ئاب 11, 2020

ڕامانێك له‌ کتێبی ناوەڕاستی ڕۆژهەڵات، ململانێ و هەژموون

چۆمان ته‌قێدین

ئەم کتێبە دەربارەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست نووسراوە لە لایەن بەرێز ساسان عەونی لە دوو بەش پێکهاتووە کە بەشێکیان باس لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەکات و ملمڵانێی زڵهێزەکانی جیهان بۆ هەژموون بە سەریدا و بەشێکەی تریان پێکهاتووە لە کۆمەڵێک بابەت و چاوپێکەوتن دەربارەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و کێشەکانی ئێستای جیهان.
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەکی جوگرافییە و دەکەوێتە نێوان هەر سێ کیشوەری ئاسیا و ئەفریقیا و ئەوروپا کە زۆرینەی دەکەوێتە نێو کیشوەری ئاسیا و کەمینەی دەکەوێتە ناو کیشوەری ئەفریقیا و کیشوەری ئەوروپا.
یەکێکە لە ناوچە هەرە دێرین و گرنگەکانی جیهان و خاوەنی شتارستانیەتەکانی وەکو کوردستانی دێرین و میزۆپۆتامیا و دۆڵی نیلە و خاوەنی دەیان دەوڵەتە شار و ئیمپراتۆریا و دەوڵەت و شانشێن و میرنشین و خانات بووە لە کۆنەوە تاوەکو ئێستا کە لە لایەن نەتەوەکانی کورد و قیبت و یۆنانی و عەرەبو فارس و تورک دامەزراوە، هەرووەها خاوەنی دینەکانی میترایی و زەردەشتی وکاکەیی و ئێزیدی و مەزدەکی و مانی و یەهوودی و سائیبی مەندایی و مەسیحی و ئیسلام بووە، کە چوار دینی پێشکەشی ئەوروپا کردووە وەکو میترایی و مانی و مەسیحی و ئیسلام بووە.
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە نزیکەیی (16) دەوڵەتی سەربەخۆ وەکو (شانشینی عەرەبستانی سعودیە و کۆماری ئیسلامی ئێران و کۆماری میسر و کۆماری تورکیا و کۆماری یەمەن و کۆماری عێراق و سەڵتنەی عومان و کۆماری سوریا و شانشینی ئوردەن و میرنشینە یەکگرترووەکانی عەرەب وکۆماری ئیسرائیل و میرنشینی کوەێت و شانشینی قەتەر وکۆمتری لوبنان و کۆماری کرپروس (قوبرس) و شانشینی بەحرین) و نزیکەیی (5) هەرێم وەکو (هەرێمی باشووری کوردستان و هەرێمی باکووری خۆرهەڵاتی سوریا (خۆرئاوای کوردستان) و کۆپروسی باکوور و هەرێمی فەلەستین و هەرێمی ئاکرۆتیری و دهیکیلیا) پێکهاتووە.
خۆرهەڵاتی ناەڕاست بەر لە جەنگی یەکەمی جیهانی لە نێوان ساڵانی (1918_1914ز) لە لایەن هەر دوو دەوڵەتی قاجاری ئێران و دەوڵەتی عوسمانی تورکیا لەگەڵ سەڵتنەی عومان و دەوڵەتی میسرەوە بەرێوەدەبەرا بەڵام هێزەکانی بێگانەی وە کو ئینگلیزەکان و پورتوگاڵییەکان و هۆڵەندییەکان لە سەدەی شانزدەمەوە لەو ناوچەیە بوونیان هەبووە و دواتر ئینگلیزەکان توانی هەژموونی خۆی بە تەواوی بە سەر خۆرهەڵات ناوەڕاست بسەپێنێت هێزەکانی وەکو پورتوگاڵییەکان و هۆڵەندییەکان دەربکات بەڵام دواتر هێزی فەرەنسییەکان لە ناوچەکە پەیدا بوون، ئەوە بوو بەریتانییەکان و فەرەنسییەکان لە میانەی خەنگی یەکەمی جیهان پەیماننامەی سایکس_پیکۆیان ساڵی (1916ز) واژۆ کرد و زۆربەی دەوڵەتەکانی ئێستای خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیان لە نێوان دابەش کرد بەڵام دواتر بە پەیماننامەی سان ریمۆ (1920ز) دووبارە دابەشیان کردووە بە ئاگاداری ڕووسیای قەیسەری و دواتر یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو.
پاشان ئەمریکا وەکو هێزێکی تازەی جیهانی هاتە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست شوێنی بەریتانیا و فەرەنسای گرتووە و لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو لە سەر ناوچەکە کەوتە ملمڵانێیەوە کە تا ئێستاش بەردەوامە بەڵام زڵهێزەکانی جیهان بوونی هەژموونی ئەمریکاوە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست سوودەیان وەرگرتووە چونکە بە بێ بوونی کێشە وەزیان دەچێت کە زڵهێزەکانیش ئەمانەن (ڕووسیا و چین و هیندستان و یابان و دەوڵەتەکانی تر ئەوروپا).
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕووی یەدەگی نەوتەوە نزیکەیی (%70) ی یەدەگی نەوتی جیهان لە خۆ دەگرێت و لەگەڵ بوونی چەندانی کانزای تری بە نرخ و هەووەها دەوڵەتەکانی بەهێزەکانی ناوچەکە وەکو (ئێران و تورکیا و سعودیە و میسر و ئیسرائیل) لە هەژموونی ناوچەیی خۆیان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە ملمڵانێ لەگەڵ یەکتری و هاوسەنگی هێز لە خۆرهەڵات ناوەڕاست لە پاش کەوتنی عێراق لە ساڵی (2003ز) تێکچوو و هەرووەها بە هۆی سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆیی سوریا ئەوەندەی تر هاوسەنگی هێزی لە ناوچەکە تێکدا و هێزە شەڕەکەرەکان لە سوریا بە پشتیوانی دەوڵەتە زڵهێزە ناوچەیی و جیهانییەکان لە شەڕی یەکتری دان و ئەوەش ناوچەکەی ڕووبەڕووی جەنگێکی درێژ خایەن کردووە و عێراق ئێستا لە ژێر هەژموونی ئێران دایە و هەرووەها لەگەڵ ئەمریکا لە عێراق کێبرکێ دەکات و سوریا ئێستا لە ژێر هەژموونی ڕووسیا و ئەمریکا و ئێران و تورکیا دایە و سەرهەڵدانی گروپی تێرۆریستی داعش و جەنگی یەمەنیشی بە دوا هات کە لە لایەن گروپی حوسییەکانەوە بەشێک لە وڵاتەکەی کۆنتڕڵ کردووە و دژی هاوپەیمانە عەرەبەکان وەستاوەتەوە، هەرووەهاڕێکخراوی تیرۆریستی داعش توانی دەست بگرێت بە سەر بەشێکی زۆری خاکی عێراق و سوریا و دەوڵەتی خەلافەتی لە عێراق و شام ڕاگەیاند و جەنگی دژی هەرێمی کوردستان و هەرێمی خۆرئاوای کوردستان بەرپا کرد ئەوە بوو هێزە کوردییەکان لە هەرێمی باشووری کوردستان و هەرێمی خۆرئاوای کوردستانتوانیان ئەفسانەی گروپی تیرۆریستی داعشیان تێکشاند بە هاوکاری دەوڵەتانی هاوپەیمان دژ بە داعش و پێگەی هەرێمی باشووری کوردستان لە خۆرهەتی ناوەڕاست جێگیر کرد و بەهێزی کرد و هەرێمی وەکو هێزێکی نا دەوڵەتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بووە بەشێک لە ملمڵانێیەکانی ناوچەکە و دواتر ریفراندۆمی سەربەخۆیی لە ڕێکەوتی (2017_9_25) لە هەرێمی باشووری کوردستان بە ناوچە داگیرکراوەکان ئەنجام دا بە سەرۆکایەتی سەرۆک بارزانی و سەرکەوتنی بە دەست هێنا بەڵام لە لایەن بەشێک لە دەوڵەتەکانی ناوچەکە ئەو ئەنجامیان پێ هەزم نەکرا و هەوڵیان هەرێمی باشووری کوردستان لە ناوبرن بەڵام سەرکەوتوو نەبوون و هەرێمی باشووری کوردستان جارێکی تر پێگەی خۆی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پاراست و هەرێمی باشووری کوردستان پاش ساڵی (2003ز) وەکو نا دەوڵەتی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەرکەوتووە و یەکێکە ناوەندە گرنگەکانی ناوچەکە.
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەرەکەی نزیکەیی (6.414.200) کیلۆ مەتر چوار گۆشە، کە پێکهاتووە خاکی نەتەوەکانی عەرەب و فارس+گیلك+مازندران و کورد و تورك و بەلوچستان و ئازەر و جولەکە و یۆنان.
ژمارەی دانیشتوانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست نزیکەیی (500.000.000) کەسە، هەرووەها ڕووی ئەنتییەوە چەندان نەتەوەی تێدایە کە ئەمانەن: عەرەب 68.8%.، کورد 16.7%.، فارس 9.6%.، تورك 8.3%.، قیبت 4%.، ئازەر 3.8%.، نەتەوە هیندییەکان 2%.، جولەکە 1.9%.، بەلوچ 1.2%.، ئەرمەن 0.9%.، کلدۆئاشوور 0.4%.، تورکمان 0.4%.، نەتەوە فیلیپنییەکان 0.4%.، گریك (یۆنان) 0.3%.، نەتەوە ئەندەنووسییەکان 0.2%.،نەتەوە ئەفریقییەکان 0.2%.، نەتەوەکانی تر 5.1%..
بەشی دووەمی پێکهاتووە لە کۆمەڵێک بابەت و چاوپێکەوتن دەربارەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و کێشەکانی ئێستای جیهان، کە تێدا باس لە ملمڵانێی زڵهێزەکانی وەکو ڕووسیا و ئەمریکا دەکات لە سەر باڵادەستی خۆیان بە سەر خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی جیهاندا.

© 2017 Hawler