ئەم پەڕەیە چاپ بکە

سیسته‌می په‌روه‌رده له‌ وڵاتی فینله‌ندا

فینله‌ندا به‌ وڵاتێكی پێشه‌نگ هه‌ژمارده‌كرێت له‌ تاقیكردنه‌وه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، خاوه‌ن سیسته‌مێكی په‌روه‌رده‌یی گشتگیرو تۆكمه‌یه‌. سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی ئه‌و وڵاته‌، به‌یه‌كێك له‌ باشترین سیسته‌مه‌كانی په‌روه‌رده‌ داده‌نرێت له‌ جیهاندا، له‌ خوێندنه‌وه‌و زانست و بیركاریدا له‌ پێش ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مه‌ریكا دێت. ته‌واوی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ له‌سه‌ر چه‌ند بنه‌ماییه‌كی سه‌ره‌كی بنیاتنراوه، ئه‌مه‌ش به‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كی سه‌ركه‌وتنی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ داده‌نرێت، له‌ هه‌موو هۆكارێك گرنگتر وه‌ك مافێكی ده‌ستوری، په‌روه‌رده‌ بۆ هه‌مو كه‌سێك به‌یه‌كسانی فه‌راهمكراوه‌، هۆكارێكی تری سه‌ركه‌وتنی سیسته‌می په‌روه‌رده‌، هه‌موو كه‌سێك بۆی هه‌یه‌ ڕێگای په‌روه‌رده‌یی خۆی هه‌ڵبژێرێت، كه‌ هه‌رگیز به‌ره‌و داخران نه‌چێت.
به‌پێی ئه‌و بنه‌مایانه‌ی باسمانكرد سیسته‌می په‌روه‌رده‌ به‌م شێوه‌ی خواره‌وه‌یه‌:-

په‌روه‌رده‌ له‌ته‌مه‌نی منداڵی
سیسته‌می په‌روه‌رده‌ به‌پێی چه‌مكه‌كانی فیربوون له‌ ڕێگای ئه‌نجامدانی یاری رێكخراوه‌. له‌ كاتی ده‌ستپێكردنی قۆناغی پێش سه‌ره‌تایی منداڵ تا ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵی ناچێته‌ قوتابخانه، لێره‌دا دایك و باوك سه‌رپشككراون‌ له‌ ناردنی منداڵه‌كه‌ بۆ قوتابخانه‌، ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت منداڵه‌كانیان بۆ قوتابخانه‌ بنێرن، ئه‌وا وڵاتی فینله‌دا پڕۆگرامێكی چاودێری په‌روه‌رده‌یی سه‌ره‌تایی فراوانی‌ بۆ منداڵان ده‌خاته‌ ڕوو.

په‌روه‌رده‌ی بنه‌ڕه‌تی
په‌روه‌رده‌ی بنه‌ڕه‌تی له‌ته‌مه‌نی 7 ساڵی ده‌ستپێده‌كات، سیسته‌می په‌روه‌رده‌ له‌ فنله‌ندا قوتابخانه‌ی ناوه‌ندیی و ئاماده‌یی لێكجیاناكاته‌وه‌، به‌ڵكو یه‌ك سیسته‌م و پێكهاته‌ی په‌روه‌رده‌یی بۆ 9 ساڵ ده‌خاته‌ ڕوو، هه‌ر ساڵێك 190 ڕۆژ ده‌وام ده‌كه‌ن. سیاسه‌ت داڕێژه‌رانی په‌روه‌رده‌ كاتێكی زۆر به‌ كارگێڕییه‌ خۆجێیه‌كانی قوتابخانه‌كان و مامۆستایان ده‌به‌خشن بۆ چاوپێداخشاندنه‌وه‌و و داڕشتنه‌وه‌ی پڕۆگرامی خوێندن تاوه‌كو پێداویستی قوتابی فه‌راهم بكات.
به‌ پێی ئاژانسی نه‌ته‌وه‌یی فینله‌ندی بۆ په‌روه‌رده بێت ‌: بیرۆكه‌ی ئه‌م ڕه‌وته‌ گوزه‌ركردنه‌ به‌نێو زانیاری و پشتگیر و كۆمه‌كی دارایی. ئامانجی دیاریكراوی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ له‌ قۆناغی بنه‌ڕه‌تی پشتگیری كردنی گه‌شه‌ی قوتابییه‌ به‌ ئاراسته‌ی مرۆڤایه‌تی و به‌رپرسیاره‌تی ئه‌خڵاقی ئه‌ندام بوونی له‌ كۆمه‌ڵگا و دابینكردنی زانیاری و كارامه‌ی پێویست، له‌ ڕێگای دیاركردنی جۆری تاقیكردنه‌وه‌، چۆنییه‌تی هه‌ڵسه‌نگاندنی پێشكه‌وتن و پێداویستی قوتابی و ته‌نانه‌ت توانای دانانی خشته‌ی ڕۆژانه‌و حه‌فتانه‌.
هه‌رچه‌نده‌ دایك و باوكان ئه‌و جۆره‌ نیگه‌رانیانه‌یان نییه‌، چونكه‌ پیشه‌ی مامۆستایه‌تی له‌ فینله‌نده‌ پیشه‌یه‌كی پیرۆز و ڕێزلێگیراوه‌. زۆربه‌ی مامۆستایان هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی ماسته‌رن، مامۆستایانی بنه‌ڕه‌تیش داواكراون بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م بڕوانامه‌یه‌. له‌سه‌دا هه‌شتای مامۆستایان له‌ خوله‌كانی په‌ره‌پێدانی پیشه‌ی به‌رده‌وام به‌شدارده‌كه‌ن، ئاستی فێربوون و په‌ره‌پێدانی پیشه‌یی به‌رده‌وام په‌روه‌رده‌كاران هانده‌دات.‌ جێگای باسه‌، پڕاكتیزه‌كردنی بیركردنه‌وه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كانی جۆن دیوی له‌ به‌ته‌وه‌ر كردنی قوتابی پێشوازییه‌كی به‌رچاوی لێده‌كرێت له‌لایه‌ن په‌روه‌رده‌كارانی فینله‌ندی، زۆربه‌ی قوتابخانه‌كان په‌یڕه‌وی بیرو بۆچونه‌كانی دیوی ده‌كه‌ن، به‌مه‌به‌ستی فه‌راهمكردنی كه‌شێكی دیمۆكراسی و پته‌وكردنی توانای قوتابی له‌ بڕیاردان له‌سه‌ر ژیان و خوێندن له‌ قوتابخانه‌.
ئاژانسی نه‌ته‌وه‌یی بۆ په‌روه‌رده‌ هانی خود-هه‌ڵسه‌نگاندن و چاكسازی بۆ قوتابخانه‌و مامۆستایان ده‌دات، سه‌باره‌ت به‌ په‌روه‌رده‌ی بنه‌ڕه‌تی، سیسته‌می په‌روه‌رده‌ تاقیكردنه‌وه‌ی نیشتمانی به‌كارناهێنێت، به‌ڵام هه‌ڵسه‌نگاندنی نیشتیمانی ده‌رئه‌نجامه‌كانی فێربوون په‌یڕه‌وده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ هه‌لسه‌نگاندنه‌كانی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی فینله‌ندی په‌یوه‌سته‌ شێوازی نمونه‌ وه‌رگرتن، نه‌وه‌ك سیسته‌مێكی گشتگیربێت، هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ هیچ په‌یوه‌ندیێكیان به‌ كۆمه‌كی دارای قوتابخانه‌ نییه‌، یان به‌كارنایه‌ن بۆ دیاركردنی ڕانكی قوتابخانه‌كان، به‌ڵكو هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كان زیاتر بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی توانست و كارامه‌یی قوتابخانه‌كان و پاشانیش پێشكه‌شكردنیان بۆ ده‌سته‌ی كارگێڕی بۆ‌ ئامانجه‌كانی گه‌شه‌پێدان.

قوناغی ئاماده‌یی
دوای قۆناعی بنه‌ڕه‌تی، قوتابی ده‌توانێت له‌ قۆناغی ئاماده‌یی درێژه‌ به‌خوێندن بدات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، خوێندن له‌م قۆناغه‌ خورته‌كی نییه‌، به‌ڵام له‌ سه‌دا نه‌وه‌دی قوتابیان ڕاسته‌وخۆ دوای قۆناغی بنه‌ڕه‌تی له‌ قۆناغی ئاماده‌یی درێژه‌ به‌خوێندن ده‌ده‌ن، چونكه‌ هیچ ڕێگایه‌كی داخراو له‌به‌رده‌م په‌روه‌رده‌دا نییه‌، ئه‌و به‌شه‌ی تری قوتابیان كه‌ درێژه‌یان به‌خوێندن نه‌داوه‌، ده‌توانن درێژه‌ به‌خوێندن بده‌ن هه‌ركاتێك بیانه‌وێت.
قۆناغی ئاماده‌یی دابه‌ش ده‌بێته‌ سه‌ر دوو جۆر، ئه‌وانیش گشتی و پیشه‌یین، خوێندن له‌ هه‌ردوو جۆر بۆ ماوه‌ی سێ ساڵه، خوێندنی گشتی شێوازی كۆرسات په‌یڕه‌و ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ قوتابی ئازادییه‌كی زۆری له‌ بڕیاردان له‌سه‌ر خشته‌كانی خوێندن هه‌یه. له‌ كۆتایی ئه‌م جۆر خوێندنه‌ قوتابیان به‌شداری تاقیكردنه‌وه‌ی وه‌رگیران له‌ زانكۆكان ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش به‌ ته‌نیا تاقیكردنه‌وه‌ی نیشتیمانی هه‌ژمارده‌كرێت‌.
هه‌رچی خوێندنی پیشه‌ییه‌ زێده‌تر په‌یوه‌سته‌ به‌ پیشه‌و ڕاهێنانی پیشه‌یی و فێركردن، نزیكه‌ی له‌ سه‌دا 40 قوتابیان خوێندنی پیشه‌یی ده‌خوێنن. شایه‌نی باسه‌ قوتابیان ڕێگاكانی خوێندنیان له‌ نێوان ئه‌و دوو جۆره‌ خوێندنه‌ داخراونییه‌، به‌و پێیه‌ی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ نه‌رمونیانییه‌كی زۆری تێدایه‌ و قوتابیان خاوه‌ن بڕیاری خۆیانن، ڕێگه‌ له‌به‌رده‌م قوتابیان كراوه‌یه‌ تاكو درێژه‌ به‌خوێندن بده‌ن به‌پێی حه‌زو ئاره‌زوویان یان ڕێگایه‌ك بدۆزنه‌وه‌ له‌نێوان هه‌ردوو جۆری خوێندنه‌كه‌ دابێت.

قۆناغی زانكۆو خوێندنی باڵا
كاتێك منداڵه‌كه‌ت له‌ دوا قۆناغی خوێندن كۆششده‌كات و سه‌ركه‌وتو ده‌بێت، نیگه‌رانی له‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كانی به‌شی ئه‌وه‌ نه‌كات یان توانای ئه‌وه‌ت نه‌بێت له‌ قۆناغی زانكۆیی درێژ به‌خوێندن بدات، بڵام وه‌ك قۆناغی بنه‌ڕه‌تی و دواناوه‌ندیش، قۆناغی زانكۆیی به‌ خۆڕاییه‌
جگه‌له‌وه‌ش یه‌كسانی له‌ فه‌راهمكردنی خوێندن مافێكی ده‌ستوری هه‌موو كه‌سێكه‌. قوتبیان ته‌نیا پاره‌ی په‌رتوك و گواستنه‌وه‌و كه‌لوپه‌له‌كانی تری قوتابخانه‌ ده‌ده‌ن.
قوناغی زانكۆیی بۆ دوو جۆر دابه‌شده‌كرێت: زانكۆی تایبه‌ت به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زانستییه‌كان و ئه‌و زانكۆیانه‌ی تایبه‌تن به‌ زانسته‌ كردارییه‌كان، له‌ كاتێدا زانكۆ كردارییه‌كان گرنگی به‌ جێبه‌جێكردنی زانسته‌ كرده‌كییه‌كان ده‌ده‌ن. دوای چوار ساڵ خوێندنی ته‌واو قوتابیان بڕوانامه‌ به‌كالۆریۆس به‌ده‌ست دێنن. سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی فینله‌ندی پشتگیری په‌روه‌رده‌یه‌كی تۆكمه‌ ده‌كات بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی یه‌كسانی كۆمه‌ڵایه‌تی و هێزی كاری شاره‌زا، هه‌رچه‌نده‌ خوێندی قۆناغی زانكۆیی پێویستی به‌ تێچوویه‌كی به‌رز هه‌یه‌، به‌پێی بارودۆخه‌ كه‌سییه‌كان. هۆكاری ئه‌و سیسته‌مه‌ گشتگیرو جیهانگیرییه‌ بۆ هه‌موو هاوڵاتییه‌ك، گرێدراوه‌ به‌ پێدانی مافی یه‌كسانی خوێندن له‌ ده‌ستوری وڵات. ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی فینله‌ندییه‌كان خوێندن به‌رزده‌نرخێنن.
له‌كۆتاییدا ده‌ڵێم، ئه‌گه‌ر هه‌ر وڵاتێك ده‌یه‌وێت په‌یڕه‌وی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی فینله‌ندابێت، پێویستناكات سیسته‌می فینله‌ندا له‌ وڵاتی خۆیان كۆپی بكه‌ن، به‌ڵكو پێویستیان به‌ تێڕوانینی وڵات هه‌یه‌ بۆ گرنگی په‌روه‌رده‌.