کانونی یەکەم 16, 2019

كۆمه‌ڵناسیی نامۆبوونی مرۆڤ

چه‌مكی نامۆبوون له‌مه‌ڕ ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ به‌كارده‌هێنرێ كه‌ تێیدا ژیانی مرۆڤ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و ته‌وژمانه‌یه‌ كه‌ دروستكراوی خودی ئه‌وه‌. له‌ سه‌رده‌می مۆدێرندا، كۆنترۆڵی مرۆڤ به‌سه‌ر سروشت به‌شێوه‌یه‌كی سه‌رسوڕهێنه‌ر زیاد ده‌بێت. لای كارل ماركس، ئه‌م زیادبوونه‌ی كۆنترۆڵ یه‌كێكه‌ له‌ فاكته‌ دیاریكه‌ره‌كانی نامۆبوون.

ئه‌گه‌ر چی ماركس وێنایه‌كی هه‌مه‌كی و گشتی به‌ده‌سته‌وه‌ داوه‌، به‌ڵام ئه‌م چه‌مكه‌ پتر بۆ وه‌سفكردنی ژینگه‌ی كار له‌ كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وتووه‌ پیشه‌سازییه‌كان به‌كارده‌هێنرێت. ئه‌و پێیوابوو نامۆبوون ده‌ره‌نجامی دابه‌شكردنی كاره‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێناندا. ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌یه‌ كرێكاران ته‌نها له‌ به‌شێكی بچووك له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی به‌رهه‌مهێنراوێك پسپۆڕییان هه‌یه‌ و كاره‌كه‌یان ته‌نها مۆنتاژی پارچه‌ی جیاوازه‌. شێوه‌ تازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان پرۆسه‌ی به‌ئامێریبوون، پسپۆڕگه‌رایی و خڕبوونه‌وه‌ بۆرۆكراتیكییه‌كاندا بوو، چونكه‌ ئه‌م توانا تازه‌یه‌، له‌ ژینگه‌ی كاردا، ئامێر ببێته‌ به‌دیلی هێزی فیزیكی مرۆڤ. به‌م چه‌شنه‌، كرێكاران ناتوانن كۆنترۆڵی خۆیان بكه‌ن و ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری كۆنترۆڵی ئامێره‌وه‌. له‌ ئاكامدا، ئامێر ده‌بێته‌ به‌دیلی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ كرێكاران. به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ یۆنگ ده‌ڵێت: كرێكاران نه‌ك ته‌نها بوونه‌وه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ڵكو به‌ به‌شێ له‌ بازاڕ داده‌نرێن.
ماركس پێیوابوو نامۆبوونی كرێكاران خۆی له‌ چوار ئاست ده‌خاته‌ ڕوو:
یه‌كه‌م: نامۆبوون به‌رامبه‌ر به‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان؛
دووه‌م: نامۆبوون به‌رامبه‌ر به‌رهه‌مهێنراوی وه‌ربه‌رهاتووه‌؛
سێیه‌م: نامۆبوون به‌رامبه‌ر به‌ خێزان و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ كرێكار تێیدا ده‌ژێیت؛
چواره‌م: به‌رامبه‌ر به‌ خۆی.
كرێكار به‌رامبه‌ر به‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان بێگانه‌یه‌، چونكه‌ له‌م پرۆسه‌یه‌ نه‌ك شتێ بۆ خۆی به‌رهه‌مده‌هێنێ و نه‌ مه‌سره‌فكه‌ری به‌رهه‌مهێنراوی خۆی ده‌ناسێنێت. ئه‌وان به‌رهه‌مهێنراوی خۆی بۆ بازاڕی ناكه‌سیی و ئه‌بستراكت به‌رهه‌م ده‌هێنن. وێڕای ئه‌وه‌ش كرێكاران خاوه‌نی ئامرازی به‌رهه‌مهێنانیش نین. كرێكار به‌رامبه‌ر به‌ به‌رهه‌مهێنراوی كار خۆیش بێگانه‌یه‌، چونكه‌ رۆڵیان له‌م به‌رهه‌مهێنانه‌دا له‌ ڕووی عاده‌ت و سنورداره‌؛ هیچ كرێكارێ ناتوانێ بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ بكات كه‌ به‌رهه‌مهێنراوی به‌رهه‌مهاتووه‌ تایبه‌ته‌ به‌ كاری ئه‌و. كرێكاران به‌رامبه‌ر خێزانی خۆیشی هه‌ست به‌ نامۆبوون ده‌كه‌ن، چونكه‌ ماڵ و ژینگه‌ی كارییان دوو ژینگه‌یه‌كی ته‌واو جیاوازه‌ له‌ یه‌كتر. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ماڵ و حاڵیان له‌ یه‌ك جیا ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ سه‌رمایه‌داران و كۆمپانیا مه‌زنه‌كان زه‌وی و ئامرازی به‌رهه‌مهێنان بۆ خۆیان به‌كارده‌هێنن و خێزانه‌كانی كرێكاران ناچارن له‌و ناوچانه‌ بژێن كه‌ تیایدا پێویستی به‌ كاری كرێكاری هه‌یه‌. هه‌روه‌ها كرێكاران به‌رامبه‌ر به‌ یه‌كتریش بێگانه‌ ده‌بن، چونكه‌ ئه‌وه‌ بۆ ژماره‌یه‌كی سنووردار ئیشی كرێكاری بوونی هه‌یه‌ به‌ ناچاری به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ ده‌بنه‌ چاودێر. ئه‌م چاودێرییه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌توانن په‌ی به‌ ته‌وژم و هێزی به‌كۆمه‌ڵ ببه‌ن و دیاریكه‌ری هه‌لومه‌رجی كاری خۆیان بن. له‌ كۆتاییدا، كرێكاران به‌رامبه‌ر خۆیشیان بێگانه‌ ده‌بن، چونكه‌ توانا و لێهاتوویه‌كانیان بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌ویتر به‌كارده‌هێنێت. لێره‌وه‌یه‌ سه‌رمایه‌داری به‌رهه‌مهێنه‌ری هووشیاری درۆینه‌یه‌ و ده‌توانێ ویسته‌كانی مرۆڤ له‌ مێشكی بۆ ویست بگۆرێت، كرێكار بۆ كه‌مبوونه‌وه‌ ماددی و ناماددییه‌كان، خۆی سه‌رزه‌نشت ده‌كت و به‌رامبه‌ر خۆیشی نامۆ ده‌بێت.

سه‌رچاوه‌كان
1) Edgar F. Borgatta، Rhonda J. V. Montgomery، Encyclopedia of sociology، Volume 3، Macmillan Reference USA، 2000.
2) Oxford sociology dictionary، Gordon Marshall.

© 2017 Hawler