کانونی یەکەم 16, 2019

گفتوگۆ لەگەڵ د.هەڵمەت غەریب، پسپۆڕی یاسای دەستوری، سەبارەت بە نوێترین پێشهاتەکانی عێراق: خۆپێشاندانەکانی عێراق ئەوەندەی ڕەهەندی ئابووری هەیە، ڕەهەندی سیاسی نییە

سەبارەت بە دوایین پێشهات و گۆڕانکارییەکان لە عێراق و درێژە کێشانی خۆپێشاندانەکانی پارێزگاکانی باشور و ناوەڕاستی عێراق، ڕۆژنامەی" هەولێر" گفتوگۆیەکی لەگەڵ، د. هەڵمەت غەریب، پسپۆڕی یاسای دەستوری، لە زانکۆی سەڵاحەدین، ئەنجامدا؛


لە عێراق چی دەگوزەرێت؟
خۆپێشاندانەکانی عێراق، قیمەی بێزاری و بێ ئومێدی خەڵکی سڤیلە، لە هەمبەر ئەو دەسەڵاتەی لە ڕێگای ئەمریکاوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە هاتوونەتە سەر حوکم و نەیانتوانیووە، هیچ شتێک پێشکەشی خەڵکی عێراق بکەن. ئەوانەی ئێستا لەسەر شەقامن، ئینتیمایان بۆ هیچ نیە، ناکەونە ژێر کاریگەری هیچ تەوسییەکی سیاسییەوە، بەڵکو ئەوەی هەیە، بریتییە لە تەقینەوەی ڕق و توڕەیی خەڵک و نەوەیەک نە ئینتیما بۆ مەزهەب، نە ئینتیمایەکی ئەوەندە بەهێزی هەیە بۆ ئەحزابی سیاسی، دەکرێت بڵێین ئەو نەوەیەن لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە گەشەیان کردووە و پێگەیشتوون و کەمتر لە ژێر کاریگەری و ئیتاعەی ئەحزابی سیاسی و مەزهەبین. وە پێیانوایە ئەو نوغبەیەی ئێستا توانای ئیدارەدانی وڵاتیان نییە و خەریکی خۆدەوڵەمەند کردن و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی سیاسین، تا ئیستا هیچ ئەحزابێکی سیاسی ڕاستەوخۆ پشتگیری لەم خۆپێشاندانانە نەکردووە. جگە لە چەند ئەحزابێک ئەویش بۆ مەبەستی دەنگ کۆکردنەوە، وای نیشان دەدەن کە پشتگیریان دەکەن و لەگەڵ داواکاری خۆپێشاندەرانن، بەڵام لەسەر ئەرزی واقیع پێچەوانەیە و ئەوانەی لەسەر شەقامن دژی ئەحزابی سیاسین و خاوەنی قەزیەی ڕەوان.

چ لایەنێک لە پشت داواکاری گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانیە لە پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتی؟
بە بڕوا د.هەڵمەت غەریب، داواکاری گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی، داواکاری ئەوانە نیە لەسەر شەقامن و ناڕازاین، دەڵێت:" ئەوانەی لەسەر شەقامن هەست بە هاووڵاتیبوون ناکات، کێشەی خزمەتگوزاری هەیە، هەست ناکات کە پێگەی هەیە لەم وڵاتە هەست بە سەروەری نیشتیمانەکەی ناکات، هەست جێگای ئیهتیمامی دامەزراوەکانی دەوڵەتە، ئەوان کێشەی ئەوەیان نییە، سیستەمی حوکمڕانی پەرلەمانییە یا سەرۆکایەتییە یا تێکەڵ، گرنگ ئەوەیە ئیدارەی دەوڵەت بدرێت بە شێوازێکی باش، ئەوەی داواکاری گۆڕینی دەستوور و سیستەمی حوکمڕانی دەکات ئەو لایەنە سیاسیانەن کە دەیانەوێت خۆپێشاندەران ئیستیغلال بکەن، کە ئەحزابی شیعی تەبەنی ئەو داواکارییانە دەکات و دەڵێن، ئەگەر سەرکۆمارێکی بەهێز هەبێت لە ڕێگای دەنگدانی گەلە و حوکمڕانی بکات، باشترە لەوەی پەرلەمانێکی تەوافقی هەبێت و هەمووشتێک بە تەوافق بەڕێوە بچێت، ئەمە خواستی شیعەکانە و دەیانەوێت سیستەمی سیاسی لە عێراق بکەن بە سەرۆکایەتی، خەونی ئەوەش دەبینن لە ڕێگای ئەمەوە پیاوێکی شیعە دەسەڵات بگرێتە دەست.

کورد چۆن مامەڵە لەگەڵ داواکاری گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی بکات؟
- کورد دەبێت بە هەموو شێوەیەک پشتگیری لە سیستەمی پەرلەمانی بکات لە عێراقدا، نابێت بە هیچ شیوەیەک کورد ڕازی بێت، سیستەمی سەرۆکایەتی لە عێراق پەیڕەو بکرێت، کە دڵنیام سوننەکانیش دژی گۆڕینی سیستەمی سیاسین لە عێراق، لە ڕاستیدا سیستەمی سەرۆکایەتی لە وڵاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سیستەمێکی فاشیلە، تەحەول دەکات بەرەوە دیکتاتۆرییەت، سیستەمی سەرۆکایەتی بە ئەزموون لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەرکەوتوو نەبووە، ناتوانین دوو نمونەی جدی و سەرکەوتووی ئەم سیستەمە لە ناوچەکە ببینین، ئەگەر تەماشای تورکیا بکەین، لە سیستەمی پەرلەمانیدا، تا ڕادەیەکی زۆر وڵاتێکی کراوە بوو، بەجۆرێک لە جۆرەکان دیموکراسی تێدا پەیڕەو دەکرا، بەلام دوای گۆڕینی بۆ سەرۆکایەتی، دەبینین ئەو وڵاتە بە چ ئەزمەیەکدا تێدەپەڕێت.

پێشبینی چی دەکەن و کۆتایی خۆپێشاندانەکان چی دەبێت؟
پێم وایە، بە تەوافقی سیاسی نێوان لایەنەکان کۆتایی بە ڕەوشەکە دێت، بۆ کۆتایی هێنانای خۆپێشاندانەکانیش،چەند سیناریۆیەک هەیە، یا ئەوەتە بە هێز کۆتایی پێ دەهێنرێت یا ئەوەتە لەسەر ئەرزی واقیع، هاووڵاتی مافەکانی پێ ڕەواببینرێت، هیچ نەبێت ئیسلاحێکی قانونی بکات، سەبارەت بە هەڵبژاردن و لەسەر ئاستی ئەنجوومەنی پارێزگاکان هاووڵاتیان نوێنەری ڕاستەقینەی خۆیان هەبێت، کۆمەلێک خاڵ کە سەقفی داخوازییەکانی هاووڵاتیان جێگای بایەخ بێت، لە هەمووی گرنگتر مەسەلەی بژێوی و باشکردنی ژێرخانی ئابووری لە عێراق، ئەم خۆپێشاندانانە ئەوەندەی ڕەهەندی ئابوری هەیە، ڕەهەندی سیاسی نییە، ئەوەی لەسەر شەقامە یا ئەوەتە دەرچووی زانکۆیە و کاری نیە، یا ئەوەتە داهاتی بەشی دابین کردنی پێداویستییەکانی ژیانی ناکات، یا خزمەتگوزاری تەندروستی و ئاو و کارەبا و شارەوانی نیە، ناوچەکانیان ناوچەی ئیهمال کراون و هیچ جۆرە تەعمیر و ئاوەدانکردنەوەیەکی تیا نیە، ئەمەیە زیاتر داخوازی خۆپێشاندەرەکان، نەک ئەوەی داخوازی سیاسی بن.

ترسی کودەتای سەربازی هەیە لە عێراق؟
لە عێراق مەنزومەی سوپا و هێزی بەرگی مەنزومەیەکی شێواو و تێکەڵ و پێکەڵە، سیستەمی بەرگری لە عێراق بە دەستی میلیشیاکانەوەیە، بە دەستی وڵاتانی ئیقلیمییەوەیە، عێراق خاوەنی سوپایەکی ئەوتۆ نیە کە بتوانێت، لە ماوەی شەو و ڕۆژێکدا ئینقلابێکی سەربازی بکات و حوکمێکی سەربازی بسەپێنێت، وەک ئەوەی سیسی لە میسر بە هاوکاری سوپا کردی، بۆ وڵاتێکی وەکو میسر کە خاوەنی سەدەیەک لە دامەزراوەیی سەربازییە لەوانەیە ڕاستبێت، بەڵام عێراقی دوای ساڵی ٢٠٠٣ ئەو دامەزراوە سەربازییەی نیە، بۆیە تەسەور ناکەم ئەو بابەتە هەر ببێتە جێگای بایەخ و لە ڕووی واقیعیەوە جێی ببێتەوە، لە ڕاستیدا هێزی سەربازی لە عێراق لە لایەن دەوڵەتانی ئیقلیمیەوە سەرپەرشتی دەکرێت و تەختیە دەکرێت.

هیچ مەترسیەک لەسەر مافەکانی کورد دەبینن لە گۆرانکاریی دەستووردا؟
زۆر ترس هەیە، بەڵام من بە ترسێکی ڕەوای نابینم، ئەگەربێت و ئێمە بارودۆخی ناوخۆی خۆمان، تۆکمە و بەهێز بکەین، و پێداویستیەکانی خەڵک پڕ بکەینەوە، حکومەتی هەرێمی کوردستان گرنگی بە بارودۆخ و بژێوی خەڵکی کوردستان بدات، پێم وانیە کورد مەترسی لەسەر بێت، چونکە زەمانەتێکی دەستوریمان هەیە و گۆڕانکاری لە دەستور دەبێت بکرێتە ڕیفراندۆمەوە و کورد ڕاز نەبێت جێبەجێ ناکرێت، بۆیە حکومەتی هەرێم دەبێت لە ناوخۆوە خەریکی چاکسازی بێت و هاووڵاتی بکاتە میحوەری چاککردن و خزمەتگوزاری، پێم وایە ترسی کورد لەسەر دەستوور ڕەوا نیە و نابێت کورد و سەرکردایەتییەکەی بە ڕوحیەتی بەرگری مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بکات و دەبێت بە ڕوحیەتی هێرشبردنەوە مامەڵە بکات و داوای ئەوە بکات گۆڕانکاری لەو مادە دەستوریانە بکات کە ئالیەتی جێبەجێکردنی تێدا نیە و داوابکات ئالیەتی نوێ دابنرێت بۆ جێبەجێکردنی ئەو مادە دەستوریانە کە لەگەڵ ئەمڕۆ بگونجێت.

© 2017 Hawler