ئایار 26, 2020

پیسبوونی ژینگه‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانی مرۆڤایه‌تی درووست كردووه‌

جیاوازی‌ نێوان عێراق ‌و وڵاتانی تر بریتییه‌ له‌: له‌وڵاتانی‌ تر پیسبوونی‌ ژینگه‌ هۆكاره‌كه‌ی‌ بریتییه‌: له‌كارخانه‌كان، شێوه‌ ژیانی‌ پێشكه‌وتوو كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ وه‌زه‌یه‌ به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر، به‌ڵام له‌عێراقدا هۆكاره‌كه‌ی‌ گرنگی‌ پێنه‌دان‌و ده‌ستدرێژیه‌، هاوكێشه‌ی‌ پیس بوون له‌وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان، پێشكه‌وتن‌و خۆشگوزه‌رانییه‌، له‌به‌رانبه‌ردا پارێزگاریكردن له‌ ژینگه‌‌و به‌هێزكردنی‌ ژینگه‌یه‌ ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی‌ ڕێژه‌یش بێت، به‌ڵام هاوكێشه‌كه‌ له‌عێراقدا بریتییه‌ له‌: هه‌ژاری‌، وێرانكردنی‌ ئاده‌مزاد‌و زینده‌واران‌و سروشت.

پیسبوونی ژینگە Environment Pollution) بریتییه‌ له‌و گۆڕانکارییه‌ فیزیایی و کیمیایی و بایۆلۆجییانه‌ی کە سیفەت و پێکهاتەکانی ئاو و هەوا و خاک ده‌گۆڕێت و، ده‌ببێتە هۆی زیانگەیاندن بە مرۆڤ و بوونەوەرەکانی تر. هه‌روه‌ها دروستبوون و دەرهاویشتنی هەر تەنێکی نوێ بۆ دەوروبەر بە هۆی پێشکەوتنی پیشەسازییەوە بۆ سروشت کە گۆڕانکاری لە پێکهاتەی سروشدا بکات. به‌ پیسبوونی ژینگه‌ داده‌ندرێت. هەر گۆڕانکارییەکە لە ژینگەداببێتە هۆی زیانپێگەیاندنی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بوونەوەران.
دوو جۆری سه‌ره‌كی پیسبوونی ژینگه‌ هه‌ن، یه‌كه‌میان بریتییه‌ له‌ پیسبوونی سروشتی: ئه‌ویش بریتییە لەو گۆڕانکارییەی کە لە ژینگەدا ڕوودەدات بە هۆی چەند ڕووداوێکی سروشتییەوە وەک (باران، سووتان، بورکان، لافاو، بومەلەرزە، تۆزو خۆڵ...). ئەم گۆڕانکارییە سروشتییانە چەن کێشەیەکی لێ دەکەوێتەوە وەک:
1- دەرکەوتنی ڕێژەیەکی زۆر لە گەردە زیان بەخشەکان لە هەوادا، وەکو دەنکۆڵەکانی تۆز و خۆڵ، دووکەڵی سووتانی دارستانەکان و تەقینەوە بورکانییەکان.
2- مادە هەڵواسراوەكانی ناو ئاو، وردیلەی تۆز و خۆڵ و چەندین هۆكاری تر كە زیان بە سەرچاوەی ماسی دەگەیەنێت.
3- گۆرانكارییەكان لە ئاوی سازگاردا و گۆڕینیان بۆ ئاوی سوێر.
٤- راماڵینی چینی سەرەوەی زەوی.
٥- دروستبونی چەندین گازی ژەهراوی بەهۆی تەقینەوەی بوركانەكان وەكو گازی میسان بەهۆی كانیە كانزاییەكانەوە.
٦- دەركەوتنی هایدرۆكاربۆنەكان (نەوت) لەگەڵ ماددە خاوەكان لە ئەنجامی زەمین لەرزە.
7- سوتانی دارستانەكان بەهۆی هەورەبروسكەوە.
دووەم: پیسبوونی ناسروشتی: بریتیە لە هەر گۆڕانكارییەك لە ژینگەدا كە لە ئەنجامی چالاكیەكانی مرۆڤەوە روودەدات بەهۆی كشتوكاڵ، دروستكردنی بینا، پیشەسازی زۆری تر وەكو
1- پاشەڕۆكانی ئاو.
2- قڕكەرەكان لە كشتوكاڵدا.
3- پێویستی وزە وەكو لە گواستنەوە و بەرهەمهێناندا.
٤- پاككەرەوەكان وەكو (توێنەرەوەكان، ترشەكان، لاستیك، پلاستیك، كانزا قورسەكان) كە ئەمانە شینابنەوە تەنها مەگەر بە كرداری دووبارە گەڕانەوە نەبێت.
٥- پاشەڕۆ پیشەسازییەكان.
٦- پاشەڕۆی بیناسازی.
7- پاشەڕۆی ماڵان.
پیسكەرەكانی ژینگە:
پیسكەرەكان : بریتیە لە پێكهاتە كیمیایی و فیزیایی و بایۆلۆجیەكان كە كاریگەری خراپیان هەیە لەسەر ژینگە بەهۆی گۆڕانكاری لە گەشەی جۆرەكان و لێكدانەوەی لەگەڵ زنجیرەی خۆراك و تەندروستی بە شێوەیەكی گشتی پیسكەرەكان ئەمانەن:
1- ماددە بڵاوبوەوەكان: هێس، دوكەڵ، تۆزوخۆڵ.....
2- گازەكان
3- پێكهاتە كیمیایەكان: ئەڵدیهاید، ئاسنیك، پاككەرەوەكان.....
٤- كانزا ژەهراویەكان: قورقۆشم، كادمیۆم، زینگ
٥- قڕكەرە كشتوكاڵیەكان: مێروو كوژ....
٦- پەیینەكان: یۆریا، ئەمۆنیۆم، سەلفەین، ئەمۆنیۆم فۆسفەیت.....
7- ماددە تیشكاوەرەكان: یۆرانیۆم، ....
٨- دەنگەدەنگ
9- گەرمی
ساڵانه‌ نزیكه‌ی هه‌شت ملیۆن كه‌س به‌هۆی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ ده‌مرن
به‌ گوێره‌ی‌ راپۆرتێكی‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستیی جیهانی، ساڵانه‌ نزیكه‌ی 8 ملیۆن كه‌س به‌هۆی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ به‌ مردنی پێشوه‌خت گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن.ڕێكخراوی ته‌ندروستیی جیهانی له‌ڕاپۆرتێكدا ئاشكرایكردوه‌، ساڵانه‌ به‌هۆی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ 7 ملیۆن كه‌س له‌جیهاندا دووچاری مردنی پێشوه‌خت ده‌بن، ڕاپۆرته‌كه‌ ده‌رباره‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كانی پیسبوونی ژینگه‌ له‌سه‌ر ته‌ندروستیی جیهان له‌ شوێنه‌ داخراو و كراوه‌كان ڕایگه‌یاندوه‌، به‌شێوه‌یه‌كی نه‌رێنی كاریگه‌ریی دروست ده‌كات.
ئاماژه‌ی به‌وه‌ش كردوه‌، ده‌رچوونی گازی دوانه‌ئۆكسیدی كاربۆن و پیسبوونه‌ كورت مه‌وداكانی وه‌ك ئۆزۆن و میتان و سناج ته‌نها نابێته‌ هۆی گۆڕانی كه‌شوهه‌وا به‌ڵكو ده‌شبێته‌ هۆی مردنی پێشوه‌خته‌ی 7 ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا، به‌پێی ڕاپۆرته‌كه‌ ساڵانه‌ 4 ملیۆن و 700 هه‌زار كه‌س له‌ ناوچه‌ كراوه‌كان و 4 ملیۆن و 300 هه‌زار ی تریش له‌ ناوچه‌ داخراوه‌كان به‌هۆی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن.
ڕاپۆرته‌كه‌ ئاماژه‌ی به‌وه‌ش كردوه‌، ده‌كرێت تا ساڵی 2050 ئه‌و ژماره‌یه‌ بۆ سێ تا پێنچ ملیۆن كه‌س كه‌م بكرێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ڕێوشوێنی پێویست بگیردرێته‌ به‌ر.

عێراق چواره‌م وڵاته‌ له‌پیسكردنی‌ ژینگه‌دا
به‌پێی‌ ڕاپۆرتی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان له‌جیهاندا عێراق چواره‌م وڵاته‌ له‌ده‌ستدرێژیكردنه‌ سه‌ر ژینگه‌و پیسكردنیدا.. چونكه‌ رۆژانه‌ (600) ملێون پێ‌ له‌غازی‌ سروشتی‌ له‌م وڵاته‌دا ده‌سووتێنرێت، ئه‌م كاره‌ پیسبووونی‌ ژینگه‌‌و هۆكاری‌ تری ده‌چێته‌سه‌ر. بۆنموونه‌ خۆڵباران دیارده‌یه‌كی‌ نیمچه‌ ڕۆژانه‌یه‌، كۆی ئه‌و تۆزوخۆڵه‌ی‌ ساڵانه‌ ده‌بارێته‌ سه‌روڵاتدا زیاتره‌ له‌ (100) هه‌زار ته‌ن، مانگانه‌ تێكڕای‌ خۆڵبارانه‌كه‌ بۆ هه‌رمه‌ترێكی‌ چوارگۆشه‌ (20) گرامه‌، له‌باشورو ڕۆژئاوادا مانگانه‌ ناوه‌ندی‌ خۆڵبارانه‌كه‌ ده‌گاته‌ (50 تا90) مه‌تردووجا.
بارودۆخی‌ ئاو باشترنییه‌ له‌ تۆز‌وخۆڵبارین. ته‌نیا ڕووباری‌ دیجله‌ (250000) ته‌ن ئاوی‌ قورسی‌ (ئه‌و ئاوه‌ی‌ پێكهاته‌ی‌ تری‌ تێكه‌ڵده‌بێت) تێده‌رژێت، به‌گۆێره‌ی‌ توێژنه‌وه‌یه‌كی‌ خۆماڵی‌ ڕاده‌ی‌ پیسبوونی‌ به‌كترۆلۆجی‌( بێجگه‌ له‌كیمیایی‌و ئه‌وانیر) (16%)ه‌یه‌، هه‌ندیجار له‌ناوچه‌كانی‌ باشووردا ده‌گاته‌ (30%).. ئه‌م ڕێژه‌یه‌ (5%) زیاتره‌ له‌و ڕێژه‌یه‌یی‌ كه‌پێوه‌ری‌ ناخۆو نێوده‌وڵه‌تی‌ ڕێگه‌ی‌ پێداوه‌، تێفكره‌ ئێمه‌ له‌چ بارودۆخێكی‌ ناهه‌موارداین، قه‌باره‌ی‌ ئه‌و زیانانه‌ چه‌ندن به‌شێوه‌یه‌كی‌ ڕاسته‌وخۆو ناڕاسته‌وخۆ لێمان ده‌كه‌وێت.
جیاوازی‌ نێوان عێراق ‌و وڵاتانی تر بریتییه‌ له‌: له‌وڵاتانی‌ تر پیسبوونی‌ ژینگه‌ هۆكاره‌كه‌ی‌ بریتییه‌: له‌كارخانه‌كان، شێوه‌ ژیانی‌ پێشكه‌وتوو كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ وه‌زه‌یه‌ به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر، به‌ڵام له‌عێراقدا هۆكاره‌كه‌ی‌ گرنگی‌ پێنه‌دان‌و ده‌ستدرێژیه‌، هاوكێشه‌ی‌ پیس بوون له‌وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان، پێشكه‌وتن‌و خۆشگوزه‌رانییه‌، له‌به‌رانبه‌ردا پارێزگاریكردن له‌ ژینگه‌‌و به‌هێزكردنی‌ ژینگه‌یه‌ ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی‌ ڕێژه‌یش بێت، به‌ڵام هاوكێشه‌كه‌ له‌عێراقدا بریتییه‌ له‌: هه‌ژاری‌، وێرانكردنی‌ ئاده‌مزاد‌و زینده‌واران‌و سروشت.

پیسبوونی ژینگه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ دانیشتووانی تاران ده‌كات
به‌هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ بۆ ماوه‌ی رۆژێك له‌ قوتابخانه‌كانی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له‌ تاران كرایه‌ پشوو.
ئاژانسی هه‌واڵی ئیسنای ئێران بڵاوی كرده‌وه‌، به‌ڕێوه‌به‌ری ژینگه‌ی تاران، كیومه‌رس قه‌له‌نده‌ری له‌ لێدوانێكیدا بۆ رۆژنامه‌وانان رایگه‌یاندووه‌ به‌هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ بۆ ماوه‌ی رۆژێك له‌ قوتابخانه‌كانی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی كراوه‌ته‌ پشوو.
دووكه‌ڵی ئۆتۆمبێل و مۆتۆرسكیله‌كان و چڕی دانیشتووانی تاران به‌ هۆكاری پیسپوونی ژینگه‌ له‌ شاره‌كه‌ هه‌ژمار ده‌كرێت.
شاری تاران له‌ رێزبه‌ندی پیسی ژینگه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهان به‌ یه‌كێك له‌ پێنج شاره‌كانی جیهان داده‌نرێت و به‌و هۆیه‌وه‌ ناو به‌ناو له‌ قوتابخانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی تاران ده‌كرێته‌ پشوو.

© 2017 Hawler