەوتوو بەتایبەتی رۆژئاوادا كە مندال یاخود هەر گەنجێك جا چ كوڕ بێت یاخود كچ كە قۆناغی تەمەنیگەیشتە 18 ساڵیپێویست دەكات كە جیا ببێتەوە لە خێزانەكەی و ئەگەر جیاش نەبێتەوە لەهەردوو حاڵەتدا پێویستە خۆی خۆی بژییەنێت و دوور بكەوێتەوە لە خێزانەكەی و پێویست دەكات كە بەرپرسیاریەتیژیانی خۆی لە ئەستۆ بگرێت. بێگومان ئەم كەلتوورە لەكۆمەڵگە رۆژهەڵاتیەكاندا و كۆمەڵگەی كە ئاینی ئیسلامدا تێیدا زیاتر زاڵە ئەم دیاردەیەكەمتر بەدی دەكرێت.
بەڵام بە تێپەربوونی كات و مرۆڤ لە قۆناغێك لە قۆناغەكانیژیانیدا تووشیدابڕانی كۆمەڵایەتیدەبێت، لێرەدا پرسیارێك دروست دەبێت، مەبەست چییە لەدابڕانی كۆمەڵایەتی؟ ئایا جیاوازی هەیە لەگەڵ تەنیایی؟ ئەی مەبەست لە تەنیاییچییە؟
ئەوەی جێگای سەرنجە هەردوو چەمكیدابڕانی كۆمەڵایەتی(العزلە الاجتماعیە -Social Isolation) تەنیایی(الوحدە - Lonely) هەردووكیان لە بۆ هەمان مانا بەكاردێن. ئەویش هەست كردنە بە تەنیایی بوون و تەنیایی و هەموو مرۆڤێك دەتوانێت بە تەنیا بژیێت بەڵام ناتواتێت داببڕێت لە كۆمەڵگەدا. بۆیە دەبینین جیاوازییەكی زۆر هەیە لە نیوان هەردوو چەمكدا. بە شیكردنەوەی هەردوو چەمكەكە بە جیا بۆمان دەردەكەویت جیاوازییەكە لە كوێدایە.
چەمكی تەنیایی واتەهەست كردنی تاكە بە تەنیایی و كە هیچ كەسێكی لە دەوروبەری خۆییدا نابێنێتەوەو بەڵكو دابراوە لە هەموو مرڤایەتی و كەسێكی نییە بەشداری هەست و سۆزەكانی بكات و هاوكاری بێت لە خۆشی و ناخۆشییەكانیدا، ئەمەش لە دەرئەنجامی بوونیگاپێكی دەروونییەو دێت بە تێپەربوونی كات تووشی نەخۆشی خەمۆكی دەبێت و دەیبات بەرەو رەشبینی و كۆتایی هێنان بەژیانی خۆیدا لە زۆربەی كاتەكاندا.
بەڵام دابڕانی كۆمەڵایەتی بریتییە لە دووركەوتنەوە لە خەڵك و كەسانی دەوروبەر بۆ ماوەیەكی كاتی جا چی ئاگایانە بێت یاخود بێئاگا، ئەو كەسە حەز دەكات كە دوور بكەوێتەوە لە ژینگەی كۆمەڵایەتی و قسە نەكردن بۆ ماوەیەكی كورت لەگەڵ هیچ دۆست و برادەرێك و پەیوەندییەكانی دیاریكراو دەبن و حەز بەدروستكردنی پەیوەندیی نوێ ناكات لە كۆمەڵگەدا لەو ساتەدا.
لێرەدا جارێكی تر پرسیارێكی تر خۆی دەخاتە نێوەوە ئایا دابڕانی كۆمەڵایەتی مەرجە كاریگەری نێگەتیڤی هەبێت یاخود تەنیا لایەنێكی خراپی هەیە؟ بە مانایەكی تر ئایا دابڕانی كۆمەڵایەتیچەند جۆری هەیە؟ بێگومان دابڕانیكۆمەڵایەتی مەرج نییە هەموو كات دابڕانی كۆمەڵایەتی نێگەتیڤانە بێت زانایانی بواری دەرووناسی و دەرووناسی كۆمەڵایەتی و تا رادەی بواریپەرەپێدانی خود پێیان وایە هەموو تاكێك پێویستە بۆ ساتێك یاخود بۆ نێو كاتژمێر رۆژانە لەگەڵ خۆیدا بمێنێتەوەو و مێدیتەیشن بكات بۆ ئەوەی هەڵسەنگاندێك بۆ خودی خۆی و كەسایەتی خۆی و حەزو ئارەزوو هەلسەنگاندنی لایەنە باش و خراپەكانی كەسایەتی خۆی بكات و ئینجاپەرە بە خودی ناخی خۆی بدات، بە مانایەكی تر بۆ ساتێك ئارام بوونەوەو نوێ بوونەوەی تاك پێویستە تاك چەند چركە ساتێك خۆی داببرێنێت لەگەڵ ژینگەی مادی دەوروبەریدا. بۆیەشە زۆر جار دەبینیت بەتایبەتی چینێكی دیاری كۆمەڵگە كەپێییان دەووترێت رۆشنبیرەكان بۆ ماوەیەكی كاتی دادەبرێن لەكۆمەڵگە بۆ مەبەستی دەركردنی بەرهەمێكی جا چ هونەری بێت یاخود نوسین و كتێب و یاخود جارێكی تر رێكخستنەوەی ژیانی كەسی خۆیان. و دوور كەوتنەوە لەژینگەی نێگەتیڤانەو كەسانی نێگەتیڤ و رەشبین لەژیاندا، یاخود بریاردان لەسەر هەندێك بڕیاری مصیری و یەكلاكەرەوە لەژیاندا كە لە هەمان كاتدا ناو دەبرێت بەدابڕانی بە ئیرادە، چونكە زۆر جار گرنگن مرۆڤ ئەم دابڕانە بكات تاكو بتوانێت داهێنان ئەنجام بدات.
بەڵام لە هەمان كاتدا كەسانی تر هەن روو لەدابڕانی كۆمەڵایەتی دەكەن بە شێوە نێگەتیفەكەی و ئینجا لە جیاتی ئەمە بریاری نادروست و نارێك لەژیانیان دەدەن و روو لە دەست كردن بە هەندێ رەفتاری ناشیاو نادروست دەكەن لەژیاندا وەك هەڵاتنێك لەو بارودۆخەی كە ناتوانن ڕووبەڕووی ببنەوە لە جیاتی ئەمە روو لە جگەرە كێشان و نیرگەلە كێشان و خواردنەوەی بێ سنووری و لەرادەبەدەری خواردنە كحولیەكان و ماددە هۆشبەرەكان دەكەن.
ئەوەی جێگای سەرنج و ئاماژەدانە كەوا دەتوانین بلێن جۆرێكی تری دابڕانی كۆمەڵایەتی هەیە ئەویش دابڕانی ناچارییە (القسری). كە لە دەرئەنجامی بوونی بارودۆخێكی كۆمەڵایەتی، سروشتییاخود تەندروستی و بایەلۆجییاخود یاسیی و سیاسی رووبەڕووی تاكەكانی كۆمەڵگە دەبێتەوە لەوانە بەندكردنی بە تەنیا (السجن الانفرادی) كە ئەمە بێ ویستانەیە و ئازارەكەشی زۆر سەختەچونكە مەرج نییە هەموو مرۆڤێك بەرگەی ئەو تەنیایی و دابڕانەبگرێت كە زیاتر لە بەندیخانەكان و بەتایبەتیش زیاتر بەرامبەر بە كەیسە سیاسییەكان بەكاردەهێنرێت. دەرئەنجامی توێژینەوەكانیش دەریانخستووە كە مرۆڤئەگەر زۆر ماوە لە دابڕانی لە كۆمەڵگەدا كە دواتر بەرەو تەنیایی دەچێت كە ئەمەش دەبێتەنەخۆشییەكی دەروونی كۆمەڵایەتییە. پێویستی بەچارەسەری جەستەیی و دەروونی هەیە..

بێگومانیدابڕانی كۆمەڵایەتیش وەكو هەموو نەخۆشیە كۆمەڵایەتیە دەروونیەكانی تری كۆمەڵگە كۆمەڵێك هۆكاری خۆی هەیە، لەمانە:
هۆكاری جەستەیی وەك بوونی نەخۆشیەكی جەستەیییاخود ئەقڵی كە تاكە كە ناتوانێت ڕووبەڕووی كۆمەڵگە ببێتەوە و پەنا بۆدابڕان دەبات لە كۆمەڵگە و دوور دەكەوێتەوە بە هەموو شێوەیەك لە شێوەكان وەك بوونی نەخۆشی كەمئەندامی و بوونی نەخۆشی وسواسی قەهری و یاخود تووشبوون بە هەندێ نەخۆشی جەستەیی و ئەقڵی دوایبوونی صدمەیەكی لە ناكاوی وەك لەدەستدانی خۆشەویستانی كە دواتر تووشی نەخۆشی جەستەیی وەك جەڵتەی دل و تێکچوونی ئەندامانی جەستەی. و هەروەها دەرنەچوون لە خوێندن و زۆر جار قوتابیپۆلی شەش زیاتر ئەم گرفتەیان تووش دەبێت كە ناتوانن نمرەیەكی باشی بەدەستبهینن كە خۆیان یاخود خێزانەكانیان خواستیانە. یاخود دەركردن لە كار و نەبوونی كار و نەگونجان لەشوێنی كاركردن و..و لە دەستدانیپارەیەكی زۆر لەیەكێك لە وەبەرهێنانەكان و زۆر جار خراپی مامەڵەی باوان لەگەڵیەكتری و لەگەڵ منداڵەكان لە قۆناغێك لە قۆناغەكانیژیاندا و سەرەرای ترسان لە رەتكردنەوەو چەندین هۆكاری تر كە دەبنە هۆی ئەوەی تاكەكان نەتوانن بەژیرانەو ئازایانەڕووبەڕووی ئەو گرفتانەیژیان ببنەوە لێرەدا وەك پەرچەكردارێك هەلێن لە كۆمەڵگە بەرەو دابڕان لە كۆمەڵگە و دواتریش وەك لە سەرەوە ئاماژەم پێیدا یا بەشێوەیپۆزەتیڤانە جارێكی تر دێنە نێو كۆمەڵگە و زۆر بەهێزتر و بە تواناتر ڕووبەڕوویگرفت ژیان دەبنەوەیاخود نانوانن جارێكی تر ڕووبەڕوویژیانی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە و دەورووبەر ببنەوەو بەڵكو زۆر بە شێوازێكی خراپ روو لەدابڕان دەكەن وەك ئاماژەم دا روو لە بڕیاری خراپ و روو لە جگەرەو نیرگەلەو مادە هۆشبەرو كحولیەكان دەكەن و تا رادەی خۆكوشتن.
بێگومانیش ئەم نەخۆشییە كۆمەڵێك جێكەوتەی هەیە لەسەر مرۆڤدا بەتایبەتی جۆری دووەمیان كەدابڕانی كۆمەلایەتی نیگەتیفەیانەیە كە ئەمەشیان لە مرۆڤێكەوە بۆیەكێكی تر گۆرانی بەسەر دادێت و لەوانە هەموو ئەو جێکەوتانە(اعراچ) لەیەك كەسدا دەربكەوێت لەوانەشە كەمتر لە جێكەوتەیەك لەواتە:
1- جێكەوتەی جەستەیی: وەك كەمخەویی تاڕادەیی خەوزڕان و یاخود تێكچوونی خەو، بوونی سەرئێشەی بەردەوام، خاوبوونەوەو نەمانی هێز لە جەستە، كەمیچاڵاكی، زیادكردنی كێش و نەمانی ئارەزووی خواردن. تووش بوونی جەستە بە نەخۆشیەكانی وەك رۆماتیزم و ئازاری جەمگەكان ئازاری دڵو تاڕادەیجەڵتەی دڵ و هەست كردن بە خنكان و نەمانی هەناسە و تێكچوونیگەدەو ریخۆڵەكان و......تاد.
2- جێكەوتەی دەروونی: بوونی دڵە راوكێی بەردەوام، خەمۆكی، ڕەشبینی، هەست كردن بە بێزاری، نەمانی متمانە بەخۆبوون و هەست كردن بە كەمی تا ڕادەی ئارەزووی خۆكوشتن و كۆتایی هێنان بەژیان.
3- جێكەوتەیڕەفتاری: ئارەزووی جگەرەكێشان و نیرگەلە كێشانی زۆر و بەردەوامن خواردنەوەی مادە كحولی هۆشبەرەكان.
دەرئەنجامی توێژینەوەكان دەریانخستووەكە 40% تاكەكانی كۆمەڵگە بە شێوەیەكیگشتی و لە قۆناغێك لە قۆناغەكانیژیانیاندا تووشیدابڕانی كۆمەڵایەتی دەبن و بەڵام ژمارەیەكی زۆر كەمیان درك بەو نەخۆشییە دەكەن و درك بە كاریگەرییە نێگەتیفەكانی دەكەن لەسەر خۆیاندا. ئەوەی جێگایپرسیارە ئایا ئەمانە كێن كەتووشی ئەم گرفتەی دەروونی و كۆمەڵایەتی دەبنەوە، سەلتەكان و ئەوانەیژیانی هاوسەرگیرییان پێكنەهێناوەیاخود ئەوانەی هاوسەرگیرییان ئەنجامداوە؟ دەرئەنجامی توێژینەوەكان دەری خستووە كە رێژەی 60% ئەوانەیژیانی هاوسەرگیرییان پێک هێناوە تووشی ئەم گرفتەی دەروونی كۆمەڵایەتی دەبن لە قۆناغەكانیژیانیاندا، چونكە دوای ماوەیەكی هاوسەرگیری خۆشەویستی و هەست و سۆزی نێوان هاوسەرەكان بەرەو كاڵ بوونەوە دەروات بڵكو زیاتر بەرو بەرپرسیارییەتەكانی خێزان و منداڵ سەقاڵیان دەكات و لێرەدا گرنگی دانەكانیان لەژیاندا لە هاوسەرەكانەوەدەگوازرێتەوە بۆ منداڵ و خێزان . تاد بۆیە كاتێك لە هاوسەرەكان دەپرسیت تا چەندە خۆشەویستی هەیە لە ن]وان ژن و مێرددا و دوای هاوسەرگیری؟ وەڵامیان دەڵێن دوای هاوسەرگیریپەیوەندییەكە دەگۆردرێت بۆپەیوەندیەەكی رۆتینی و زۆر جاران لە كەلتووری ووڵاتانی عەرەبی هاوسەركان بانگییەكتر دەكەن (براو پیاو. تاد) جگە لە ناوهێنانی خۆیان بۆیەكتری و بۆیە بەرەبەرە ئە خۆشەویستییە سۆزدارییەی كە هەیە لەسەرەتاییاخود پێش هاوسەرگیری كاڵ دەبێتەوە دەچێتە قالبێكی تر. لێەدا ئەو بۆشایی دروست دەبێت لە نێوان هاوسەرەكان و ئینجا دەبێتە هۆی دروست بوونی بۆشایی دەروونی لە ناخی هاوسەرەكاندا. هەست بە تەنیایی بوون و دابڕان دەكەن ..بۆیەش پێم وایە ئەمە هۆكاری راكردنی هاوسەرەكانە جا ژن یاخود مێرد بەرەو دروستكردنی پەیوەندی تری سۆزداری و . تارادەیی خیانەت كردن. چونكە هەردوو لا لەڕووی سۆزدارییەوە هەست بە بۆشایی زۆر دەكەن و ئەمە جگە لە تێرنەكردنی ئارەزووەكانی تر . كە ئەمە بابەتێكی تر و لە شوێنی تر باسی لێوە دەكەین. بەڵام ئەوەی جێگای سەرنج و هەڵوەستە كردنە ئەوەیە. كە ئەو كەسانەی هاوسەرگیریان كردووە هەست بەو بۆشاییە دەروونییە لە سۆز و خۆشەویستی دەكەن لە كاتێكدا هاوسەرێكیان بۆژیانی خۆیان هەڵبژاردووە لەكاتێكدا زۆربەی پاڵنەرەكانی هاوسەریەتی لای تاكەكانی كۆمەڵگە بەگشتی بۆ ئەوەی بە تەنیا نەبێت لەژیانیدا و هاوسەرو هاورێیەكی هەبێت و ژیانی لەگەڵ تەواو بكات بەڵام بە داخەوە دەرئەنجامی توێژینەوەكان رێك پێچەوانەی ئەمەی دەرخستووە كە 60% ئەوانەی هاوسەرگیرییان ئەنجامداوەتووشیگرفتیدابڕانی كۆمەڵایەتی دەبن كە دواتر بەرەو تەنیایی و هەڵدێریان دەبات.

© 2017 Hawler