تشرینی دووەم 15, 2019

مانگی ئاب مانگێکی درەوشاوە بووە لە ڕیکۆردی بەرهەمی نەوتی عێراقدا

عێراق لەمانگی (ئاب)ی ئەو ساڵدا تونیویەتی ئاستێکی پێوانەیی لەهەناردەکردنی بەرهەمی نەوتی تۆماربکات، عێراق کە لەڕابردوودا لەشەڕ و ناسەقامگیریدابوە، بەرزبونەوەی بەرهەمی نەوتیەکەی بەسەرکەوتنێکی گەورە دەزانێت. لەکاتێکدا ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکردنی نەوت (ئۆپێک) ڕێوشوێنی پابەندبوون بەکەمکردنەوەی بەرهەمی نەوت پەیڕەودەکەن، بە بەرزکردنەوەی هەناردەی نەوتی عێراق دڵخۆش نین.

بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی (سی‌ئێن‌بی‌سی) لەمانگی ئابدا بەرهەمی نەوتی عێراق گەیشتۆتە (٤،٨٨ ملیۆن بەرمیل) نەوت لەڕۆژێکدا، ئەو ئاستە بۆ عێراق لەدوای شەڕی داعش ئاستێکی پێوانەییە.
عێراق ماڵی (١٢%)ی یەدەگی نەوتی جیهانە، وە بەرزکردنەوەی بەرهەمە نەوتیەکانی لەئێستادا دەرکەوتەی باشتربوونی کەرتی نەوت و هەستانەوەی وڵاتەکەیە لەدوای شەڕی داعش.
عێراق کە دووەم گەورەترین هەناردەکەری نەوتە لەنێو ڕێکخراوی ئۆپێکدا لەو ساڵدا لەمانگی ئابدا زۆرترین هەناردەکردنی نەوتی هەبوە، ئەو هەوڵەی عێراق بەلای چواردە ئەندامەکەی دیکەی ڕێکخراوی ئۆپێک مایەی نیگەرانی بوە چونکە پێشتر ڕێکەوتوون کە پابەندبن بەسیاسەتی کەمکردنەوەی بەرهەم و، پێشتریش لەمانگی تەمموزدا بۆ شەش مانگی دیکەش ئەو سیاسەتەیان درێژکردەوە.
لەو بارەیەوە (دەیڤ ئێرنبێرگر) سەرۆکی بەشی دانانی نرخ لە (ئێس ئاند پی) گلۆبال پلاتس گوتی، ئەو بەرهەم زیادکردنەی عێراق ئۆپێک لەسەرئێشەیەکی بچوکەوە بەرەو سەرئێشەیەکی تەواوەتی دەبات. وە لەناوخۆی ئۆپێکیشدا توشی فشاری زیاتریان دەکات.
زیادکردنی بەرهەمی نەوت لەلایەن عێراقەوە لەکاتێکدایە کە ئێران سزای ئابوری لەسەرە و ڕێگای فرۆشتنی نەوتی لێگیراوە، لەو بارەیەوە (دەیڤ) گوتی، هەرکاتێک بەرهەمی نەوتی ئێران لەژێر فشاردابوبێت ئەوا بەرهەمی نەوتی عێراق زیادیکردوە، ئەوەش ئاشتی و تەبایی لەنێو ڕێكخراوی ئۆپێکدا قورس دەکات.
سەرکەوتنی گەورە لەزیادکردنی بەرهەمدا:
لەمانگی ڕابردوودا عێراق بڕێ (٤،٨٨ ملیۆن) بەرمیل نەوتی لەهەر ڕۆژێکدا بەرهەمهێناوە، لەکاتێکدا کە پێنج ساڵ پێش ئێستا دەرهێنانی نەوتی عێراق ڕۆژانە نزیکەی (٢،٩٦ ملیۆن) بەرمیل نەوت بوە.
لەدوای ئازای عێراق لەساڵی (٢٠٠٣) ەوە بۆ ساڵی (٢٠١٠) بەرهەمی نەوتی عێراق سەرەتا کەمتر لە نیو ملیۆن بەرمیل بەرهەمەوە دەستی پێکردوە و دواتر بەرەبەرە هەڵکشیوە بۆ نزیکەی دوو ملیۆن و نیو بەرمیل لەهەر ڕۆژێکدا.
لەدوای زیاتر لەپانزە ساڵ لە شەڕ و ئاڵۆزی، عێراق ئەو زیادکردنی بەرهەمی نەوتیەی بەگەشەکردن و سەرکەوتن لەبواریوزەدا لەقەڵەمدەدات.
بەپێی ڕاپۆرتێکی (ڕۆیتەرز) وادەردەکەوێ ئۆپێک یەکەم زیادکردنی بڕی هەناردەکردنی نەوتی ئەو ساڵی لەمانگی ئابدا بوبێت کە ڕۆژانە نزیکەی (٢٩،٦١ ملیۆن) بەرمیل بوە، لەو مانگەدا بەبەراوورد بەکاتەکانی پێشوتری ڕۆژانە نزیکەی (٨٠ هەزار) بەرمیل بەرهەمی زیاتری هەبوە.

عێراق پێویستی بەداهاتە:
لەدوای دانانی بەرنامەی کەمکردنەوەی بەرهەم لەلایەن ڕێکخراوی ئۆپێکەوە، لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی (٢٠١٦) ەدا عێراق پێیوابوو پێویستە حیسابێکی تایبەتی بۆبکەن چونکە وڵاتەکەی لەشەڕدایە و، ئابورییەکەی لاوازە و بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ئەو دۆخە نالەبارانەی هەیەتی داوایکردبوو لەکەمکردنەوەی بەرهەم ببەخشرێ.
لەڕاستیدا پێویستیەکان عێراق بۆ بەدەستهێنانی داهاتێکی زیاتر بۆ دابینکردنی ئاسایش و، پەرەپێدانی ئابوری وڵاتەکەی بەزیادکردنی بەرهەمی نەوتی پڕدەبێتەوە و کاریگەری دەبێ.
چەند جارێک عەرەبستان کە سەرۆکی دیفاکتۆی ئۆپێکە داوای لەوڵاتانی ئەندام کردوە تاوەکو پابەندی کەمکردنەوەی بەرهەم بن و، لەو چوارچێوەیەدا داوای لەعێراق و لەهەندێک وڵاتی دیکەش کردوە لەچوارچێوەی ئەو بەرنامەیەدابن و هەناردەکردنی ئازاد بوەستێنن بەڵام ئەو ئاگادارکردنەوانە زۆرجار سەرکەتوو نەبوون.
لەبارەی توانایەکانی عێراقەوە لەبواری وزەدا (ستیڤان برێنۆک) شیکەرەوە لە (پی‌ڤی‌ئێم)ی دەستەی نەوتی لەلەندەن گوتی، ئەو بڕە بەرزەیەی ئاستی بەرهەمی عێراق ئەوەمان پێدەڵێ لەوانەیە عێراق نزیک بوبێت لەو سنورەی کە لەتوانای بەرهەمهێنانی نەوتیدا پێشتر دیاریکردبوو.
هەروەها گوتیشی، ئەو هەوڵانەی عێراق بەشێکن لە ئیشکردنی عێراق لەگەڵ هاوبەشە بیانیەکانی لەپێناو بەرزکردنەوەی کەرتی نەوتیدا، وە سەرکەوتنەکە هەمەلایەنەیە.
عێراق پێویستی بەنزیکەی (١٠٠ ملیار) دۆلار هەیە بۆ ئاوەدانکردنەوە و باشترکردنی خزمەتگوزارییەکانی و پەرەپێدانی بواری ئاسایش و سەقامگیری، لەداهاتوودا بەرهەمی نەوتی عێراق ڕووبەڕووی تێگیراوی زۆردەبێتەوە بۆ دابینکردنی ئەو داهاتە گەورەیە.
شیاوی باسکردنە، عێراق کە دانیشتوانەکەی نزیکەی (٣٨ ملیۆن) کەسە، دووەم بەرهەمهێنەری نەوتە لەنێو ڕێکخراوی ئۆپێکدا، گەشەپێدانی کەرتی وزەی وڵاتەکەی کاریگەری گەورەی دەبێت لەگێڕانەوەی سەقامگیری و، ئاوەدانکردنەوە و، خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتیەکانی.
عێراق (١٢%) ی یەدەگی جیهان پێکدێنێت، بێجگە لەدەرفەتی بازرگانی لەگەڵ دەرەوە، بەهۆی نەوتەکەیەوە کاریگەریشی لەسەر گەشەپێدانی ئابوری جیهان دەبێت.
لەماوەی پانزە ساڵی ڕابردوودا مانگی ئابی ڕابردوو درەوشاوەترین مانگ بوە لەکەرتی وزەی عێراقدا و، توانیویەتی بەرهەمی نەوتی بگەێنێتە نزیکەی (٤،٨٨ ملیۆن بەرمیل) لەڕۆژێکدا. عێراق بەشێوەیەکی سەرەکی پشتی بەبیرە نەوتەکانی باشوور بەستوە و، لەئێستادا بەهۆی کێشەکانی لەگەڵ هەرێمی کوردستان لەبواری نەوتدا نەیتوانیوە پەرە بەبەرهەمی کێڵگە نەوتیەکانی باکوور بدات.
خراپی بۆڕییەکانی گواستنەوە و هەناردەکردنی نەوت لەپارێزگای بەسڕە و ناوچەکانی دیکەی باشووری عێراق کاریگەریان هەبوە لەسەر سنوردارکردنی توانایەکانی عێراق لەبواری بەرهەمدا، هەڵبەتە ئەو ناوچانە نزیکەی (٧٠%) ی نەوتی یەدەگی خاوی عێراق لەخۆدەگرن.
لەدوای نزیکەی دوو دەیە لەشەڕ و ئاڵۆزی و، ئاوارەبوون و، دەستێوەردانی دەرەکی، زۆربەی عێراقیەکان واهەستدەکەن ئێستا وڵاتەکەیان لەسەر ڕێچکەیەکی ڕاستە لەبواری وزەدا و، پێشوازی لەو سەرکەوتنەی کەرتی نەوتی وڵاتەکەیان دەکەن و، حکومەتی عێراقیش لەو ڕێگەیەوە نزیکەی (٩٠%) ی داهاتی نیشتمانی پێ دابیندەکات. وە شیکەرەوەکانی بواری نەوتیش بەرزکردنەوەی توانایەکانی عێراق لەبواری نەوتدا بە لەبەرچاوگرتنی دۆخە ناهەموارەکانی ڕابردووی عێراق بەسەرکەوتن و دەستکەوت وەسفدەکەن.

 

خالید ئه‌حمه‌د - هەولێر

© 2017 Hawler