کانونی دووەم 19, 2021

ڕەخنەكانی ''ئۆفرا بەنگیۆ'' لە سەركردە كوردەكان

ئیسماعیل بێشکچی

 

بەشی یەکەم

مامۆستای زانكۆی تل‌ئەڤیڤ، پڕۆفسۆر دكتۆر ''ئۆفرا بەنگیۆ''، بابەتێكی نووسیوە و تێیدا ڕەخنەی لە سەركردە كوردەكانی عێراق و سووریا گرتووە.
پڕۆفسۆر ''بەنگیۆ''، لەم بابەتەی خۆیدا باسی لەوە كردووە كە یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی دەستپێكردنی هێرشەكانی سەددام لە دژی ئێران ئەوە بووە كە سەددام بەنیاز بوو بازنەی سنوورەكانی عێراق گەورەتر بكات، ڕێكەوتی ئیمزاكردنی ڕێككەوتننامەكەی جەزائیر لە نێوان ئێران و عێراق، 6ی ئاداری 1975-ە.
لەم ڕێككەوتنەدا ئەوەی بۆ سەددام گرنگ بوو ڕێگریكردن و سەركوتكردنی ڕاپەڕینی كوردستانیان بوو، هەربۆیە هەموو مافەكانی عێراقی لەسەر ئاوی شەتولعەرەب ڕادەستی ئێران كرد، بەڵام كاتێك كە سەددام حوسێن هەستی بەوە كرد كە عێراق لە بەرانبەر ئێران بەهێزترە، ئەوكاتە دووبارە دەست دەكاتەوە بە وەرگرتنەوەی مافەكانی عێراق لەسەر ئاوی شەتولعەرەب لە ئێران.
پڕۆفسۆر ''بینگیۆ'' باس لەوە دەكات، 6ی ئاداری 1975 هەمان ئەو ڕێكەوتەیە كە سەددام حوسێن بڕیاری دەستپێكردنی شەڕی دژی ئێرانی داوە. لە ساڵانی 1980كاندا سەددام حوسێن وا هەستی كرد كە خۆی و عێراق لە بەرانبەر ئێران بەهێزن، لە وەرزی پاییزی هەمان ساڵدا سەددام بە هەمان خەیاڵەوە دەستی بە شەڕی دژی ئێران كرد و بڕوای وا بوو كە لەم شەڕەدا شكست بە ئێران دەهێنێت.
شەڕی نێوان عێراق و ئێران تا ساڵی 1988 لەسەر هاوسەنگیی نێوان هەردوولا بەردەوام بوو، لەم شەڕەدا سەركردە كوردەكان لەگەڵ ئێراندا بوون و پشتگیریی ئێرانیان كردووە. پڕۆفسۆر دكتۆر ''ئۆفرا بینگیۆ'' دەڵێت، ئەمە بژاردەیەكی هەڵە بووە و كورد ئەزموونی لەو جۆرە دۆخانە وەرنەگرتووە.
ڕۆژی 16ی ئاداری 1988 سەددام حوسین لە شاری هەڵەبجە لە دژی كورد گازی كیمیایی بەكار هێنا و 6 هەزار كورد لە چەند چركەساتێكدا گیانیان لەدەست دا و بە 10 هەزاران كوردیش بریندار بوون.
بە گوێرەی گوتەی پڕۆفسۆر ''ئۆفرا'' ئەم دۆخە بووەتە هۆی ترسێكی زۆر لای خومەینی، چونكە وا بیری دەكردەوە كە ئەگەری ئەوە هەیە سەددام لە دژی ئێران ئەم جۆرە چەكە بەكار بهێنێت. خومەینی زانیبووی كە هیچ ئامرازێكی خۆپاراستنیان لە بەرانبەر گازە كیمیاییەكان نییە، ئاگربەستیشی كە لە سەرەتای شەڕەوە تا پاییزی 1988 قبووڵ نەكرد، قبووڵی كرد.
پڕۆفسۆر ''ئۆفرا'' دەڵێت، سەركردایەتیی كورد لە شەڕی عێراق و ئێراندا بە هاوپەیمانیكردن لەگەڵ ئێران هەڵەی كردووە و لەو ڕووداوانەی كە دوای ئەم شەڕە ڕوویان داوە، وانەی پێویستیان وەرنەگرتووە، بۆیە دەمەوێت بیروڕای خۆی لەبارەی ئەم نووسینەی پڕۆفسۆر ''ئۆفرا'' ئاشكرا بكەم.
خاڵێك كە پێویستە لە كاتی هەڵسەنگاندن بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی كورد و كوردستان گرنگیی پێ بدرێت، ئەوەیە كە كورد و كوردستان پارچەكراو و دابەشكراون، ئەم پارچەبوون و دابەشبوونی كورد و كوردستانە، بووەتە هۆكاری ئەوەی كە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی مەیدان بۆ كورد بەرتەسك بكرێتەوە، بگرە هیچ دەرفەت و دەرەتان بۆ هەڵسوكەوتكردنی كورد ناهێڵێتەوە. كوردستان ساڵی 1639 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی سەفەویی ئێران و ئیمپراتۆریەتی عۆسمانییەكان دابەشی دوو پارچە كراوە، بەشی عوسمانییەكانی كوردستان تا ساڵانی 1920 لە سایەی سیاسەتی بەریتانیا و فەرەنسا لە سەردەمی جەمعیەتی میللەتەكاندا لەسەر سێ بەش دابەش كراوە. بەریتانیا (عێراق)، فەرەنسا (سووریا) و توركیا.
ئەم قۆناغە لە ساڵانی 1920 لە سەردەمی جەمعیەتی میللەتەكان (نەتەوە یەكگرتووەكانی ئەمڕۆ) لەلایەن هێزە ئیمپریالەكانی ئەوكاتە (فەرەنسا، بەریتانیا و توركیا) بە هاوكاریكردن و هەماهەنگیكردن لەگەڵ بەڕێوەبەرە عەرەب و فارسەكان جێبەجێ كراوە، یەكێتیی سۆڤییەتیش هانی ئەم پڕۆژەیەی داوە و دەتوانین بڵێین، پشتیوانییشی لێ كردووە. ڕێككەوتنی بازرگانی 16ی ئاداری 1921ی نێوان یەكێتیی سۆڤییەت و بەریتانیا ڕۆڵێكی لەو جۆرەی هەبووە.
كورد لە كاتی تێكۆشانی ڕزگاریی نەتەوەییی خۆیدا كاتێك كە لە هەر دەوڵەتێك داوای هاوكاری و پشتیوانیی كردووە، هەمیشە ڕووبەرووی وەڵامی نا، یان بێدەنگی بووەتەوە، لەو سەردەمەدا حیسابی دەوڵەتەكان بەم جۆرە بووە "ئەگەر وەڵامی ئەرێنیی داواكارییەكانی كورد بدەینەوە، ئەوا ئەم وەڵامەی ئێمە دەبێتە هۆی ئەوەی كە كوردانی بەشەكانی دیكەیش دەست بە تێكۆشانێكی هاوشێوە بكەن، كە ئەمەیش دەبێتە هۆی تێكچوونی پەیوەندییەكانی ئێمە لەگەڵ ئێران، توركیا، سووریا و عێراقدا".
هەر دەوڵەتێك كە كورد بۆ هاوكاری ڕووی تێ کردووە، جا ئەمەریكا بێت یا سۆڤییەت، فەرەنسا، بەریتانیا یا ئەڵمانیا بێت، هەمیشە ڕووبەڕووی وەڵامی نەرێنی بوونەتەوە. ئەمەیش وایكردووە كە لە بواری پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەكاندا گۆڕەپانی مانۆر بۆ كورد بەرتەسك بێت یا هەر نەبێت. (سەیری بابەتی جەیمس جێڤری لەبارەی هۆكاری پشتیوانینەكردنی ئەمەریكا لە دەوڵەتی سەربەخۆی كورد بكەن.)
باڵیۆزی پێشووی ئەمەریكا لە توركیا و نوێنەری تایبەتی سەرۆكی ئەمەریكا بۆ كاروباری توركیا، جەیمس جێڤری دەڵێت، هۆكاری سەرەكیی ئەوەی كە ئەمەریكا پشتیوانی لە دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی ناكات، ئەوەیە كە هەبوونی ناوچەیەكی سەربەخۆ لە باكووری عێراق، یا باشووری ڕۆژهەڵاتی توركیا یا ڕۆژئاوای ئێران، یانیش باكووری سووریا، كاریگەریی زۆری لەسەر ئەو دەوڵەتانە دەبێت. (نێرینا ئازاد 9.12.2020).
لە لایەكی دیكەوە كاتێك كە كورد لەگەڵ ئێران، سووریا، توركیا، یان عێراق دەستیان بە شەڕ یا تێكۆشان كردووە، دەوڵەتەكانی دیكەیش لە بەرانبەر كورددا هەڵوێستیان نواندووە. لەم قۆناغانەدا لەگەڵ ئەو چوار دەوڵەتەدا، ئەمەریكا و هێزەكانی دیكە وەكو یەكێتیی سۆڤییەت، بەریتانیا، ئەڵمانیا و فەرەنسایش لە بەرەی شەڕدا لە دژی كورد وەستاونەتەوە. تا سەردەمی شۆڕشی ئێران لە ساڵی 1979دا، ئێران و توركیا، ئەمەریكا، عێراق و سووریا لە چوارچێوەی سیاسەتەكانی یەكێتیی سۆڤییەتدا هەنگاویان ناوە، لە دوای ساڵانی 1990 ئەمەریكا و یەكێتیی سۆڤییەت درێژەیان بە سیاسەتی دژەكوردی خۆیان داوە.
لە ڕۆژی ئەمڕۆماندا بۆ نموونە، ڕووسیا لە پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ كورددا كار بۆ دوورخستنەوەی كورد لە ئەمەریكا دەكات، ئەمەریكایش لە پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ كورددا بە هەمان شێوە دەیەوێ كورد لە ڕووسیا دوور بخاتەوە. سەیری (چەین چەكۆ، كارتی كوردی ڕووسیا بە سوودی كێ و لە دژی كێیە، لە 8ی 12ی 2020 لە نێرینا ئازاد بڵاو كراوەتەوە).
كاتێك لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەراورد لە نێوان تێكۆشانی كورد و فەلەستینییەكاندا بكەین ئەم دۆخەمان بۆ ئاشكرا دەبێت، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنیا یەك دوژمنی عەرەبەكانی فەلەستین هەیە كە ئیسرائیلە، بەڵام 22 وڵاتی ئەندامی كۆمكاری عەرەبییش هەرچۆنێك بێت دوژمنی ئیسرائیلن و بێجگە لەمەیش 57 وڵاتی ئەندامی كۆنفڕانسی هاوكاریی ئیسلامی لە دژی ئیسرائیل پشتیوانی لە فەلەستین دەكەن. ئەم دەوڵەتانە هەموویان لە ڕووی ماددی، مەعنەوی، دیپلۆماتیكی و سەربازییەوە هاوكاریی فەلەستین دەكەن.
ئەمە ئەوە دەگەیەنێت، كە عەرەبە فەلەستینییەكان لە نێوان هێزە دۆستەكانی خۆیاندا تێكۆشان دەكەن، كاتێك باس لە هێزی دۆست دەكەین، مەبەستمان تەنیا سووریا، لوبنان، ئۆردن، سعوودییە یا میسر نییە، بەڵكو مەبەستمان لە وڵاتانی ئەندامی كۆمكاری عەرەبی و وڵاتانی ئەندامی كۆنفرانسی هاوكاریی ئیسلامییە. بێجگە لەمەیش پێویستە هەر لەم چوارچێوەیەدا سەیری پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئەمەریكا، ڕووسیا، بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا بكرێت.
بۆ كورد دۆخەكە پێچەوانەیە. كورد لە ساڵانی 1920، 1930، 1940 و 1960 لەنێو دۆژمنەكانی خۆیدا تێكۆشانی كردووە، ئێران، توركیا، سووریا و عێراق هەموویان هێزی دژە كوردن، هەمووشیان هەوڵ بۆ بێهێز و لاوازكردنی كورد دەدەن، دابەشكردنی كورد و كوردستان و پارچەكردنی كورد و كوردستان، كوردی بە بێدۆست هێشتووەتەوە و ژمارەی دۆژمنەكانی زۆرتر كردووە. لەگەڵ ئەوەیشدا ناتوانین بڵێین دەوڵەتانی وەكو ئەمەریكا، ڕووسیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا و بەریتانیا دۆستی كوردن، ڕوون و ئاشكرایە كە كورد لە كاتی تێكۆشانی خۆیدا لە هیچ شوێن و جێگەیەك هاوكاریی ماددی، مەعنەوی، سیاسی، دیپلۆماتیكی و سەربازی وەرنەگرتووە.
باس لە هاوكارییەكی زۆر كەمی ئیسرائیل لە ناوەڕاستی ساڵانی 1960 بۆ پێشمەرگە دەكرێت، لەم بارەیەوە زانیاریی پشتڕاستكراوم لە بەردەست نییە، چونكە نە كورد و نە ئیسرائیل لەم بارەیەوە هیچ جۆرە قسەیەكیان نەكردووە. دەگوترێت ئەو هاوكارییە لە ڕێگەی ئێرانەوە پێشكەش كراوە، هەروەها دەگوترێت بۆ گەیاندنی ئەو هاوكارییانە بۆ كورد لە نێوان ئیسرائیل و محەمەدڕەزا شای پەهلەویدا ڕێككەوتنێك ئیمزا كراوە، لە چەند كتێبێكدا كە خوێندوومنەتەوە، چەند خاڵێك لەم بارەیەوە سەرنجی منیان ڕاكێشاوە، بۆ نموونە، هاوكارییەكانی ئیسرائیل لە ڕێگەی ئێرانەوە پێشكەشی پێشمەرگە كراون، بەڵام ڕەزاشا بە ڕێكوپێكی ئەم هاوكارییانەی ڕادەستی پێشمەرگە نەكردووە، ئەگەر بۆ 10 كەس هاوكاری ڕوانە كرابێت، ئەوا دەست بەسەر هاوكاریی 6 تا 7 كەسدا گیراوە و تەنیا هاوكاری بۆ 3 یا 4 كەس ڕادەستی پێشمەرگە كراوە. (سەیر بكەین: جەودەت ئیرئۆغڵو، ستراتیژیەتی مانەوەی ئیسرائیل و كورد).
لەم بارەیەوە، بیروڕای ڕەزاشای پەهلەوی بەم جۆرە بووە: با كوردانی عێراق كێشە بۆ سەددام حوسێن دروست بكەن، بەڵام نابێت هیچ كات بگەنە سەركەوتن. مەلا مستەفا و پێشمەرگە ئاگاداری ئەم دۆخە بوونە، بەڵام هەوڵیان داوە هەرچەند كەمیش بێت، هەر سوودمەند بن لەو هاوكارییانە.

© 2017 Hawler