ئەم پەڕەیە چاپ بکە

ڕیفڕاندۆم، گفتوگۆ و ئابڵوقەی بەردەوام

سەرۆ قادر

 

بەشی دووەم و كۆتایی

کێشەکان ئێستا تەنیا کێشەی ئێمە نین، کێشەکە بوو بە کێشەی دەورووبەریش، ئێران کە خۆی خاوەنی بەرەی دوای داعشە بۆ بەرەنگاربوونەوەی غەرب و بۆ ئەوەی نەهێڵێ رۆژهەڵاتی ناوەراست هیچ گۆڕانکارییەکی تێدا بکرێ، لە پڕێکا توشی تەنگوچەڵەمەیەکی غافڵگیرانە بوو. لە تەبیعەتی تەنگوچەڵەمەکانی دەوڵەتاندا کە زۆرجار رووخانیان توش دەبێ، ئەوەیە تەنگوچەڵەمەکانیان هەندە قوڵن کە نیزام لە سەرەوە هەوڵ دەدات بوارەکە راگرێ، بەڵام لە پڕێکا لە شوێنێک دەروخێت. ئەوەش تەبیعەتی تەنگوچەڵەمەی غافڵگیرە. ئەگەرچی نیزام چەندی بەهێزە مادام لە بنیادی دەوڵەتدا تەنگوچەڵەمە هەیە سەرەنجام رووخانێک دروست دەبێ. تونسمان بینی کێشەکە هەمووی لە خۆسوتاندنی میوەفرۆشێکەوە گۆرانکاری تێکەوت. هی میسر و سوریامان بینی و عێراقیش دیارە بۆ حەسودی نابێ. ئێران لەم خۆپیشاندانەی دوایی خۆیان زۆر باش تێیدەگەن، کارێک نییە کۆتایی بێت. ئەم جوڵانەوەیە پەیوەندی بە حزبێک و کەسێکەوە نییە. ئێران دەوڵەتێکی خاوەن مێژوویەکی دوورە، لەم جۆرە بزوتنەوانەی توش بوە کە سەرەنجام کۆتایی بە نیزام دەهێنێ. ئێران دەترسێ کۆتایی پێ بێت، بۆیە ئەگەر دیقەت بدەن سیاسەتی ئێرانی لەنێو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سیاسەتی خۆپاراستن و بە ئەسپایی جووڵەکردنە. ئەوەش لە راستیدا دەوری هەبوو لە سیاسەتی نوێی ئێرانی بەرانبەر بە حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئەو سیاسەتەیان جۆرێکە لە خۆتەعدیل کردن و بەردێکیان لەسەر ئەوەی دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر دانا.
شەری داعش لە سوریا کۆتایی هاتووە بەڵام شەڕ لەو وڵاتە کۆتایی نەهاتووە، راستی شەڕەکە ئێستا دەردەکەوێ. ئایا دەهێڵن جارێکی دیکە سوریا ببێتەوە دەوڵەت؟ تا ئێستا شیعاری دەوڵەتە زلهێزەکان ئەوەیە کە سەروەری سوریا بپارێزرێ، لە نەتەوە یەگرتووەکان و دەوڵەتانی گەورە دەڵێن دەبێ سەروەری هەموو دەوڵەتان بپارێزرێت. ئەوەش دەزانین کە هەموو دەوڵەتێک دەبێت باسی پاراستنی سەروەری دەوڵەتانی دیکە بکات. بەڵام راستیەکی تر هەیە کە ئایا ئەو دەوڵەتە دەتوانێ لەسەر پێی خۆی بوەستێ یان نا، ئێستا لەناو سوریادا روسیا هەیە، ئەمەریکا هەیە، کورد و عەلەویش هەنە، تەدەخولی ئێرانیش وەک خۆی ماوە، ململانێ زۆر بەهێزە. ئەوەی کە ئێستا لە عەفرین هەیە و تورکیا گەمارۆیداوە و روسیا کەمێک پشتی بەرداون، ئەمەریکاش هاوپەیمانێتی خۆی تا ئێستا لەگەڵ بەشێک لە رۆژئاوای کوردستان پاراستووە، بەڵام هەموو ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن کە بە کەوتن و روخانی عەفرین رازی نابێ.
ئەو دەورەی کەوا تورکیا دەیگێڕێ دەورێکی شڵەژاوە، دەوری تورکیای ئەندامی ناتۆ نابێ ئاوهابێ، دەوری تورکیای ریفۆرمخواز کە دەیەویست نیزامێکی محافەزەکاری سەرمایەداری بە دیموکرات و بە قەبوڵکردنی برایەکان، کە بەر لە ١٤ ساڵ دەستیانپێکردبوو، بەو تورکیایەی ئێستا ناکرێ. تورکیای ئێستا بە حاڵەتێکی شیزۆفرینیایی عەسکەرتاری و شۆڤێنیسیتانەی تائیفی سوننە کەوتۆتە شەڕێکی مان و نەمان لەگەڵ دەورووبەری خۆی. زۆربەی ئەم شەڕەش کوردستانی گرتۆتەوە. بەڵام چەند کۆبانێ رووخا هەر ئەوەندەش عەفرین دەروخێ، هەموو ئاماژەکان وادەڵێن. وردە وردە عەفرین دەبێتە شیعاری دنیا بۆ ئەوەی دەوڵەتانی بە چەک نەتوانن میللەتانی گچکە تێکبهاڕن. ئەوە جیا لە هاوکێشەی دیکەی عەسکەری کە پێدەچێ لە ناوچەکەدا هەبن، لەوانەیە دەستی کوردانی رۆژئاوا لەو هاوکێشانەدا جیی هەبێت. بۆیە پێویستە ئێستا بۆ پاراستنی رۆژئاوای کوردستان ڕەنگی حزبی بەلامانەوە گرنگ نەبێ. گرنگ ئەوەیە کورد لەوێ بمێنێ و هەرێمەکەی لەدەستدا بێ و تورکیا و سوریا نەتوانن ئەو ناوچەیەی کە لەدەستی کورددایە کە هەندێکیش لە خاکی کوردستان زیاترە دەربهێنن. ئینجا کوفر نیە ئەگەر ئەو سەناریۆیانەمان بێنەوە بیر کە بەر لە دوو ساڵ پێشکێش دەکرا، ئەویش ئەوەیە لە کۆتایی شەڕدا ئەم سنورانە وەکو خۆیان نامێنن. ئەو سنوورانە جارێک داعش هات تێکی شکاند، کەس لە دنیا لەسەری وەجواب نەهات، جاری دووەم دنیای رۆژئاوا لەگەڵ دەوڵەتانی ناوخۆ بە سەرکردایەتی کوردان بۆ راوەدوونانی داعش سنورەکانیان جارێکی دیکە تێکشکاندەوە و کەسیش نەیدەگوت دەبێ موافەقەتی دەوڵەتی خاوەن وەربگیرێ، کە سوریا یان عێراقە. ئێستا تورکیا دەیبەزێنێ و ئەوەی کە بایەخی نییە سنوورە. سبەی رێ لە تورکیا دەگیرێ و دیسان ئەوەی بایەخی نابێت لەناو سوریا سنوورە، ئەمە نەبوو بە پێشینە؟ بریارێکی لەپشت نیە؟ گۆڕانکارییەک روونادات؟ ئەم سنورانەی کە ئەوەندە بێ بایەخ و بێ کەڵک کراون، بۆ ژیانی میللەتانی ناوچە دەمێننەوە؟ کورد ناتوانێ حیسابێک لەسەر ئەوە بکات؟ لێرەدا گەڕانەوە بۆ بەرژەوەندی باڵای میللەتی کوردستان زۆر گرنگە. ئەو خیلافە زۆرەی لە رووی حزبی و ئایدۆلۆژیا و بەرژەوەندی هەیە لە نێوان باکور و رۆژئاوا و باشووردا چەندی هەوڵبدرێ جارێ نەهێندرێتە سەر مێزی یەکگرتنی کوردان بە سەرکەوتن حسابە. چونکە کورد لە رۆژئاوا بمێنێ گەورەیی و باشی و مانەوەیە بۆ باشوری کوردستان و بۆ هەرێمی کوردستانیش. من وای بۆ دەچم واقیعی ناوچەکە کوردان مەجبور دەکات پشتی یەکتر بگرن. چۆن پشت بەیکدی دەدەن؟ دنیا چۆن هاوکارییان دەکات؟ چۆن قەبوڵیان دەکات؟ پێویستە یەک: داخڵی پرۆسەکە بین و هەوڵی بۆ بدەین. دوو: چاوەڕێ بکەین بزانین چۆن دەکرێ. نەخشەڕێی دروست بوونی کوردستانێکی سەربەخۆ کە بتوانێ بمێنێ ئەوەیە. نهێنی شەری عەفرین ئەوەیە کە تورکیا دەڵێ ناهێڵم بگەنە دەریای سپی ناوەڕاست! لە عەفرینەوە بۆسەر دەریا ٢٥ کیلۆمەترە. ئەوەش لە گفتۆی ناوەندە بیردۆدۆزینەوەکانی سیاسەت لە رۆژهەڵات و رۆژئاوادا، دەمێکە باسی دەکرێت. من زۆر خۆشبینی بڵاوناکەمەوە بەڵام دەبێ بەلامانەوە گرنگ بێ کە ئەم دەوڵەتانەی شەڕ دەکەن، ئەم قسانەش دەکەن! ئاگرەکە بەسەر ئێمەدا دەڕژێ، پێشمەرگە و شەڕڤان، قارەمانەکانی کورد و پێکهاتەکانی کوردستان شەڕی مان و نەمان بۆ مانەوەی ئەم واقیعە دەکەن.
هۆکارێکی تر بۆ بەهێزی کوردستان لەوەدایە بزووتنەوەی سیاسی لە سەرانسەری کوردستان، رۆژئاوا و باکوور و هەرێمی کوردستان یەکبگرن. ئەوانەی لە جوگرافیای سیاسی سلێمانیدا هاتوهاواری لێکترازاندنی بزووتنەوەی سیاسی کوردستان دەکەن، خەریکە ماندو دەبن چونکە واقیعبین نین. دنیا لە پشتگیری سیاسەتی پارچە پارچەکردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان ناکات. بۆیە مامەڵەکردن لەگەڵ خیانەتی ١٦ ئۆکتۆبەر بە هێمنی لەلایەک و بەو سوربوونە کە عەفو نەکرێ لەلایەکی تر، زۆر زانایانەیە. خیانەتی ١٦ ئۆکتۆبەر دەبێ نەکرێتە فایلێک لە نێوان یەکێتی و پارتی سبەی واژۆیەکی لەسەر بکرێت و کۆتایی پێبهێندرێت، چونکە ئەوە پەیوەندی بە ژیانی هەموو میللەتەوە هەیە. دەبێ هەموو گفتوگۆ و هاوکاری نیشتمانی ئێمەی تاک و کەسەکان ئەوە بێ کە بزووتنەوەی سیاسی لەناو کوردستان لە سایەی حکومەتی کوردستان کۆببنەوە. هەروەها پێویستە لە کوردستان هەڵبژاردن بکرێ، کەسیش لە پشکی خۆی نەترسێ. لەمەشیاندا کوردستان قۆناخێکی سەختی لەپێشە: حزب هەیە لە سیاسەتی خۆیان دڵنیا نیە، هەیە لە کاری رێکخستنی خۆی دلنیا نیە. باجی ئەوەش نابێ داهاتووی کوردستان یان دەوڵەتی کوردستان بیدات. هەڵبەت من راچێتەکی حازرم ئامادە نەکردووە، بەڵام قۆناخەکە وادەخوازێ دەبێ تەبایی بگەرێتەوە، دەبێ گفتوگۆ هەبێ، دەبێ گوێ نەدەینە شیعاراتی توند و جنێو و داشۆرین. تۆمەتبەخشینەوە هیچ بایەخی نییە، ئەوەی کە بایەخی هەیە رێکخستنێکی سیاسی و روانگایەکی نیشتمانیانەی لە بەرژەوەندی وڵات هەبێ، نان و کار و ئاسایشی وڵات بەوە مسۆگەر دەکرێ. بۆیە دەبێ رێگە بۆ لێکتێگەیشتن بکرێتەوە. پێم وایە حکومەتی هەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان باری سەرەکی ئەم نەخشەڕێیەیان لەسەرشانە.
ئێستا حکومەتی هەرێمی کوردستان بە بزووتنەوەی سیاسی بە حکومەتەوە وردە وردە پێ دەنێتە ناو قۆناخێکی بەهێز، دەبێ چاوەرێ بین کوردستان یاری بە داشەکانی لەناو عێراق بکات، لە هەڵبژاردنی داهاتووی عێراق، لە پەیوەندی نێوان شیعە و سوننە، لە داهاتووی نیزامی عێراقی و لە دەوری ئێران لەناو عێراق، لە دەوری تورکیا لە عێراق. ئەو لایەنەی ئومێدی زۆر روونی بۆ پێکهاتەکانی عێراق تێدابێ، بەتایبەتی ئەوانەی لە کوردستان و لەسەر سنوری کوردستاندان، هەرێمی کوردستانە. دەبێ چاوەڕێ بکەین بزانین چی دیکەش دێتە پێشێ.
شکاندنی ئابڵوقە لەسەر کوردستان، چ ئابوری یان رێگاوبان و ئاسمانی بێ، خەریکە دەبێتە شیعارێکی نێودەوڵەتی، کە دەبێ گفتوگۆ بکرێ، ئێستا بە عێراق دەڵێن دەبێسیاسەتی خۆت لەسەر کوردستان بگۆڕی. ئەوە ئەنجامی سیاسەتی باش و سەرکەوتووانەی حکومەتی هەرێمی کوردستانە، هی روانگای زۆر واقیعیانەی بارزانییە بۆ داهاتووی کوردستان و بۆ داهاتووی عێراقیش. لە هەموو بارێکدا ئێستا ئێمە لە نیوەی رێگەداین بەرەو سەقامگیری، لە نیوەی رێگەداین بەرەو شکاندنی ئابڵوقە، لە نیوەی رێگەداین بۆ ئەوەی لەگەڵ عێراق بە بەرابەری بکەوینە گفتوگۆ. ئینجا قۆناغی دووەمی داهاتووی عێراق لەوێوە دەست پێدەکات. نابێ وا بیربکەینەوە هەبوونی گفتوگۆیەک کۆتایی بە هەرچی ئاوات و ئارمانج دێنێ و لە کۆتاییدا مەجبوور دەبین عێراقیەکی زۆر وابەستە و سەرشۆڕبین. نەخێر هیچ وانییە، ئەگەر لەم قۆناغەدا پێویست بکات کورد جارێکی دیکە وەک ساڵی ٢٠٠٣ عێراق بەڕێوەبەرێتەوە، دەبێ بیکات. لە هیچ کارێکی سیاسی بۆ بەهێز بوونی کوردستان نابێ پاشگەزبوونەوە هەبێ، ناشبێ بە تۆڵەکردنەوە و بە رقی کەسیی و نەتەوەییەوە سیاسەت بکرێ. ئەو سیاسەتە لەبەرژەوەندی کوردستانە. مەبەستم دروست کردنەوەی عێراق نیە، دروست کردنەوەی عێراق کاری ئێمە نیە، بەڵام کاتێک دنیا ناچارت بکات جارێ لە سنورێکی سیاسیدا بمێنیتەوە، ئەوجا دەبێ بە هێزەوە لەو سنوورەدا بمێنێتەوە.
بەم بیرکردنەوەیە دەبێ زۆر باوەڕمان بەوەبێ کە پێگەی کوردستان بایەخی خۆی هەیە، بە ئاسانی پێشێل ناکرێ. روانگەی حکومەتی کوردستان بۆ گۆڕانکاری لە ناوچەکەدا زۆر راست بووە. تەنگوچەڵەمەی لە وڵاتانی ناوچەکە هەیە نیشانی دەدات کە ئەم دەوڵەتانە وەک خۆیان ناتوانن بمێننەوە. بەڵام ئەگەر فاکتەری بەهێز نەبن گۆڕانکاری روونادات، بۆیە دەست پێشخەری پێویستە. کوردستان ئەم هۆکارە بەهێزەیە کە بریاری داوە و بەرچاوی روونە، سەرکردایەتی سیاسی دەزانێ چی روودەدات، بەڵام ئەگەر جار جار دەستی کوردستان بادەدرێ و برسی دەکرێ و دەرگای دەرەوەی لەسەر دەگیرێ، ئەمە بمانەوێ یان نا کەمێک تەنگاومان دەکات، بەڵام لە ئیرادە و لە بەهێزی کوردستان توشی گومانمان نەکات. ئەم واقیعە سەرەنجام سەرکەوتن بۆ ئێمە دێنێ، ئەگەر یەکڕیزی ناوخۆیی هەبێ ئەوا ئەو دەوڵەتەی کە داوای دەکەین زۆر نزیکە.