تشرینی یەکەم 17, 2019

غازی حەسەن

 

لەم ڕۆژانەدا هەواڵێکی سیاسیم دەربارەی وشەی دەسەڵات خوێندەوە، باجارێ باسی هەواڵەکە نەکەم، باسی وشەی دەسەڵات بکەین. دەسەڵات ناوە، سیفەتە و کاریشە، لەهەمان کاتێکدا هێز و پێویستی بوونی کردەیەکەی فراوانە، کە خەڵک هەمیشە بەپرسیار و ئەگەر و نیەگرانی و گریمانە و تێڕوامانەوە دەیقەتی لێ دەدەن. هیچ زانستێک ناتوانێت وەکو تیۆری پراگماتیک شیکردنەوە بۆ دۆخ و دەوروبەری بەکارهێنانی وشەی دەسەڵات بکات.
لەفەرهەنگی زمانی ئینگلیزدا بەرانبەر وشەی ( Authority) بەکارهێنراوە، واتای کارتێکردن لەسایەی بەکارهێنانی هێز بەرانبەر کۆمەڵێک خەڵکە، یان حوکمە لەڕێگەی دەرکردنی یاسا. ئاراستەی ڕەوشتی کۆمەڵێک کەسیش دەگرێتەوە، کە کارتێکردنیان پێوەدیارە لەچوارچێوەی جێبەجێکردنی یاسا تەشریعیەکان، کە خودی دەسەڵات لەلوتکەی پێگەی بەرێوەبردن بەدەستیهێناوە.
هەر گاڤێک دەسەڵات بۆ هێزێکی سەرکوتکار دەگۆڕێت، واتای وشەی دەسەڵاتیش شێوە و مەبەستێکی دیکە پەیدادەکات، یان لەهێزێکی مرۆیی و بەرێوەبردن و یاسایی دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی توندتیژانە، دوای ئەوە چەمک و پێناسە سروشتییەکەشی وەکو خۆی نامێنێت.
لەنێو هەر وشەیەکدا دەسەڵات و هێزێک هەیە، هەندێکیان هێزدارن بەتوانا و بنەما یاساییەکەی، هەندێکیشیان هەڵگری تۆوی ئەخلاقی و ڕەوشتین، هەر هەمووشیان پەیوەندییان بەچوارچێوە و دەوروبەری بەکارهێنانییەوە هەیە. دەسەڵاتێکی ڕەوا، پێناسەکەی سەرچاوە لەبیرکردنەوە و کاردانەوە و هەستونەست و گوتاری خەڵکەوە دەگرێت.
بابگەڕێینەوە سەر هەواڵە سیاسییەکەی (دەسەڵات). چەند ڕاگەیاندنێکی عەرەبی بڵاویان کردەوە، "وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ناوی دەسەڵاتی فەلەستینی لەپێگەی ئەلەکترۆنی خۆی سڕیوەتەوە". بەڵێ جەخت لەسەر وشەی "دەسەڵاتە" . بۆ پێناسەی فەلەستین گەڕاوەتە سەر "خاکی فەلەستین". ئەمەش لای ئەو ڕاگەیاندنانە بەوە لێکدراوەتەوە وشەی "دەسەڵات" لە ناوی "فەلەستین" فتکراوە و سڕێنراوەتەوە بۆ ئەوەی ئیسرائیل ڕازی بکەن، بەمەش فەلەستین لەدەسەڵاتەوە تەنیا بەخاکێک وەسفکراوە، لێرەدا هێزی بەکارهێنان و کاریگەری وشە، لەچەندین لەشکر بەهێزتر دەردەکەوێت.
بەکوردی و کورتی ئەوان باسی تەنیا سڕینەوەی یەک وشە، ئەویش "دەسەڵات"ە دەکەن، ڕاشکاونە ئاماژە بەوە دەکەن لەم کردە سیاسییەدا گوتارێکی سیاسی و دەروونی و پاساوهێنانەوە و جەنگی دەروونی و فشار و یاسای نێودەوڵەتی بۆ پێناسەی دەسەڵاتە سیاسی و ئیدارییەکان و پاڵپشتی لایەنێک بەرانبەر لایەنێکی دیکەی تێدا بەرهەمهێنراوە. من سەرنجتان بۆ ئەوە ڕادەکێشم لەم کردە قسەیەدا کەتەنیا یەک "وشە" دەربڕینە، چەندین کار و کردەهەڵوێست و لێکدانەوە و پەیامی لەنێو گوتارەکەدا بەرجەستەکردووە، ئەویش تەنیا و تەنیا لەپەنای بەکارهێنانی لابردنی وشەی "دەسەڵات" کردۆتە گوتارێکی سیاسی وروژێنەری کاریگەری بەهێز.
دەسەڵات تەنیا وشەیەکە، بەڵام لەهەمان کاتدا یەکسانە بەقەوارەیەکی یاسایی و چارەنووسی میللەتێک و ناکۆکی و ململانێی درێژخایەنی مێژوویی و تێڕوانینی نێودەوڵەتی و شەڕی دیبلۆماسی و سڕینەوە دەسەڵاتێک، تەنیا لەڕێگەی سڕینەوەی وشەی دەسەڵات. ئەم کردەیەکە لەیەک چرکە ئەنجام دراوە، بەڵام یەکسانە بەسەدان ساڵ ناکۆکی و ململانێ و شەڕ و کارەساتەکان.
کاریگەری و هێزی وشە و بەکارهێنان و دروستکردنی گوتاری سیاسی و دیبلۆماسی پەیوەستە بەچۆنیەتی بەکار‌هێنانی خودی پەیڤ و وشەکان.
لە هەرێمی کوردستاندا، ڕۆژانە دەیان وشە و پەیڤ و دەستەواژەی هەمەجۆر لەلایەن بەرپرسانی هەرێمی کوردستان، ڕاگەیاندن و ڕۆژنامە و سیاسی و تەنانەت بەرپرسە باڵاکان و حزب و گروپە سیاسییەکان وەکو پێناسەی سیاسی و یاسایی بەکاردەهێنرێن، لەکاتێکدا بەکارهێنانی ئەم وشە و دەستەواژانە دەبنە هۆکار بۆ لاوازی و دابەشکردن و شێواندن و تەنیا بنکۆڵکردنی دەسەڵاتی سیاسی و بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان و لەهەمان گاڤیشدا بار و دنەی ڕەوشتی و سیاسی و دەروونی ئەوانەش پیشان دەدات، کە لەدۆخی (لایەنگیری و ڕق و توڕەیی و ڕەخنە و دەرخستنی هەڵوێستی گروپەکان و ململانێ و پیلان و شەڕی دەروونی) دان.
لابردنی وشەی دەسەڵاتی فەلەستین بۆتە جێگەی نیگەرانی ڕاگەیاندنی عەرەب، ئەی بۆچی ئەم هەموو سوکایەتی و سڕینەوە و تەنیا لەڕەگەوە دەرکێشانی هەرێمی کوردستان بەکردەوە، نەک بەوشە لەلایەن هەندێک گروپ و کەس و لایەنەوە نەبێتە جێگەی نیگەرانیمان.
وشە سەرچاوەی کردە و بەدیهێنانی ژمارەیەک کارە، بەکارهێنانی هەر وشەیەکیش گریمانەی پتر لەواتا و مەبەست و کردەیەکی لێ دەکرێت. وشەی سیاسی، یان یاسایی و ڕەوشتی دیارخەری پێگە و بەها و هێز و دەسەڵاتی دەسەڵاتن. کاتێک عەرەب بەهەرێمی کوردستان دەڵێن "باکووری عێراق" واتە سڕینەوەی دەسەڵاتی سیاسی و ئیداری و دەستووری هەرێمی کوردستان.
بەکارهێنانی زمان "وشە و دەستەواژە"کان لەڕێگەی هێز و مەبەستی بەکارهێنانیانەوە دیاردەکرێن، هەرچەندە لەنێو ڕاگەیاندنی کورد بە"مەبەست بێت، یان بەگەمژەیی و نەزانین"ەوە، ڕۆژانە دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان وەکو بەرێوەبردن دەسڕێتەوە، لەپێناو ڕازیکردنی گروپێک و سوکایەتی بەخود و سوک نیشاندانی ڕکابەرەکان و سوکایەتی بەگشت، هەموو نەریت و بەهایەک لەبەکارهێنانی وشە بەلاوە دەنرێت. بۆیە زۆر گرنگە لەبەکارهێنانی وشە و نیشانە و رەمز و هێماکاندا وەستاکار و لەدەربڕیندا وریا و لەداڕشتنی گوتنی زارەکی و قسەکانمان بەباڵادەستی لەکورتبینی دەرباز بین، وشەیەک دەتوانێت دەسەڵات دروست بکات و هەر بەوشەیەکیش دەتوانرێت دەسەڵات فتکرێت. ئەمەش هەمووی پەیوەستە بەو دەسەڵاتەی وشە لەنێو دەسەڵاتدا هەیەتی، یان ئەو دەسەڵاتەی دەسەڵات لەنێو وشەدا بەرهەمی دەهێنێت.

© 2017 Hawler