کانونی یەکەم 08, 2019

مۆسیقا ده‌توانێ وه‌ك چه‌ند ده‌نگێكی مانادار كه‌ له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ رێكخراوه‌ و هه‌ڵگری ئامرازێكی فیزیكی و تایبه‌تمه‌ندیگه‌لێكی فیزیۆلۆژیكی، ده‌روونناسی، كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوورییه‌ پێناسه‌ بكرێ. ئیتنۆموزیكۆلۆژی، له‌ مانا وشه‌ییه‌كه‌یدا واته‌ توێژینه‌وه‌ له‌ مۆسیقای نه‌ته‌وه‌كان، وه‌ك توێژینه‌وه‌ی مۆسیقیی له‌ بواری كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری.

له‌م مانایه‌دا ئه‌م زانسته‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ مرۆڤناسی و مۆسیقاناسی و زۆرێك له‌ كاریگه‌رییه‌كانی له‌لایه‌ك له‌گه‌ڵ مرۆڤناسی، كۆمه‌ڵناسی، ده‌روونناسی و كولتووری گشتی و له‌ لایه‌كی تر له‌گه‌ڵ مۆسیقاناسی، تیۆری مۆسیقا، مێژوویی هونه‌ر و ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی هاوبه‌شن. وێڕای ئه‌وه‌ش، زه‌مینه‌كانی ئه‌م بواره‌ ئه‌كادیمییه‌ش بۆ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام سوودوه‌رگرتن له‌ ده‌سته‌واژه‌ی ئیتنۆمیوزیكۆلۆژی له‌ ده‌یه‌ی 1950ـه‌وه‌ بووه‌ چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌یه‌كی باو. هه‌ندێ له‌ پرسه‌ گرنگه‌كانی ئیتنۆمیوزیكۆلۆژی ئه‌شێ بۆ فه‌یله‌سووفه‌كانی یۆنانی دێرین، توێژه‌رانی موسڵمان و فه‌یله‌سوفانی سه‌رده‌می رۆشنگه‌ری بگه‌ڕێنینه‌وه‌، به‌ڵام داهێنانی گلۆپ و رووناكی له‌لایه‌ن تۆماس ئه‌دیسۆن له‌ ساڵی 1877 به‌ به‌رهه‌مێكی بنجبڕ له‌ شێوه‌ و درووستبوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌م بواره‌ ئه‌كادیمییه‌ داده‌نرێت. رێكخستنی ده‌نگی گه‌شتیاران بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌نگه‌كان له‌ شوێنه‌ دووره‌كان كۆیان بكاته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش وای له‌ پسپۆران كرد كه‌ ده‌نگه‌كان شی بكرێته‌وه‌ و به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ ده‌زگا پسپۆرییه‌كان له‌ ژینگه‌یه‌كی وه‌ك مۆزه‌خانه‌ ره‌چاو بكرێن، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌ كۆی زانیاریی و دروستكراوه‌كانی مرۆڤنناسانه‌ هاوشێوه‌یه‌. دامه‌زراوه‌ی فۆنۆگرام ئه‌رشیفی (Phonogrammarchiv) ئه‌ڵمانیا كه‌ له‌ ساڵی 1900 دامه‌زرا و توێژه‌رانێكی چالاك تیایدا كاریان ده‌كرد، ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ به‌ یه‌كێك له‌ توێژینه‌وه‌ی تیۆری له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م داده‌نرێ. سیاسه‌ته‌ كۆڵۆنیاڵ و ناسیۆنالیست و كولتووری گشتی كاریگه‌ری به‌سه‌ر كۆكردنه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی نه‌ریتییه‌ ناوچه‌یی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان و سوودوه‌رگرتنیان له‌لایه‌ن توێژه‌ران و مۆسیقزانه‌كان و كۆی گشتی هه‌یه‌.
توێژینه‌وه‌ی مرۆڤناسی مۆسیقیی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، وه‌ك زۆرێكی تر له‌ ره‌هه‌نده‌ مرۆڤناسییه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ توندی له‌ ژێر كاریگه‌ری فرانس بواس دا بوو. قوتابییه‌كانی چه‌ندان توێژه‌ری ناسراویان لێ ده‌رچووه‌، كه‌ له‌ نێوانیاندا برۆنۆ نتڵ(Bruno Nettl) و ئالان مه‌ریام (Alan Merriam) كه‌ به‌رهه‌مێكی كاریگه‌رییان به‌ناوی مرۆڤناسیی مۆسیقا (1964) هه‌یه‌ كه‌ هێشتا به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو و گرینگ داده‌نرێت. چه‌ندان سیمای به‌رچاوی تریش په‌روه‌رده‌ی مرۆڤناسیان بینیوه‌ و كاریگه‌ریی به‌سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی ئیتنۆمیوزیكۆلۆژییان هه‌بووه،‌ ئه‌شێ ناوی جۆن بلكینگ، ستیڤان فیڵد، و هۆگۆ زیمپ بهێنین.
ئاراسته‌ ئیتنۆمیوزیكۆلۆژی به‌ ئاماده‌كردنی مۆسیقا جوڵه‌ی كردووه‌ و، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی یه‌كسانه‌ به‌ بواره‌كانی تری مرۆڤناسی. تاراده‌یه‌ك هه‌ر قۆناغێك له‌ گه‌شه‌سه‌ندنی زانستی مرۆڤناسی هاوتاكه‌ی خۆی له‌ بڵاوكراوه‌كانی ئیتنۆمیوزیكۆلۆژییدا هه‌بووه‌، له‌ په‌ره‌سه‌ندخوازیییه‌وه‌ بیگره‌ تا ئه‌گاته‌ ئه‌ركگه‌رایی، بونیادگه‌رایی، معریفه‌ناسیی جه‌ماوه‌ری، ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و ئه‌ولاتریش.ئیتنۆمیوزیكۆلۆژیش چه‌ندان باسی تایبه‌ت به‌خۆی به‌رهه‌مهێناوه‌، به‌تایبه‌ت له‌ په‌یوسه‌ت به‌ شیكردنه‌وه‌ی ده‌نگ و په‌یوه‌ندی بواره‌كه‌ به‌ زانسته‌ مرۆیی و زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی تر.
له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌وه‌، مۆسیقازانه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ زۆربه‌ی وڵاتان سه‌ریانهه‌ڵدا، به‌رنامه‌كانی توێژینه‌وه‌ و وانه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌ك هاته‌ ئاراوه‌ و ئه‌نجومه‌نی پیشه‌یی نه‌ته‌وه‌یی، ناوچه‌یی و نێونه‌ته‌وه‌یی به‌ته‌واوی چالاكرابوون. گه‌وره‌ترینیان ده‌زگایه‌كی ناده‌وڵه‌تی وابه‌سته‌یه‌ به‌ یونسیكۆ واته‌ ئه‌نجومه‌نی نێونه‌ته‌وه‌یی‌ مۆسیقای نه‌ریتی و كۆمه‌ڵگای ئیتنۆمیوزیكۆلۆژیی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بوون كه‌ هه‌ردووكیان گۆڤارێكی ئاستباڵایان بڵاو ده‌كرده‌وه‌. سه‌رله‌نوێ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ مۆسیقازانه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ ساڵی 1980 له‌ كۆمه‌ڵگاكانی خۆیان و به‌ شیكردنه‌وه‌ی مۆسیقاوه‌ خه‌ریك بوون. قوتابخانه‌ی جیاواز له‌ وڵاته‌كان و ناوچه‌ دیاركراوه‌كان هاته‌ كایه‌وه‌ و سه‌رقاڵی شیكردنه‌وه‌ی مۆسیقای جه‌ماوه‌ری و جیهانیكردنی پیشه‌سازی ده‌نگبوون. زۆرێك له‌ مۆسیقازانه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان كه‌ له‌ وه‌زاره‌تی كولتوور و په‌روه‌رده‌، به‌رهه‌مهێنانی ڤیستیڤاڵ، وێستگه‌ رادیۆییه‌كان، كۆمپانیاكانی په‌ره‌سه‌ندنی به‌رنامه‌ی ئه‌لیكترۆنی و پیشه‌سازییه‌ كولتوورییه‌كانی تر كارده‌كه‌ن، وێڕای ئه‌وه‌ش، تویژینه‌وه‌ و وانه‌وتنه‌وه‌ش له‌بواری مۆسیقاناسیی نه‌ته‌وه‌یی وه‌ك بوارێكی ئه‌كادیمیكی، له‌ به‌رنامه‌ كولتوورییه‌كان به‌شێكی گشتی و تایبه‌تی چالاك بوون. ئه‌وان كتێبه‌كان به‌ ئاواز و ده‌نگێكی جیاوازه‌وه‌ بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌، مۆسیقای كۆمه‌ڵگای تویژینه‌وه‌ دروست ده‌كه‌ن و به‌رنامه‌ی وانه‌یی مۆسیقا بۆ قوتابخانه‌كان ده‌هێنته‌ كایه‌وه‌. مامۆستایانی بواری مۆسیقاناسی نه‌ته‌وه‌یی به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ به‌شه‌كانی مرۆڤناسی كار بكه‌ن له‌ قوتابخانه‌كانی مۆسیقا جێی ده‌كه‌نه‌وه‌، لانی كه‌م، به‌م هۆیه‌ی كه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م ئاراسته‌ی مرۆڤناسانه‌ بۆ هونه‌ر رووی له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ كردووه‌.

© 2017 Hawler