ئەم پەڕەیە چاپ بکە

ناوچەی ئارام و لێكەوتەكانی

بەختیار هەمەوەندی

 

لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە(ناوچەی ئارام) وەك ناوێك و پڕۆژەیەكی مرۆی تەماشا دەكرێ بۆ پاراستنی هاوڵاتیانی سڤیل لە ململانێ سیاسییەكان و جەنگەكاندا لە ڕاستیدا كۆتا كارتی نەتەوە یەكگرتووەكان و وڵاتانی زلهێز بووە بۆ یەكلای كردنەوەی ململانیەكان، لە ئەگەری بێچارە بوون لە ئاست كیشەكاندا .
لەوەتەی یەكەم ناوچەی ئارامی (عەرەب ئیسرائیل) لە ساڵی (1948) تاكو بە كۆتا ناوچەی ئارامی ڕۆژئاوای كوردستان دەگات لە (2019) و لە كۆی پێنج ناوچە تەنها یەك ناوچەی سەركەوتنی بەدەست هێناوە ئەوەیش ناوچەی ئارام لە هەرێمی كوردستان لە ساڵی (1991) كە بووبە هۆی دروستكردنی نمونەیەكی جوان و پەناگەیەكی پارێزراو لە ئێستادا بۆ خەڵكەكەی و تەنانەت بۆ خودی وڵاتی هێرشبەری ئەوكات، ئەگەرنا لە پەنای تەواوی ناوچەی ئارامەكانی دی و بە بەرچاوی وڵاتانی خاوەن بڕیارەوە پێشێل كاری جدی بەدی كراوە و هەندێ كات ناوچەی ئارام لە ژێر ئامانجی پاراستنی سیڤیل گۆردراوە بۆ دروستكردنی ئامانجی سیاسی، دوو ناچەی ئارامی( سربرینیكا) لە نێوان ساڵانی (1993 بۆ 1995 ) و (رواندا) لە ساڵی (1994) نمونەی شكستخواردوون لە چارەسەر مرۆییە بۆ پاراستنی هاوڵاتیانی سڤیل .
لە ئێستایشدا بۆ چارەسەری قەیرانی سووریا دروستكردنی ناوچەیەكی ئارام بەخواستی توركیا بۆتە جێگەی مشتوومڕی جیهان هەرلایەو بەجۆریك شرۆڤەی بۆ دەكەن و هەریەكە لە دەوڵەتان و بەتایبەتی دەوڵەتانی خاوەن بڕیار لە سووریا دەیانەی بەژداری سەرەكی دروستكردنی ئەو ناوچەیە بن لە ڕاستیدا ناوچەی ئارام لە ڕۆژئاوای كوردستان و سووریا هێندەی وێنەیەكی سیاسی و بەرژەوەندی هەیە هێندە پاراستن و بە تەنگەوە هاتنی مرۆیی تێدا بەدی ناكرێ ئەوەی زیاتر بۆتە جێگەی مشتومڕی شرۆڤەكاران بۆچی پاڵپشتێكی نێودەوڵەتی نییە و بۆچی هێندە ترس هەیە لەم ناوچەیە بەتایبەت ئەگەر ئامانج لێی مرۆییە دواتر یەكێكی دی لە گومانەكان ئاخۆ ئامانج لێی دەبێت گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكە نەبێت ؟
بە واتا دروستەكەی ناوچەی ئارام لە كاتێكدا دادەمەزرێ كە ئەگەر خەڵكی ڕەسەنی ناوچەكە لەلایەن هێزێكی دەرەكی یان ناوخۆی تووشی كۆمەڵ كوژی ببن جا بەهۆكاری جیاوازیەكانی (ئاینی، ئایدۆڵۆژی، نەتەوەی یان مەزهەبیبێ ....) بێت و دروستكردنی دەبێت لەژێر چاودێری هێزی فرە نەژاددابێت، بەچاودێری نەتەوە یەكگرتووەكان، بەڵام ئەوەی جێگەی گومان و تێڕامانە و زۆربەی لایەنەكان لەسەری هاوڕانین جۆر و چۆنێتی ئەم ناوچەیەیە كە لە گەمەیەكی سیاسی نێوان (توركیا +ڕوسیا +ئەمەریكا ) هاتۆتە ئاراوە نازانرێ لێكەوتەكانی دوای ئەم پرۆژەیە چ دەبێت؟ روئیایەكی روونی لێ بەدی ناكرێ، ڕاستە بیرۆكەی (توركیا)یە بەڵام ئایا هەردوو جەمسەری ڕوسیا و ئەمەریكا گەرەنتی كاری ئەم پرۆژەی توركیان بە چاوپۆشی كردن لە لێدانی بەرژەوەندیەكانیان لە لایەن ئەو وڵاتەوە؟
لیرەدا ئەوەی جێگەی تێڕامانە ئەوەیە كە توركیا تەنها جێبەجێكاری ئاڵوگۆڕی بەرژەوەندیەكانی روسیا و ئەمەریكایە؟ یان بەڕاستی ڕێگەی پێدراوە بە دامەزراندنی ئەم ناوچەیە و جێبەجێ كردنی بەرژەوەندیەكانی؟ بە بۆچوونی من ئەوەی دەگوزەرێ بە بێدەنگیان لە ئاست ناوچەی ئارام تەنها ئامانج لێی كەنارگیری توركیا و خستنە نێو بازنەی سزاكانەوەیە و ڕاگرتنی هەڕەشەكانی تووركیایە لە ئاست (یەكێتی ئەوروپا) و ناچاركردنێتی بە هاتنە ژێرباری داواكانی یەكێتیەكە، ئەمە جگە لەوەی هەریەكە لە روسیا و ئەمەریكا لە هەوڵی ئەوەدان كە مەیلی توركیا بزانن لە بەرانبەر هەریەكە لەو جەمسەرانە، لە تازەترین پێشهاتیشدا سزاكانی كۆنگرێسی ئەمریكا و پەرلەمانی ئەوروپا دەرخەری ئەو ڕاستیەن بۆ بچوككردنەوەی هەوڵەكانی توركیایە لە هەمبەر قەڵەمڕەوی و فراوانبوونی هەژموونی. هەربۆیە چاوەڕوان دەكرێ كە لە داهاتوودا قەیرانی سووریا پێ بنێتە قۆناغێكی دیكەوە كە بە قوناغی دوای ناوچەی ئارام دادەنرێ بەمەش پێشهات گەلێك لەخۆدەگرێ كە لە سزای ئابووریەوە توركیا دەستپێدەكات بە هاوكێشەی نوێی (روسیا +ئەمەریكا+ئەوروپا ) كۆتای دێت.