شوبات 28, 2021

تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی

1. ده‌ره‌كییبوون
تایبه‌تمه‌ندی ده‌ره‌كییبوون به‌مانای ئه‌وه‌ دێت كه‌ هه‌موو دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان دروستكراوی هیچ كه‌سێك نین، به‌ڵكو له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌ست و بیركردنه‌وه‌كانی تاكه‌كاندایه‌، بۆ نموونە، ئه‌و كاته‌ی من ئەركی خۆم وەك برا یان وەك مێرد یان وەك هاوڵاتییەكی ئاسایی ئەنجام دەدەم، یان كاتێك بە پێی ئەو گرێبەستانەی لەسەری ڕێكەوتووین كار دەكەم، من ئەركێكی دەرەكی جێبەجێ دەكەم، كه‌ داب و نەریت و یاساكان دیاریانكردووە، هەرچەندەش ئەم ئەركانە بە هەست و سۆزە كەسییەكانی من ناكۆك نیین و، لە ناخەوە هەست بە ڕاستییبوونیان دەكەم، ئەم ڕاستیەش هەر لە دەرەوەی هەستی مندا بابەتیانە دەمێنێتەوە، بۆیە ئەوە من نیم ئەم ئەركانەم درووستكردووە، بەڵكو لە ڕێگه‌ی پەروەردەوە بە من گەیشتوون، زۆرجار وا ڕێكدەكەوێت وردەكاری ئەركەكانمان نازانین، بۆ شارەزابوون دەبێ بگەڕێینەوە سەر كتێبەكانی یاسا و سەردانی ڕاڤەكارە باوەڕپێكراوەكانی بكەین، بە هەمان شێوە بیروباوەڕ و ڕێورەسمی ژیانی ئایینییش هەر وایە، بڕوادار لە ڕۆژی لە دایكبوونییەوە ئەمانە تەواو بە درووستكراویی دەبینێ، واتە بوونی بیروباوەڕەكان پێش بوونی ئەو تاكانەیە كە بڕوایان پێیەتی، چونكە لە دەرەوەی ئەو بوونیان هەیە، كەواتە لێرەدا ئەمانە شێوازگەلێكی كاركردن و بیركردنەوە و هەستكردنن خاوەن خەسڵەتێكی شایان تێبینین لە دەرەوەی هەستی تاكەكاندان.
2. خۆسه‌پێنبوون و زۆره‌ملێی
تایبه‌تمه‌ندییه‌كی تری دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی خۆسه‌پاندن و زۆره‌مڵییه‌، له‌ ڕاستیدا ئەم جۆرە ڕەفتارە یان بیركردنەوەیە هەر تەنیا لە دەرەوەی هەستی تاكەكاندا نین: بەڵكو ئەمانە سەرەڕای ئەوەش، خاوەن هێزێكی باڵا و زاڵن، ئیجبارمان دەكەن، بە هۆی ئەمەوە سەربەخۆ لە ئیرادەی تاكەكان خۆیان بەسەریاندا دەسەپێنن، (واتە بمانەوێت یان نەمانەوێت ئەم دیاردانە خۆیان بەسەرماندا دەسەپێنن)، لە ڕاستیدا، كاتێك بە تەواوی خۆم دەدەمە دەستیان و بە پێی ئەمانە كاردەكەم هەست بە ئیجبار بوون و زەبروزەنگیان ناكەم، یان تەنیا كەمێك هەست بەم كۆتوبەندانە دەكەم، بەهەر حاڵ، هەستیان پێ بكەم یان نەكەم هیچ پێویست نییە، چونكە هەمیشە خەسڵەتی ئیجباركردن و زاڵ بوون و فشارخستنەسەر بە یەكێك لە سیما جەوهەریەكانی ئەم دیاردانە دەمێنێتەوە، بە بەڵگەی ئەوەی كاتیك بمەوێت ڕووبەروویان ببمەوە یەكسەر بەو پەڕی هێزەوە جەخت لەسەر بوونی خۆیان دەكەنەوە، ئەگەر بمەوێت پێشێلی بنەمایەكی یاسایی بكەم، ئەم بنەمایە بە شێوەیەكی جیاواز ڕووبەرووم دەبێتەوە، ئەگەر پێش سەرپێچیەكە بوار هەبێ ناهێڵێت من ئەنجامی بدەم، یان ئەگەر ئەنجامی بدەم لە ڕێگای قەرەبووكردنەوەی زیانەكانەوە سزای پێشێلیەكەم بەسەردا دەسەپێنێت، یان ئەگەر شایانی قەرەبووكردنەوە نەبێت كارەكەم لە بۆتەی سروشتی خۆیدا دادەنێت و بە لایەنی كەمەوە من بە پەشیمان بوونەوە و تۆبەكردن ناچار دەكات، بۆ نموونە لە بارەی بنەمای ئاكاری پوختەوە، ویژدانی ده‌سته‌جه‌معیی گروپ لە میانەی چاودێریكردنی ڕەفتاری هاوڵاتیانەوە و پشت بەستان بە هەندێك لەو سزایانەی بۆ ئازادی ڕەفتاركردن لەو بوراەدا دانراون، ڕێگا نادات ڕەفتارێك بكرێت، یان كارێك ئەنجام بدرێت دژی ئەم بنەما ئاكاریانە بێت.
3. دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی تایبه‌تمه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی هه‌یه‌
چه‌ند خاسیه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی به‌و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ ده‌درێت كه‌ تاك توانای له‌ئه‌ستۆگرتنی ئه‌و دیاردانه‌ی نییه‌ و ناتوانرێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا، هیچ بایه‌خێكیان بۆ دابنرێت، به‌ڵام ئه‌م دیاردانه‌ كۆی كایه‌كانی توێژینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵناسیی پێكده‌هێنن، بۆ نموونه‌ دۆركایم پێیوایه‌ (رێسا یاسایی و ئاكاریەكان، بیرباوەڕە ئاینیەكان و سیستەمی دارایی و...هتد) هەموویان لە كار و بیروباوەڕگەلێكی ساز و درووستبوو پێكاتوون، ڕەنگە ئەمە ببێتە هۆی ئەوەی یەكێك لەو باوەڕەدابێ دیاردەی كۆمەڵایەتی تەنیا لەو شوێنەدا دەبێ كە هەندێك دامەزراوەی كۆمەڵایەتی هەبن، بەڵام هەندێك دیاردەی تر هەن هەمان فۆرمی پێكهاتنیان نیە، كەچی هەمان خەسڵەتەكانی بابەتی بوون و خۆسەپاندنیان هەیە بەسەر تاكەكاندا، ئەمانە بە "رەوتە كۆمەڵایەتییەكان" ناو دەبرێن، بەم شێوەیە بزوتنەوە گەورە پڕجۆش و خرۆشەكان، نارەزاییەكان و ئەو بەزەیی هاتنەوانەی ئاپۆرەیەك دەگرێتەوە هەموو ئەمانە لە سەرچاوەیەكی تایبەت بە هەست و هۆشیاری تاكەوە سەرچاوە ناگرن، بەڵكو ئەمانە لە دەرەوە دێن و لە توانایاندایە بێ ویستی خۆمان بەرەو ئەو ڕێگایەمان بەرن و تێكەڵ بەو ڕەوتەمان بكەن. لە ڕاستیدا ئەگەر من بێ هیچ ڕووبەرووبوونەوەیەك خۆم بدەمە دەستی ئەم ڕەوتە، دەشێ هەست بەو فشارە نەكەم كە بەسەرمدا دەیسەپێنێت، بەڵام هەر كە ویستم ململانێیان لەگەڵ بكەم یەكسەر فشاری خۆیان بەدەردەخەن.
4. دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی تایبه‌تمه‌ندی گشتییبوونی هه‌یه‌
دۆركایم تایبه‌تمه‌ندییه‌كی تر یش بۆ دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان زیاد ده‌كات ئه‌ویش گشتییبوونه‌، به‌ڵام به‌روونی باسی ئه‌وه‌ش ده‌كات كه‌ ئه‌مه‌ پێناسه‌كردنی دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌س نییه‌. هه‌ر بۆیه‌ پێیوایه‌ لەمەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە ناكرێ لە ڕێگای خەسڵەتە گشتیەكانیەوە پێناسەی دیاردەی كۆمەڵایەتی بكرێت، ئەو بیرۆكەیەی لە هەستی هەموو تاكەكاندا بەدی دەكرێت یان ئەو جموجۆڵ و بزاوتەی هەر تاكێك لە تاكەكانی كۆمەڵگا ئەنجامی دەدات، بە هۆی گشتی بوونیانەوە دیاردەی كۆمەڵایەتی نین، ئەگەرچی كۆمەڵناسان بە پێناسەی ئەم دیاردانە لە میانەی خەسڵەتی گشتی بوونیانەوە ڕازی بوون، ئەمەش لەبەر ئەوەی ئەم زانایانە ئەم دیاردانەیان لەگەڵ ئەوەی دەكرێ پێی بڵێین جیلوە تاكییەكان(Reincarnation) تێكەڵ كردووە، لە ڕاستیدا ئەوە هەر هەمان بوارە دەستەجمعییەكانی بیروباوەڕ و مەیل و داب و نەریتەكانن ئەم دیاردە كۆمەڵایەتیانە جیا دەكەنەوە، بەڵام كاتێك شێوەگەلێك دۆخی دەستەجەمعی بە خۆوە دەگرن و لە تاكدا ڕەنگ دەدەنەوە ئەمانە جۆرە دیاردەیەكی ترن، ئەوەی سروشتی دوالیزمیانەی ئەم دیاردانەی ئاماژەمان پێكرد بە شێوەیەكی یكلاكەرەوە ڕوون دەكاتەوە ئەوەیە زۆر جار دەبینین دیاردە كۆمەڵایەتییەكان جودان لە جیلوە تاكیەكانیان، لە ڕاستیدا هەندێك لە شێوەكانی هەڵسوكەوت و بیركردنەوە لە ئەنجامی دووبارەبوونەوەدا جۆرێك لە دیماگۆجی یان چەقین بەخۆوە دەبینن، ئەمیش ئەو چەقینەیە دوواتر دەبێتە هۆی پەراوێزخستنی ئەم دیاردانە، ئەگەر بشێ وا بگوترێت، لە ڕووداوە تایبەتیەكانیان دادەبڕێت كە تیایدا ڕەنگدەدەنەوە، ئیتر بەم جۆرە ئەم هەڵسوكەوت و بیركردنەوە پەراوێزكەوتووانە بەرجەستە دەبن، یان بۆ خۆیان فۆرم و شێوەیەكی هەستپێكردنی تایبەت وەردەگرن، بە كورتی دیاردەگەلێكی ڕاستەقینە پێكدێنن تەواو جیاواز لەو دیاردە تاكیەی درووستی كردووە، دابی دەستە جەمعی نەك هەر بە شێوەیەكی پەنهان لەو كارە یەك لە دووای یەكانەی خۆی هۆكاری درووستبونیانە، ڕەسەنە بەڵكو خاوەن خەسڵەتێكی جیاوازی ئەوتۆشە نمونەی لە ناو جیهانی بایۆلۆژیدا بەرچاو ناكەوێت، هەمیشە لە دەستەواژەیەكی كورتدا گوزارشتی لێ دەكرێت و بە بەرامبەر دەدرێت، ئەو دەستەواژەیەش دەم بەدەم دەیگێڕنەوە، و لە میانی پەروەردەوە دەگوازرێتەوە تا لە چوارچێوەی نوسیندا جێگیر دەكرێت، ئەمە بنەچە و سروشتی ڕێسا یاسایی و ئاكاریەكانە، بنەچەی قسەی نەستەق و پەندی پێشینانە، بنەچەی ئەو وتارانەیە لە بارەی بیروباوەڕی ئاینی یان گروپە سیاسیەكان تیایدا جەخت لەسەر بیروباوەڕەكانیان دەكەن، بنەچەی ڕێسا زەوقیەكانە كە لە لایەن قوتابخانە ئەدەبیەكانەوە دێنە دامەزراندن، ....هتد هیچ دیاردەیەك لەم دیاردانە بە تەواوی لە پراكتیزەكردنە لاوەكیەكاندا بەدەی نایەن كە تاكەكان ئەنجامی دەدەن، بەڵگەش لەسەر ئەمە دەشێ ئەم دیاردانە هەبن بێ ئەوەی تاكەكان لە ڕاستیدا پراكتیكیان بكەن.
پله‌به‌ندكردنی دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان
وه‌ك ئه‌وه‌ی پێشتریش باسمانكرد، دۆركایم دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بۆ دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی مادی و نامادی دابه‌ش ده‌كات، هه‌روه‌ها له‌ كتێبی ڕێساكانیشدا تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌و پله‌به‌ندییه‌ بۆ ئه‌م دوو جۆری فیزیۆلۆژیا و مۆرفۆلۆژیا دابه‌ش ده‌كات:
لای دۆركایم مۆرفۆلۆژیا كۆی ئه‌و دیاردانە له‌ خۆده‌گرێت كە په‌یوه‌ستییان بە بونیادی مادی كۆمەڵگاوه‌ هەیە، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی كۆمه‌ڵێ خاڵی هاوبه‌ش له‌ نێو ئه‌و بونیاده‌ مادییه‌ هه‌یه‌ هه‌ر له‌ شوێنشته‌جێبوونه‌وه‌ بیگره‌ تا ده‌گاته‌ شێواز و نه‌خش و ستایلی خانووه‌كانیشیان. به‌ڵام به‌هه‌مان شێوه‌ دۆركایم پێیوایه‌    فیزیۆلۆژیا هه‌موو ئەو دیاردانە له‌ خۆده‌گرێت كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌رك و دامه‌زراوه‌ و بونیاده‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی و كولتوورییه‌كانی كۆمه‌ڵگا جا هه‌ر له‌ ده‌زگا ئایینییه‌كانه‌وه‌ بیگره‌ تا ده‌گاته‌ ده‌زگا سیاسییه‌كان و ته‌نانه‌ت خێزانیش هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌دایه‌.

سه‌رچاوه‌كان

( ) ئه‌میل دۆركایم، قواعد روش در جامعه‌شناسی، ترجمه‌ علی كارمردان، تهران، 1965.

 

دانـا شوانی - هه‌ولێر

© 2017 Hawler